જગન્માયાપ્રપઞ્ચસ્ય વૈચિત્ર્યપ્રતિપત્તયે । ઇતિહાસમ્ ઇમં વક્ષ્યે શૃણુષ્વાવહિતો ઽનઘ
આ જગતની માયાના વિવિધ રૂપો સમજાવવા માટે હું તને એક વાર્તા કહું છું—તુ ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, હે પાપરહિત.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે કોસલા નામ મણ્ડલમ્ । કલ્પવૃક્ષવનં મેરોર્ ઇવ રત્નગણાકરમ્
આ ધરતી પર કોશલ નામનું એક પ્રદેશ છે, જે ઈચ્છિત ફળ આપતા વૃક્ષોથી ભરેલું છે અને મેરુ પર્વત જેવું રત્નોથી ભરપૂર છે.
તત્રાસીદ્ બ્રાહ્મણઃ કશ્ચિદ્ ગુણી ગાધિર્ ઇતિ શ્રુતઃ । પરમશ્રોત્રિયો ધીમાન્ વેદો મૂર્તિમ્ ઇવાશ્રિતઃ
ત્યાં ગાધિ નામનો એક બ્રાહ્મણ રહેતો હતો, જે ગુણવાન, અત્યંત વિદ્વાન અને બુદ્ધિશાળી હતો, જાણે વેદ જ માનવરૂપે અવતર્યો હોય.
આ બાલ્યાત્ પ્રવિરક્તેન ચેતસા સ વ્યરાજત । નિષ્કલઙ્કાવદાતેન ભુવનં નભસા યથા
બાળપણથી જ મનને વિષયોથી પાછું ખેંચીને, એ નિર્દોષ અને નિર્મળ રહ્યો, જેમ આકાશ આખા જગતને પ્રકાશ આપે છે.
કિમ્ અપ્ય્ અભિમતં કાર્યં વિનિધાય સ ચેતસિ । બન્ધુવર્ગાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય તપસ્ તપ્તું વનં યયૌ
પસંદગીનું એક ધ્યેય મનમાં નક્કી કરીને, એ પોતાના પરિવારજનોને છોડીને તપ કરવા જંગલમાં ગયો.
ઉત્ફુલ્લકમલં તત્ર સરઃ પ્રાપ સ વિપ્રરાટ્ । ચન્દ્રઃ પ્રસન્નવિમલં તારાશારમ્ ઇવામ્બરમ્
ત્યાં એ મહારાજ ઋષિ ખીલેલા કમળોથી ભરેલા સરોવર પાસે પહોંચ્યો, જે ચાંદની જેવી શાંત અને સ્વચ્છ હતી અને તારાઓથી શોભતો આકાશ જેવું લાગતું હતું.
આશૌરિદર્શનં તસ્મિંસ્ તપોઽર્થં સરસિ દ્વિજઃ । આકણ્ઠમ્ અમ્બુનિર્મગ્નઃ પ્રાવૃટ્પદ્મ ઇવાવસત્
એ સરોવર માં તપ માટે, એ દ્વિજ ગળા સુધી પાણીમાં ડૂબીને રહ્યો, જેમ વરસાદમાં કમળ પાણીમાં રહે છે.
યયૌ માસાષ્ટકં તસ્ય મગ્નસ્ય સરસો ઽમ્ભસિ । માંસપઙ્કજશઙ્કોત્કભૃઙ્ગભગ્નમુખચ્છવેઃ
એ માણસે સરોવરનાં પાણીમાં ડૂબેલા ડૂબેલા આઠ મહિના વિતાવી દીધા. તેનો ચહેરો કાદવ અને માંસ જેવો રંગ ધરાવતો, અને જેમ કમળ પર ભમરો બેસી જાય ત્યારે કમળની પાંખડી તૂટી જાય, એમ તૂટેલો અને મલિન દેખાતો હતો.
અથૈનં તપસા તપ્તમ્ અજગમૈકદા હરિઃ । નિદાઘાર્તં ઘનશ્ શ્યામઃ પ્રાવૃષીવ ધરાતલમ્
પછી એક દિવસ, જ્યારે તે મનુષ્ય તપસ્યા કરીને ખૂબ જ તપ્ત થયો હતો, ત્યારે હરિ એ તેની પાસે આવી પહોંચ્યા. જેમ ઉનાળે ધરતી તપ્ત થઈ જાય ત્યારે વરસાદી ઋતુમાં ઘેરો વાદળ જમીન પર આવી જાય, એમ હરિ એ તપસ્વી પાસે આવ્યા.
વિપ્રોત્તિષ્ઠ પયોમધ્યાદ્ ગૃહાણાભિમતમ્ વરમ્ । અભીપ્સિતફલોપેતો જાતસ્ તે નિયમદ્રુમઃ
હે બ્રાહ્મણ, હવે પાણીમાંથી બહાર આવો અને જે વરદાન તને ઇચ્છિત છે તે સ્વીકારો. તારી નિયમની વટવૃક્ષે હવે તારા મનગમતા ફળ આપી દીધાં છે.
અસઙ્ખ્યેયજગદ્ભૂતહૃત્પદ્મકુહરાલિને । જગત્ત્રયૈકનલિનીસરસે વિષ્ણવે નમઃ
અસંખ્ય જીવોના હૃદયરૂપ કમળની અંદર રહેલા ભમરા અને ત્રણેય લોક જે એક જ કમળરૂપ સરોવર છે, તેમાં વસતા વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.
માયામ્ ઇમાં ત્વદુદિતાં ભગવન્ પારમાત્મિકીમ્ । દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ સંસારનામ્નીમ્ આશ્ચર્યકારિણીમ્
હે ભગવાન, આપ દ્વારા દર્શાવેલી આ સર્વોચ્ચ માયા, જેને સંસાર કહે છે અને જે અદ્ભુત કાર્યો કરે છે, એ જોવા માટે હું ઈચ્છું છું.
ઇમાં દ્રક્ષ્યસિ માયાં ત્વં તતસ્ ત્યક્ષ્યસિ ચેત્ય્ અજઃ । ઉક્ત્વા યયાવ્ અદૃશ્યત્વં ગાન્ધર્વમ્ ઇવ પત્તનમ્
અજન્માએ કહ્યું: 'તું આ માયાને નિહાળીશ અને પછી તેને ત્યજી દેશે.' આવું કહીને તે અદૃશ્ય થઈ ગયો, જેમ કે ગંધર્વનગરી અચાનક ઓગળી જાય.
ગતે વિષ્ણૌ સમુત્તસ્થૌ જલાત્ સ બ્રાહ્મણેશ્વરઃ । શીતલામલમૂર્તિત્વાદ્ ઇન્દુઃ ક્ષીરોદકાદ્ ઇવ
વિષ્ણુજી જતા રહ્યા પછી, તે મહાન બ્રાહ્મણ જળમાંથી ઊભો થયો. તેની કાયાં શીતળ અને નિર્મળ હતી, જાણે દુધિયા દરિયામાંથી ચાંદ્રમાનો ઉદય થયો હોય.
બભૂવ પરિતુષ્ટાત્મા દર્શનેન જગત્પતેઃ । દર્શનસ્પર્શનૈર્ ઇન્દોર્ ઉત્ફુલ્લમ્ ઇવ કૈરવમ્
જગતના સ્વામીના દર્શનથી તેનું મન પૂર્ણ રીતે પ્રસન્ન થઈ ગયું, જેમ ચાંદ્રમાના સ્પર્શ અને દર્શનથી કમળ ખીલી ઊઠે છે.
અથાસ્ય કતિચિત્ તસ્મિન્ દિવસાનિ યયુર્ વને । હરિસન્દર્શનાનન્દવતો બ્રાહ્મણકર્મણા
પછી, તે જંગલમાં કેટલાંક દિવસો સુધી, તેણે હરિના દર્શનથી મળતી આનંદમાં ડૂબીને, બ્રાહ્મણના કર્તવ્ય કરે છે તેમ સમય વિતાવ્યો.
એકદારબ્ધવાન્ સ્નાનં સરસ્ય્ ઉદિતપઙ્કજે । ચિન્તયન્ વૈષ્ણવં વાક્યં મહર્ષિર્ ઇવ માનસે
એક દિવસ, જ્યારે સરોવરનું કમળ ફૂલ્યું હતું, ત્યારે તેણે સ્નાન શરૂ કર્યું અને મહર્ષિ જેવું મનમાં વિષ્ણુના વચનોનું ચિંતન કરતો રહ્યો.
અથ સ્નાનવિધાવ્ અન્તર્જલમ્ એષ ચકાર હ । સકલાઘવિઘાતાર્થં પરિવર્તનમ્ આત્મનઃ
પછી સ્નાનવિધિ દરમ્યાન, તેણે પોતાને પાણીમાં પૂરી રીતે ડૂબાડી દીધો, બધા પાપો દૂર કરવા અને પોતાનું રૂપ બદલવા માટે.
અન્તર્જલવિધૌ તસ્મિન્ વિસ્મૃતધ્યાનમન્ત્રધીઃ । પર્યસ્તસંવિત્પ્રસરસ્ સો ઽપશ્યજ્ જલમધ્યગઃ
પાણીમાં સ્નાન કરતી વેળાએ, તેનું ધ્યાન અને મંત્રો ભૂલાઈ ગયા, ચેતના ચારે બાજુ ફેલાઈ ગઈ અને તેણે પોતાને જલમધ્યે જોયો.
મૃતમ્ આત્માનમ્ આત્મીયે સદને ઽસોમ્યતાં ગતમ્ । પતિતં વાતવેગેન કન્દરાન્તર્ ઇવ દ્રુમમ્
તેણે પોતાનું જ આત્મા પોતાના ઘરમાં મૃત હાલતમાં, જીવશક્તિ વિના પડેલું જોયું, જાણે પવનના જોરથી પર્વતની ખીણમાં વૃક્ષ પડી ગયું હોય એમ.
પ્રાણાપાનપ્રવાહેણ મુક્તમ્ અન્તમ્ ઉપાગતમ્ । સંશાન્તાવયવસ્પન્દં નિર્વાત ઇવ ષણ્ડકમ્
પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહથી મુક્ત થઈને, તે અંતિમ અવસ્થાએ પહોંચી ગયું હતું; તેના અંગો સંપૂર્ણ શાંત હતા, જાણે પવન વગરની નળીની ઝાડીઓ હોય એમ.
પાણ્ડુરાનનમ્ આમ્લાનં વૃક્ષપર્ણમ્ ઇવારસમ્ । શવીભૂતમ્ અનાહ્લાદં છિન્નનાલમ્ ઇવામ્બુજમ્
તેનું ચહેરું પીળું અને કુમળું હતું, જાણે વૃક્ષનું રસવિહીન પાન; તે નિર્જીવ અને આનંદ વિના હતું, જાણે કટેલી ડાળવાળું કમળ હોય એમ.
વિપર્યસ્તેક્ષણં પ્રાતર્ મજ્જત્તારમ્ ઇવામ્બરમ્ । સાવગ્રહમ્ ઇવ ગ્રામં સર્વતઃ પાંસુધૂસરમ્
તેની આંખો ઉલટી થઈ ગઈ હતી, જાણે વહેલી સવારના આકાશમાં અંધકાર છવાઈ જાય; આખું શરીર ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું હતું, જાણે કોઈ ગામ દુઃખી હાલતમાં ધૂળથી છવાઈ ગયું હોય.
બાષ્પક્લિન્નમુખૈર્ દીનૈઃ કરુણાક્રન્દકારિભિઃ । આવૃતં બન્ધુભિઃ ખિન્નૈઃ કુરરૈર્ ઇવ પાદપમ્
દુઃખી સંબંધીઓ, જેમના ચહેરા આંસુથી ભીંજાઈ ગયા હતા અને જે દુઃખથી રડતા હતા, એ બધાએ તેને ઘેરી લીધો હતો; એ દૃશ્ય એવું લાગતું હતું, જાણે દુઃખી બગલાઓ વૃક્ષને ઘેરી બેઠા હોય.
સેતુભઙ્ગગલદ્વારિમ્લાયમાનમુખાબ્જયા । નલિન્યા સમધર્મિણ્યા ભાર્યયા પાદયોશ્ શ્રિતમ્
તેના પગ પાસે તેની પત્ની બેઠી હતી, જેના ચહેરા પરનું કુમળું સૌંદર્ય મલિન થઈ ગયું હતું; એ દૃશ્ય એવું લાગતું હતું, જાણે કોઈ તળાવનું પુલ તૂટી ગયું હોય અને પાણી ઓગળી ગયું હોય, તેમ એ પણ પતિના દુઃખમાં ભાગીદાર બની હતી.
તારાક્રન્દરણદ્રૂઢપ્રલાપાલાપમુગ્ધયા । માત્રા ગૃહીતં ચિબુકે નવવ્યઞ્જનલાઞ્છિતે
માતાએ, પુત્રના વિયોગના દુઃખથી ગભરાઈને, તેના યુવાનીના ચિહ્નોથી શોભતા ચિબુકને પકડી રાખ્યો હતો અને દુઃખથી ભરેલા શબ્દો બોલતી હતી.
અન્યૈઃ પાર્શ્વગતૈર્ દીનૈસ્ સ્રવદસ્રુમુખૈર્ જનૈઃ । શ્રિતં ગલદવશ્યાયૈશ્ શુષ્કપર્ણૈર્ ઇવ દ્રુમમ્
બીજા દુઃખી લોકો પણ તેની બાજુમાં ઉભા હતા, જેમના ચહેરા પર આંસુ વહેતા હતા; તેઓ બેઉપાય બનીને તેને ચોંટેલા હતા, જાણે સુકાઈ ગયેલા પાંદડા વૃક્ષને ચોંટેલા હોય.
વિયોગભીત્યા સંયોગપરિહારપરૈર્ ઇવ । દૂરં પ્રવિસૃતૈર્ અઙ્ગૈર્ અનાત્મીયૈર્ ઇવાવૃતમ્
જાણે વિયોગનો ડર હોય એમ, એના અંગો દૂર દૂર ફેંકાયા હોય, અને જાણે એ અંગો હવે એની પોતાની જ ન હોય એવી રીતે ઢાંકાયેલા લાગતા.
પરસ્પરમ્ અલગ્નાભ્યામ્ ઓષ્ઠાભ્યાં દશનૈશ્ શનૈઃ । સવિરાગમ્ ઇવામ્લાનૈર્ હસન્તં સ્વાત્મજીવિતમ્
એના હોઠો એકબીજાને લાગ્યા નહોતા, દાંતથી ધીમે ધીમે સ્પર્શાતા, જાણે પોતાનાં પ્રાણ માટે ફિક્કું, મરઘટું સ્મિત કરતું હોય.
મૌનં ધ્યાનમ્ ઇવાપન્નં પઙ્કાદ્ ઇવ વિનિર્મિતમ્ । અપ્રબોધાય સંસુપ્તં વિશ્રામ્યન્તમ્ ઇવોચ્ચકૈઃ
જાણે મૌન ધ્યાનમાં લીન હોય, કે કાદવમાંથી ઘડાયું હોય, ઊંઘમાં ઢળી ગયું હોય અને ઊંડા આરામમાં હોય, જાગૃત થવાનું નામ ન લેતું.