એકસ્મિન્ વિદ્યમાને હિ કુતશ્ શોકઃ કુતઃ ક્ષતિઃ । કુતો દેહઃ ક્વ સંસારઃ ક્વ સ્થિતિઃ ક્વ ભયાભયે
જ્યારે માત્ર એક જ સત્ય છે, ત્યારે દુઃખ ક્યાંથી આવે? નુકસાન ક્યાં છે? શરીર ક્યાં છે? સંસાર ક્યાં છે? સ્થિરતા કે ભય કે નિર્ભયતા ક્યાં છે?
યથેચ્છયૈવામલયા કેવલં સ્વસમુત્થયા । એવં દેવાહમ્ અવસં વિતતે પાવને પદે
મારી પોતાની શુદ્ધ ઇચ્છાથી, જે મારી અંદરથી જ ઊભી થાય છે, હું સહજ રીતે સર્વવ્યાપી પવિત્ર અવસ્થામાં સ્થિર છું, હે દેવ.
હા વિરક્તો ઽસ્મિ સંસારં ત્યજામીત્ય્ આશયેશ્વર । અપ્રબુદ્ધધિયાં ચિન્તા હર્ષશોકવિકારદા
હાય! હવે હું વૈરાગ્ય ધરાવું છું, સંસાર ત્યાગી દઉં—આવા વિચારો, હે ઇચ્છાના સ્વામી, જેઓનું મન જાગૃત નથી તેમને આનંદ અને દુઃખના ઉથલપાથલમાં નાખે છે.
દેહાભાવે ન દુઃખાનિ દેહે દુઃખાનિ મે સતિ । ઇતિ ચિન્તાવિષવ્યાલી મૂર્ખમ્ એવાવલુમ્પતે
શરીર ન હોય તો દુઃખ ક્યાંથી આવે? અને શરીર હોય ત્યારે દુઃખ મારે જ પડે—આવી વિચારોની ઝેરી સાપ જેવી શંકા માત્ર મૂર્ખને જ પકડી લે છે.
ઇદં સુખમ્ ઇદં દુઃખમ્ ઇદં નાસ્તીદમ્ અસ્તિ મે । ઇતિ દોલાયિતં ચેતો મૂઢમ્ એવ ન પણ્ડિતમ્
આ સુખ છે, આ દુઃખ છે, આ મારું નથી, આ મારું છે—આવી મનની ડોલાવટ માત્ર મૂર્ખને જ થાય છે, વિદ્વાનને નહિ.
અયમ્ અન્યો ઽન્ય એવાહમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાનાન્ધવાસનાઃ । દૂરોદસ્તાસ્ સુબુદ્ધીનાં રજન્યો ઽંશુમતામ્ ઇવ
'એ બીજું છે, હું અલગ છું'—અજ્ઞાનના અંધ વાસનાઓને વિદ્વાન લોકો દૂર ફેંકી દે છે, જેમ રાત્રિને સૂર્યકિરણો દૂર કરી દે છે.
ઇદં ત્યાજ્યમ્ ઇદં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ મિથ્યા મનોભ્રમઃ । નોન્મત્તતાં નયત્ય્ અન્તર્ જ્ઞમ્ અજ્ઞમ્ ઇવ દુર્ધિયમ્
'આ છોડવું જોઈએ, આ લેવું જોઈએ'—આવો ખોટો મનનો ભ્રમ અંતરની બુદ્ધિને ઉલટાવી મૂકે છે, અને વિદ્વાનને પણ અજ્ઞાનીએ જેવો બનાવી દે છે.
સર્વસ્મિન્ન્ આત્મનિ તતે ત્વયિ તામરસેક્ષણ । હેયોપાદેયપક્ષસ્થા દ્વિતીયા કલના કુતઃ
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા, જ્યારે બધું જ આત્મા છે, ત્યારે તારા અંદર સ્વીકારવા કે ત્યાગવા જેવી બીજી કોઈ કલ્પના કેવી રીતે રહી શકે?
વિજ્ઞાનાભાસમ્ અખિલં જગત્ સદસતોસ્ સ્થિતમ્ । કિં હેયં કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ યત્ ત્યજ્યતે ન વા
આ આખું જગત જ્ઞાનરૂપે દેખાય છે અને તે સત્ય કે અસત્ય બંનેમાં સ્થિર છે; તો અહીં શું ત્યાગવું અને શું સ્વીકારવું, શું છોડવું જોઈએ અને શું નહીં, એવું શું છે?
કેવલં સ્વસ્વભાવેન દ્રષ્ટૃદૃશ્યે વિચારયન્ । ક્ષણં વિશ્રાન્તવાન્ અન્તર્ અહમ્ આત્માત્મનાત્મનિ
માત્ર પોતાની સ્વભાવથી જ જોનાર અને જોવાતા પર વિચાર કરતાં, એક ક્ષણ માટે હું અંદરથી શાંત થયો—મારે જ આત્મામાં, આત્મામાં જ.
ભાવાભાવવિનિર્મુક્તો હેયોપાદેયવર્જિતઃ । એવમ્ આસમ્ અહં પૂર્વમ્ અધુનેત્થમ્ અવસ્થિતઃ
હું સત્તા અને અસત્તાથી પર, સ્વીકાર અને ત્યાગથી રહિત હતો; એ રીતે પહેલાં હતો અને આજ પણ એ જ રીતે સ્થિર છું.
શમમ્ આત્મીયમ્ આપન્નસ્ સર્વગાત્મન્ સતાં ગતે । કરોમ્ય્ અહં મહાદેવ તુભ્યં યત્ પરિરોચતે
હવે હું મારા મનની શાંતિ પ્રાપ્ત કરી છે, સર્વવ્યાપક મહાદેવ, જે સજ્જનોના માર્ગે પહોંચ્યા છે. હવે હું તમને જે પણ ગમતું હોય તે કરું છું.
ત્વમ્ અયં પુણ્ડરીકાક્ષ પૂજ્યસ્ તાવજ્ જગત્ત્રયે । તન્ મત્તઃ પ્રકૃતપ્રાપ્તાં પૂજામ્ આદાતુમ્ અર્હસિ
હે કમળનેત્ર, તમે ત્રણેય લોકમાં પૂજનીય છો. તેથી, મારી તરફથી જે યોગ્ય રીતે પૂજા આવી છે, તે તમે સ્વીકારો.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દાનવાધીશઃ પુરઃ ક્ષીરોદશાયિનઃ । શૈલેન્દ્ર ઇવ પૂર્ણેન્દુમ્ અર્ઘપાત્રમ્ ઉપાદદે
આ રીતે કહીને, દાનવોના રાજાએ, ક્ષીરસાગર પર શયન કરતા ભગવાનની સામે, જાણે પર્વત પૂર્ણચંદ્રને ધારણ કરે તેમ, અર્ઘ્યનું પાત્ર હાથમાં લીધું.
સાયુધં સાપ્સરોવૃન્દં સસુરં સખગાધિપમ્ । પુજયામ્ આસ ગોવિન્દં સત્રૈલોક્યમ્ અથાગ્રગમ્
હથિયારો, અપ્સરાઓનો સમૂહ, દેવતાઓ અને ખગરાજ સાથે, તેણે ત્રિલોકમાં શ્રેષ્ઠ એવા ગોવિંદની પૂજા કરી.
સબાહ્યાભ્યન્તરક્રાન્તભુવનં ભુવનેશ્વરમ્ । પૂજયિત્વોપવિષ્ટં તમ્ ઉવાચ કમલાપતિઃ
બાહ્ય અને આંતરિક બંને લોકોમાં વ્યાપેલા, સર્વલોકના સ્વામી એવા ભગવાનને પૂજા કરીને, જ્યારે તેઓ બેઠા હતા, ત્યારે કમલાનાથે તેમને સંબોધ્યા.
ઉત્તિષ્ઠ દાનવાધીશ સિંહાસનમ્ ઉપાશ્રય । યાવદ્ આશ્વ્ અભિષેકં તે સ્વયમ્ એવ દદામ્ય્ અહમ્
દૈત્યવિનાશક રાજા, ઊઠો અને સિંહાસન પર બેસો; હું જ તારા અભિષેકનું કાર્ય થોડી વારમાં કરું છું.
પાઞ્ચજન્યરવં શ્રુત્વા ય ઇમે સમુપાગતાઃ । સિદ્ધાસ્ સાધ્યાસ્ સુરૌઘાસ્ તે કુર્વન્તુ તવ મઙ્ગલમ્
પાંચજન્ય શંખનો ધ્વનિ સાંભળી જે અહીં એકત્ર થયા છે — સિદ્ધો, સાધ્યો અને દેવતાઓ — તેઓ તને શુભAshirwad આપે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુણ્ડરીકાક્ષો દાનવં સિંહવિષ્ટરે । યોજયામ્ આસ યોગાન્તે મેરુશૃઙ્ગ ઇવામ્બુદમ્
આ રીતે કહીને, કમળનેત્ર ભગવાને દૈત્યને સિંહાસન પર બેસાડ્યા, જેમ યોગના અંતે મેરુ પર્વતની ચોટી પર મેઘને બેસાડવામાં આવે છે.
અથૈનં હરિર્ આહૂતૈઃ ક્ષિરોદાદ્યૈર્ મહાબ્ધિભિઃ । ગઙ્ગાદિભિસ્ સરિત્પૂરૈસ્ સર્વતીર્થજલૈસ્ તથા
પછી હરિએ ક્ષીરસાગર અને બીજા મહાસાગરો, ગંગા અને બીજી નદીઓ, તેમજ બધા તીર્થોના પવિત્ર જળો બોલાવી લીધાં.
સર્વવિપ્રર્ષિસઙ્ઘૈશ્ ચ સર્વસિદ્ધગણૈસ્ તથા । મુનિવિદ્યાધરયુતો લોકપાલસમન્વિતઃ
બધા બ્રાહ્મણ ઋષિઓ, સર્વ સિદ્ધો, મુનિઓ અને વિદ્યા ધરાવનારા, તેમજ ચારેય દિશાના રક્ષકો પણ સાથે હતા.
અભ્યષિઞ્ચદ્ અમેયાત્મા દૈત્યરાજ્યે મહાસુરમ્ । મરુદ્ગણૈસ્ સ્તૂયમાણં પૂર્વસર્ગે હરિં યથા
અનંત સ્વરૂપે ભગવાને મહાસુરને દૈત્યરાજના પદે અભિષેક કર્યો, અને મરુદ્ગણોએ જેમ પૂર્વે હરિનું સ્તુતિ કરી હતી તેમ તેની પ્રશંસા કરી.
સુરાસુરૈસ્ સ્તૂયમાનં સ્તૂયમાનસ્ સુરાસુરૈઃ । અભિષિક્તમ્ ઉવાચેદં પ્રહ્લાદં મધુસૂદનઃ
દેવતાઓ અને અસુરો બંને તેની સ્તુતિ કરતા હતા, અને અભિષેક સમયે મધુસૂદને પ્રહલાદને આ રીતે કહ્યું.
યાવન્ મેરુર્ ધરા યાવદ્ યાવચ્ ચન્દ્રાર્કમણ્ડલે । અખણ્ડિતગુણશ્લાઘી તાવદ્ રાજા ભવાનઘ
પવિત્ર રાજા, જયાં સુધી પર્વત મેરુ ધરતી પર અડગ છે અને ચાંદ્ર-સૂર્ય આકાશમાં છે, ત્યાં સુધી તમારી નિરંતર સારા ગુણોની પ્રશંસા થતી રહેશે.
ઇષ્ટાનિષ્ટફલં ત્યક્ત્વા સમદર્શનયા ધિયા । વીતરાગભયક્રોધો રાજ્યં સમનુપાલય
સારા કે ખરાબ ફળની આશા છોડીને, સર્વેમાં સમાન દૃષ્ટિ રાખી, રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને, રાજ્યનું યોગ્ય રીતે સંચાલન કરો.
રાજ્યે ઽસ્મિન્ ભોગસમ્પૂર્ણે દૃષ્ટાનુત્તમભૂમિના । ન ગન્તવ્યસ્ ત્વયોદ્વેગસ્ સ્વર્ગે વા નરકે ઽથ વા
આ આનંદથી ભરપૂર અને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવતું રાજ્ય મળ્યું છે, તો સ્વર્ગ કે નરકની ચિંતા કરીને તમારે મનમાં કદી ઉદ્વેગ લાવવો નહીં.
દેશકાલક્રિયાકારૈર્ યથાપ્રાપ્તાસુ દૃષ્ટિષુ । પ્રકૃતં કાર્યમ્ આતિષ્ઠંસ્ ત્યક્તવાસનમ્ આસ્સ્વ ભોઃ
સ્થળ, સમય અને પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જે કંઈ પણ અનુભવ થાય, તેમાં આસક્તિ છોડીને, સ્વાભાવિક ફરજ નિભાવતા શાંતિથી બેસો, હે મહાન!
અતિહેયતયાદત્તં મમતાપરિવર્જિતમ્ । ભાવાભાવે સમં કાર્યં કુર્વન્ન્ ઇહ ન બધ્યસે
જે આવે છે તે વધારે લાલચ કે મમતા વિના સ્વીકારો અને જે મળે કે ન મળે બંનેમાં મન સમાન રાખો, તો અહીં કોઈ બંધન રહેતું નથી.
દૃષ્ટસંસારપર્યાયસ્ તુલિતાતુલતત્પદઃ । સર્વં સર્વત્ર જાનાસિ કિમ્ અન્યદ્ ઉપદિશ્યતે
તમે સંસારના ફેરફારો જોઈ લીધા છે અને જે સમાન કે અસમાન સ્થિતિઓ છે તે પણ જાણી લીધી છે, હવે બધું સર્વત્ર જાણો છો—તો પછી તમને બીજું શું શીખવવું છે?
વીતરાગભયક્રોધે ત્વયિ રાજનિ રાજતિ । ભૂમિઃ પાસ્યતિ નેદાનીં દુર્ગૃધ્રીવાસૃગ્ આસુરમ્
જ્યારે તમે, રાજા, રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને તેજસ્વી થશો, ત્યારે પૃથ્વી પર હવે દયાહીન અને લોભી મનુષ્યોનું અસુર રક્ત વહાવું પડશે નહીં.