ક્ષીયતે ન ક્ષયં પ્રાપ્તે વર્ધમાને ન વર્ધતે । ન સ્પન્દતે સ્પન્દમાને દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ
નાશ આવે ત્યારે પણ એ નાશ પામતો નથી, વૃદ્ધિ થાય ત્યારે પણ એ વધતો નથી; શરીર હલનચલન કરે ત્યારે પણ પરમાત્મા અડગ રહે છે.
દેહસ્યાહમ્ અહં દેહ ઇતિ ક્ષીણે ઽપિ તે ભ્રમે । ત્યજામિ ન ત્યજામીતિ કિં મૃષા કલનોદિતા
"હું શરીર છું, આ શરીર મારું છે" એવી ભૂલ, ભલે ઓછી થાય, તો પણ રહે છે; "હું છોડું છું કે નહીં" એવી વિચારણા પણ ખોટી કલ્પના જ છે.
ઇદં કૃત્વા કરોમીદમ્ ઇદં ત્યક્ત્વેદમ્ આહરે । ઇતિ તત્ત્વવિદાં તાત સઙ્કલ્પાસ્ સઙ્ક્ષયં ગતાઃ
આ કર્યું પછી તે કરું, આ છોડીને બીજું લઉં—હે પ્રિય, સત્ય જાણનારા માટે આવા સંકલ્પો તો પૂરા થઈ ગયા છે.
પ્રબુદ્ધાસ્ સર્વકર્તારઃ કિં કરિષ્યન્તિ વૈ નવમ્ । નવસ્યાકરણાન્ નિત્યમ્ અકર્તૃત્વપદં ગતાઃ
જેઓ જાગૃત છે, બધું જ કરે છે, તેઓ હવે નવું શું કરશે? જેમણે હંમેશા નવા કર્મો છોડ્યા છે, તેઓ અહમ્ભાવથી મુક્ત થઇ ગયા છે.
અકર્તૃત્વાદ્ અભોક્તૃત્વમ્ અર્થાદ્ એવ સમાગતમ્ । સઙ્ગૃહીતં કિલાનુપ્તં કેનેહ ભુવનત્રયે
જ્યારે કોઈને કર્તાપણું નથી, ત્યારે ભોગવવાનો પણ પ્રશ્ન રહેતો નથી. ત્રણેય લોકમાં, જે પહેલેથી જ મળેલું છે, તેને ક્યારેય કોઈએ સાચે લીધું કે છોડ્યું છે એવું ક્યાંય જોવા મળ્યું છે?
શાન્તે કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે શાન્તિર્ એવ હિ શિષ્યતે । પ્રૌઢિમ્ અભ્યાગતા સૈવ મુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ
જ્યારે કર્તાપણું અને ભોગપણું શાંત થઇ જાય છે, ત્યારે માત્ર શાંતિ જ બાકી રહે છે. આ પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થાય ત્યારે જ્ઞાની લોકો તેને મુક્તિ કહે છે.
પ્રબુદ્ધાશ્ ચિન્મયાશ્ શુદ્ધાસ્ સર્વમ્ આક્રમ્ય સંસ્થિતાઃ । કિં ત્યક્તં પરિગૃહ્ણન્તુ કિં ગૃહીતં ત્યજન્તુ વા
જેઓ જાગૃત, ચેતનમય અને શુદ્ધ છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે, તેઓ માટે શું છોડવું છે કે શું સ્વીકારવું છે? કે જે સ્વીકાર્યું છે, તેને પછી છોડવું છે—એવો પણ કોઈ પ્રશ્ન રહેતો નથી.
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધઃ પ્રમિતાવયવિક્રમઃ । હીનઃ પ્રમેયાવયવૈઃ કિં ગૃહ્ણાતુ જહાતુ કિમ્
જ્યારે જાણનાર અને જાણાતાનું સંબંધ અને માપવાના ભાગોનું ચલન વસ્તુઓમાં નથી, ત્યારે ત્યાં શું લેવું કે શું છોડવું રહે છે?
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે ક્ષીણે શાન્તિર્ ઉદેત્ય્ અલમ્ । સ્થિતિમ્ અભ્યાગતા સાન્તર્ મોક્ષનામ્નાભિધીયતે
જ્યારે જાણનાર અને જાણાતાનો સંબંધ પૂરો સમાપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે સંપૂર્ણ શાંતિ ઊભી થાય છે; આવી અવસ્થામાં સ્થિર થવું જ મુક્તિ કહેવાય છે.
તત્ર સ્થિતાસ્ સદા સન્તસ્ ત્વાદૃશાઃ પુરુષોત્તમાઃ । સુષુપ્તાવયવસ્પન્દસાધર્મ્યેણ ચરન્તિ હિ
તમે જેવા ઉત્તમ પુરુષો અને મહાન સંતો હંમેશા આવી અવસ્થામાં સ્થિત રહે છે; તેઓ ઊંઘની શાંતિ જેવી સ્થિતિમાં વિહાર કરે છે.
પરાવબોધવિશ્રાન્તવાસના જાગતીં સ્થિતિમ્ । અર્ધસુપ્તા ઇવેહેમાં પશ્યન્ત્ય્ આત્મસ્થયા ધિયા
જેઓની વૃત્તિઓ પરમ જ્ઞાનમાં શાંત થઈ ગઈ છે, તેઓ આ જાગૃત અવસ્થાને પણ અર્ધ ઊંઘમાં હોય તેવી રીતે, આત્મામાં સ્થિર બુદ્ધિથી જુએ છે.
ન રમન્તિ હિ રમ્યેષુ સ્વાત્મન્ય્ એકગતાશયાઃ । નોદ્વિજન્તે ચ દુઃખેષુ સ્વાત્મન્ય્ એકરસા યતઃ
જે લોકોનું મન માત્ર પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર છે, તેઓ સુખદ વસ્તુઓમાં આનંદ પામતા નથી અને દુઃખ આવે ત્યારે પણ ચિંતિત થતા નથી, કારણ કે તેમને સર્વેમાં પોતાનું જ સ્વરૂપ દેખાય છે.
નિત્યપ્રબુદ્ધા ગૃહ્ણન્તિ કાર્યાણીમાન્ય્ અસઙ્ગિનઃ । મકુરા ઇવ બિમ્બાનિ યથાપ્રાપ્તાન્ય્ અવાઞ્છયા
જે લોકો હંમેશા જાગૃત અને આસક્તિથી રહિત રહે છે, તેઓ જે કાર્ય આવે તે સ્વીકારી લે છે, જેમ દર્પણમાં પ્રતિબિંબ આવે તેમ, પણ તેમને તેમાં કોઈ ઇચ્છા નથી.
જાગ્રતિ સ્વાત્મનિ સ્વસ્થાસ્ સુપ્તાસ્ સંસારસંસ્થિતૌ । બાલવત્ પ્રવિચેષ્ટન્તે સુષુપ્તસદૃશાશયાઃ
જ્યારે જાગે છે ત્યારે પણ પોતાનામાં જ સ્થિર રહે છે, અને સંસારના વ્યવહારમાં બાળક જેવી ક્રિયા કરે છે, તેમ છતાં તેમના મનની અવસ્થા ઊંઘ જેવી શાંત અને નિર્વિકાર રહે છે.
ત્વમ્ અજિતપદવીમ્ ઉપાગતો ઽન્તઃ કમલજવાસરમ્ એકમ્ એવ ભુક્ત્વા । ગુણગણકલિતામ્ ઇહૈવ લક્ષ્મીં વ્રજ પરમાસ્પદમ્ અચ્યુતં મહાત્મન્
તમે અજય સ્થિતિને પ્રાપ્ત કરી છે; કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીના એક દિવસમાં જે ગુણોની સમૃદ્ધિ અનુભવી છે, હવે અહીં જ, મહાન આત્મા, અવિનાશી અને સર્વોચ્ચ ધામ રૂપે લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરો.
જગદ્રત્નસમુદ્ગેન ત્રૈલોક્યાદ્ભુતદર્શિના । ઇત્ય્ ઉક્તે પદ્મનાભેન જ્યોત્સ્નાશીતલયા ગિરા
જગતના અમૂલ્ય રત્નો જેવો ખજાનો ધરાવનારા અને ત્રણેય લોકના અદ્ભુત ચમત્કારો જોનારા પદ્મનાભે જ્યારે ચાંદની જેવી શીતળ વાણીથી આવું કહ્યું,
પ્રહ્લાદનામા દેહો ઽસૌ વિકાસિનયનામ્બુજઃ । મૃદૂવાચ વચો ધીરો ગૃહીતમનનક્રમઃ
પહેલાંથી જ પ્રહલાદ નામ ધરાવતો, વિશાળ કમળ જેવી આંખો ધરાવતો એ દેહ, મૃદુ અને સ્થિર વાણીમાં, મનનનો માર્ગ સમજીને, ધીરજપૂર્વક બોલ્યો.
ચિરમ્ અન્તર્ મયા દેવ દૃષ્ટો ઽસ્ય્ અમલયા ધિયા । પુનર્ બહિર્ અયં દૃષ્ટ્યા દિષ્ટ્યા દેવેશ દૃશ્યસે
હે દેવ, હું ઘણા સમયથી તને મારી નિર્મળ બુદ્ધિથી અંતરમાં જોતો હતો; હવે શુભ સંજોગે, હે દેવેશ, તને મારી આંખોથી બહારથી પણ જોઈ રહ્યો છું.
અહમ્ આસમ્ અનન્તાયામ્ અસ્યાં દૃશિ મહેશ્વર । સર્વસઙ્કલ્પમુક્તાયાં વ્યોમ વ્યોમ્નીવ નિર્મલે
હે મહાદેવ, હું તો અનંત અને શુદ્ધ દૃષ્ટિમાં, સર્વ સંકલ્પોથી મુક્ત રહીને, આકાશમાં આકાશ જેવો નિર્મળ અનુભવતો હતો.
ન શોકેન ન મોહેન ન ચ વૈરાગ્યચિન્તયા । ન દેહત્યાગકાર્યેણ ન સંસારભયેન ચ
દુઃખથી, મોહથી, વૈરાગ્યના વિચારોથી, શરીર ત્યાગવાની ક્રિયાથી કે સંસારના ભયથી પણ મુક્તિ મળતી નથી.
એકસ્મિન્ વિદ્યમાને હિ કુતશ્ શોકઃ કુતઃ ક્ષતિઃ । કુતો દેહઃ ક્વ સંસારઃ ક્વ સ્થિતિઃ ક્વ ભયાભયે
જ્યારે માત્ર એક જ સત્ય છે, ત્યારે દુઃખ ક્યાંથી આવે? નુકસાન ક્યાં છે? શરીર ક્યાં છે? સંસાર ક્યાં છે? સ્થિરતા કે ભય કે નિર્ભયતા ક્યાં છે?
યથેચ્છયૈવામલયા કેવલં સ્વસમુત્થયા । એવં દેવાહમ્ અવસં વિતતે પાવને પદે
મારી પોતાની શુદ્ધ ઇચ્છાથી, જે મારી અંદરથી જ ઊભી થાય છે, હું સહજ રીતે સર્વવ્યાપી પવિત્ર અવસ્થામાં સ્થિર છું, હે દેવ.
હા વિરક્તો ઽસ્મિ સંસારં ત્યજામીત્ય્ આશયેશ્વર । અપ્રબુદ્ધધિયાં ચિન્તા હર્ષશોકવિકારદા
હાય! હવે હું વૈરાગ્ય ધરાવું છું, સંસાર ત્યાગી દઉં—આવા વિચારો, હે ઇચ્છાના સ્વામી, જેઓનું મન જાગૃત નથી તેમને આનંદ અને દુઃખના ઉથલપાથલમાં નાખે છે.
દેહાભાવે ન દુઃખાનિ દેહે દુઃખાનિ મે સતિ । ઇતિ ચિન્તાવિષવ્યાલી મૂર્ખમ્ એવાવલુમ્પતે
શરીર ન હોય તો દુઃખ ક્યાંથી આવે? અને શરીર હોય ત્યારે દુઃખ મારે જ પડે—આવી વિચારોની ઝેરી સાપ જેવી શંકા માત્ર મૂર્ખને જ પકડી લે છે.
ઇદં સુખમ્ ઇદં દુઃખમ્ ઇદં નાસ્તીદમ્ અસ્તિ મે । ઇતિ દોલાયિતં ચેતો મૂઢમ્ એવ ન પણ્ડિતમ્
આ સુખ છે, આ દુઃખ છે, આ મારું નથી, આ મારું છે—આવી મનની ડોલાવટ માત્ર મૂર્ખને જ થાય છે, વિદ્વાનને નહિ.
અયમ્ અન્યો ઽન્ય એવાહમ્ ઇત્ય્ અજ્ઞાનાન્ધવાસનાઃ । દૂરોદસ્તાસ્ સુબુદ્ધીનાં રજન્યો ઽંશુમતામ્ ઇવ
'એ બીજું છે, હું અલગ છું'—અજ્ઞાનના અંધ વાસનાઓને વિદ્વાન લોકો દૂર ફેંકી દે છે, જેમ રાત્રિને સૂર્યકિરણો દૂર કરી દે છે.
ઇદં ત્યાજ્યમ્ ઇદં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ મિથ્યા મનોભ્રમઃ । નોન્મત્તતાં નયત્ય્ અન્તર્ જ્ઞમ્ અજ્ઞમ્ ઇવ દુર્ધિયમ્
'આ છોડવું જોઈએ, આ લેવું જોઈએ'—આવો ખોટો મનનો ભ્રમ અંતરની બુદ્ધિને ઉલટાવી મૂકે છે, અને વિદ્વાનને પણ અજ્ઞાનીએ જેવો બનાવી દે છે.
સર્વસ્મિન્ન્ આત્મનિ તતે ત્વયિ તામરસેક્ષણ । હેયોપાદેયપક્ષસ્થા દ્વિતીયા કલના કુતઃ
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા, જ્યારે બધું જ આત્મા છે, ત્યારે તારા અંદર સ્વીકારવા કે ત્યાગવા જેવી બીજી કોઈ કલ્પના કેવી રીતે રહી શકે?
વિજ્ઞાનાભાસમ્ અખિલં જગત્ સદસતોસ્ સ્થિતમ્ । કિં હેયં કિમ્ ઉપાદેયમ્ ઇતિ યત્ ત્યજ્યતે ન વા
આ આખું જગત જ્ઞાનરૂપે દેખાય છે અને તે સત્ય કે અસત્ય બંનેમાં સ્થિર છે; તો અહીં શું ત્યાગવું અને શું સ્વીકારવું, શું છોડવું જોઈએ અને શું નહીં, એવું શું છે?
કેવલં સ્વસ્વભાવેન દ્રષ્ટૃદૃશ્યે વિચારયન્ । ક્ષણં વિશ્રાન્તવાન્ અન્તર્ અહમ્ આત્માત્મનાત્મનિ
માત્ર પોતાની સ્વભાવથી જ જોનાર અને જોવાતા પર વિચાર કરતાં, એક ક્ષણ માટે હું અંદરથી શાંત થયો—મારે જ આત્મામાં, આત્મામાં જ.