યોગવાસિષ્ઠઃ

કિમ્ એવમ્ અસ્મિન્ન્ આભાસે વિલીય ક્ષયમ્ આગતે । કૃતં મયેહ ભવતિ સ્વલીલાક્ષયકારિણા

જ્યારે આ ભ્રમ રૂપ દેખાવ લય પામે છે અને નાશ પામે છે, ત્યારે અહીં મેં જે કંઈ કર્યું છે, તે પણ મારા પોતાના રમણથી જ નાશ પામે છે.

તતો ઽહમ્ અપિ શૂન્યે ઽસ્મિન્ નષ્ટચન્દ્રાર્કતારકે । વપુઃપ્રશાન્તિમ્ આદાય સ્થિતિમ્ એષ્યામિ તત્પદે

પછી જ્યારે ચાંદો, સૂર્ય અને તારાઓ પણ ગુમ થઈ જાય છે એવા ખાલીપામાં, હું પણ શરીરની શાંતિ પામી, એ પરમ અવસ્થામાં સ્થિર રહીશ.

અકાણ્ડ એવમ્ એવં હિ જગત્ય્ ઉપશમં ગતે । નેહ શ્રેયો ઽનુપશ્યામિ મન્યે જીવન્તુ દાનવાઃ

જ્યારે આખું જગત શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે મને અહીં કોઈ લાભ દેખાતો નથી; મને લાગે છે કે દાનવો જીવતા રહે.

દૈત્યોદ્વેગેન વિબુધાસ્ તતો યજ્ઞતપઃક્રિયાઃ । તેન સંસારસંસ્થાનમ્ અસંસારક્રમો ઽન્યથા

દાનવોના ઉથલપાથલથી દેવતાઓ પછી યજ્ઞ, તપ અને વિધિઓ કરે છે; એથી સંસાર ચાલતો રહે છે, નહીં તો જગતનો ક્રમ અલગ જ થઈ જાય.

તસ્માદ્ રસાતલં ગત્વા યથાવત્ સ્થાપયામ્ય્ અહમ્ । સ્વે ક્રમે દાનવાધીશમ્ ઋતુઃ પુનર્ ઇવ દ્રુમમ્

એથી હવે હું પાતાળમાં જઈને દાનવોના રાજાને યોગ્ય રીતે તેના સ્થાન પર સ્થાપિત કરીશ, જેમ ઋતુ વૃક્ષને ફરીથી જીવંત કરે છે.

વિના પ્રહ્લાદમ્ અથ ચેદ્ ઇતરં દાનવેશ્વરમ્ । કરોમિ તદ્ અસૌ મન્યે દેવાન્ ઉત્સાદયિષ્યતિ

પણ જો પ્રહલાદને છોડીને બીજાને દાનવોનો રાજા બનાવું, તો મને લાગે છે કે એ દેવતાઓને નષ્ટ કરી નાખશે.

પ્રહ્લાદસ્ય ત્વ્ અયં દેહઃ પશ્ચિમઃ પાવનો મહાન્ । આકલ્પમ્ ઇહ વસ્તવ્યં દેહેનાનેન તેન ચ

પ્રહલાદનું આ અંતિમ અને પવિત્ર શરીર છે; આ શરીરથી તેને યુગના અંત સુધી અહીં રહેવું પડશે.

એવં હિ નિયતિર્ દૈવી નિશ્ચિતા પારમેશ્વરી । પ્રહ્લાદેન યથાકલ્પં સ્થાતવ્યમ્ ઇહ દેહિના

કારણ કે આ તો દેવશક્તિની નિશ્ચિત today છે; પ્રહલાદે શરીરધારી બનીને, યુગ પૂરું થાય ત્યાં સુધી અહીં જ રહેવું પડશે.

તસ્માત્ તમ્ એવ ગત્વાશુ દૈત્યેન્દ્રં બોધયામ્ય્ અહમ્ । ગર્જન્ ગિરિદરીસુપ્તં મયૂરમ્ ઇવ વારિદઃ

એથી, હવે હું જલ્દીથી એ દૈત્યરાજ પાસે જઈને તેને જાગૃત કરી દઈશ, જેમ વાદળ પર્વતની ગુફામાં સૂતા મોરને જાગાડે છે.

જીવન્મુક્તસમાધિસ્થઃ કરોત્વ્ અસુરનાથતામ્ । મણિર્ મુક્તમનસ્કારઃ પ્રતિબિમ્બક્રિયામ્ ઇવ

જે જીવિતમુક્તની સમાધિમાં સ્થિત છે, એ પ્રહલાદે દૈત્યોના રાજા બનવું જોઈએ, જેમ મુક્તમનવાળો મણિ પ્રતિબિંબ પેદા કરે છે.

ન વિનશ્યતિ સર્ગો ઽયમ્ એવં સહ સુરાસુરૈઃ । ભવિષ્યતિ ચ નાદ્વન્દ્વં તન્ મે ક્રીડા ભવિષ્યતિ

આ જગત દેવો અને દાનવો સાથે જેમ છે તેમ જ રહે છે, એ ક્યારેય નાશ પામતું નથી. અને એમાં દ્વંદ્વ હંમેશા રહેશે—એ જ મારી રમણિયતા છે.

સર્ગક્ષયોદયાવ્ એતૌ સુસમૌ મમ યદ્ય્ અપિ । તથાપીદં યથાસંસ્થં ભવત્વ્ અન્યેન કિં મમ

જગતનું ઉત્પત્તિ અને લય બંને મને ગમતા હોય છતાં, એ જેવું છે તેમ જ રહે, એમાં ફેરફાર થાય કે ન થાય એથી મને શું?

ભાવાભાવેષુ યત્ તુલ્યં તન્નાશે તત્સ્થિતૌ ચ વા । યઃ પ્રયત્નઃ કુબુદ્ધિત્વાત્ તદ્ વ્યોમહનનં ભવેત્

જે વસ્તુ રહે કે ન રહે, નાશ પામે કે ટકી રહે, એ બધું સમાન છે. અજ્ઞાનવશ જે પ્રયત્ન થાય છે, એ આકાશને મારવાનો પ્રયત્ન છે.

તસ્માત્ પ્રયામિ પાતાલં બોધયામ્ય્ અસુરેશ્વરમ્ । સ્થૈર્યં નયામિ સંસારં લીલાં સમ્પાદયામ્ય્ અહમ્

માટે હવે હું પાતાળમાં જઈને દાનવોના રાજાને જાગૃત કરીશ, જગતમાં સ્થિરતા લાવીશ અને મારી લીલા પૂર્ણ કરીશ.

અસુરપુરમ્ અવાપ્ય પ્રોદ્ધતાચારઘોરં કમલમ્ ઇવ વિવસ્વાન્ દૈત્યમ્ ઉદ્બોધયામિ । જગદ્ ઇદમ્ અખિલાસ્થં સ્થૈર્યમ્ અભ્યાનયામિ ઘનવિધિર્ ઇવ શૈલે ચઞ્ચલં મેઘજાલમ્

અસુરોનું શહેર, જ્યાં બધાં ઉગ્ર અને ઉદ્ધત વર્તનવાળા હતા, ત્યાં પહોંચી, હું જેમ સૂર્ય કમળને ઉગાડે છે એમ, દૈત્યને જાગૃત કરું છું; આખા જગતને સ્થિરતા આપું છું, જેમ વાદળો અશાંત પર્વત પર સ્થિર થાય છે.

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વાત્મા ક્ષીરોદાદ્ રામ તત્પુરમ્ । ચચાલ પરિવારેણ સહ સાભ્ર ઇવાચલઃ

હે રામ, સર્વવ્યાપક ભગવાને આવું વિચારી, ક્ષીરસાગરમાંથી પોતાના સહયોગીઓ સાથે, વાદળોથી ઘેરાયેલા પર્વત જેવો, ગતિ કરી.

ક્ષીરોદતલરન્ધ્રેણ તેનૈવ સ્તમ્ભિતામ્ભસા । પ્રહ્લાદનગરં પ્રાપ શક્રલોકમ્ ઇવાપરમ્

ક્ષીરસાગરના તળિયે રહેલા છિદ્રમાંથી, જ્યાં પાણી અટકાવેલું હતું, તેઓ પ્રહલાદના શહેરમાં પહોંચ્યા, જાણે બીજા ઇન્દ્રલોકમાં ગયા હોય.

હેમમન્દિરકોશસ્થં દદર્શાત્રાસુરં હરિઃ । અથ શૈલગુહાલીનં સમાધિસ્થમ્ ઇવાબ્જજમ્

હરિએ ત્યાં સુવર્ણ મહેલો ધરાવતી ખજાનીઓમાં બેઠેલા અસુરને જોયા; પછી, જેમ પર્વતની ગુફામાં છુપાયેલું કમળમાંથી જન્મેલું બ્રહ્મા ધ્યાનમાં તલ્લીન હોય, તેમ તે અસુર પણ ધ્યાનમાં લીન હતો.

તત્ર તે તેજસા દૈત્યા વૈષ્ણવેનાવધૂનિતાઃ । દૂરં યયુર્ દિનેશાંશુવિત્રસ્તા ઇવ કૌશિકાઃ

ત્યાં દૈત્યોએ વિષ્ણુના તેજથી ધ્રુજાઈને, જાણે સૂર્યકિરણોથી ડરીને ઊડી જતા બગલાં જેમ, દૂર ભાગી ગયા.

દ્વિત્રૈસ્ સહાસુરૈર્ મુખ્યૈઃ પરિવારયુતો હરિઃ । પ્રવિવેશાસુરગૃહં તારાવાન્ ઇવ ખં શશી

હરિ બે-ત્રણ મુખ્ય અસુરો સાથે ઘેરાઈને, જેમ ચાંદો તારાઓ સાથે આકાશમાં પ્રવેશે છે તેમ, અસુરોના ઘર તરફ ગયા.

વૈનતેયાસનસ્થો ઽસૌ લક્ષ્મીવિધુતચામરઃ । સ્વાયુધાદિપરીવારો દેવર્ષિપરિવન્દિતઃ

વૈનતેયના આસન પર બેઠેલા, લક્ષ્મીએ ચામરું પંખો કરીને, પોતાના શસ્ત્રો અને સેવકોની વચ્ચે, દેવતાઓ અને ઋષિઓએ સ્તુતિ કરતાં, તેઓ પ્રવેશ્યા.

મહાત્મન્ સમ્પ્રબુધ્યસ્વેત્ય્ એવં વિષ્ણુર્ ઉદાહરન્ । પાઞ્ચજન્યં પ્રદધ્વાન ધ્વનયન્ કકુભાં ગણમ્

વિષ્ણુએ 'મહાન આત્મા, જાગો' એમ બોલી, પાંચજન્ય શંખ વગાડ્યો, જેના ધ્વનિએ ચારેય દિશાઓ ગુંજી ઉઠી.

મહતા તેન શબ્દેન વૈષ્ણવપ્રાણજન્મના । તુલ્યકાલં પરિક્ષુબ્ધકલ્પાભ્રાર્ણવરંહસા

વિષ્ણુજીના પ્રાણસમાન એવા મહાન ધ્વનિથી, ચારેય દિશાઓ એકસાથે ધ્રુજી ઉઠી હતી, જેમ કે યુગના અંતે મહાસાગર અને વાદળો એકસાથે ઉથલપાથલ થાય.

આસુરી જનતા ભૂમૌ પપાતાગતસમ્ભ્રમા । મત્તનીલાભ્રનાદેન રાજહંસાવલી યથા

આસુરોનું ટોળું અચાનક ભયથી ગભરાઈને જમીન પર પડી ગયું, જેમ રાજહંસોની પાંખડી વીજળીના ગર્જનાથી ભયભીત થઈ જાય.

જહૃષે જનિતાનન્દા વૈષ્ણવી વીતસમ્ભ્રમા । જનતા જલદધ્વાનફુલ્લેવ કુટજાવલી

વિષ્ણુભક્તો ભયમુક્ત થઈ આનંદથી ઝૂમી ઉઠ્યા, જેમ વરસાદના વાદળોની ધ્વનિએ કુટજના ફૂલો ખીલી ઉઠે.

બભૂવ સમ્પ્રબુદ્ધાત્મા દાનવેશશ્ શનૈશ્ શનૈઃ । મેઘારવલસત્પુષ્પઃ કદમ્બ ઇવ કાનને

દૈત્યરાજા ધીમે ધીમે પોતાનું જ્ઞાન પાછું મેળવતો ગયો, જેમ જંગલમાં કદંબનું વૃક્ષ વાદળના ગર્જનામાં ધીરે ધીરે ફૂલો ખીલે.

બ્રહ્મરન્ધ્રકૃતોત્થાના પ્રાણશક્તિર્ અથાસુરમ્ । શનૈર્ આક્રમયામ્ આસ ગઙ્ગા સર્વમ્ ઇવાર્ણવમ્

પછી શિર પરના છિદ્રથી પ્રાણશક્તિ ધીમે ધીમે અસુરના આખા શરીરમાં વ્યાપી ગઈ, જેમ ગંગા ધીરે ધીરે આખા સમુદ્રમાં ભળી જાય છે.

ક્ષણાદ્ આક્રમયામ્ આસ પ્રાણશ્રીસ્ સર્વતો ઽસુરમ્ । ઉદયાનન્તરં સૌરી પ્રભેવ ભુવનાન્તરમ્

થોડી જ વારમાં પ્રાણશક્તિની તેજસ્વિતા અસુરના સર્વ અંગોમાં વ્યાપી ગઈ, જેમ સૂર્ય ઉગ્યા પછી તેની કિરણો આખી દુનિયામાં ફેલાઈ જાય છે.

પ્રાણેષુ રન્ધ્રનવકે પ્રવૃત્તેષ્વ્ અથ તસ્ય ચિત્ । ચેત્યોન્મુખી બભૂવાન્તઃ પ્રાણદર્પણબિમ્બિતા

જ્યારે પ્રાણશક્તિના નવ માર્ગો સક્રિય થયા ત્યારે તેની ચેતના, પ્રાણના દર્પણમાં પ્રતિબિંબિત થઈને, અંદર તરફ જાગૃત થઈ.