ત્વયિ સ્થિતે મયિ વિગતામયાત્મનિ સ્વસંસ્થિતૌ વ્યપગતરાગરઞ્જને । ક્વ બન્ધવઃ ક્વ ચ વિપદઃ ક્વ સમ્પદો ભવાભવૌ ક્વ શમમ્ ઉપૈમિ શાશ્વતમ્
જ્યારે તમે સ્થિર છો અને હું પણ કામનાવિહિન સ્વરૂપે સ્વમાં સ્થિર છું, ત્યારે રાગનો રંગ પણ દૂર થઈ જાય છે—એ સમયે ક્યાં છે સગાં-સંબંધીઓ? ક્યાં છે દુઃખ-સંકટો? ક્યાં છે સંપત્તિ? ક્યાં છે જન્મ અને મૃત્યુ? કયાં હું શાશ્વત શાંતિને પામું છું?
ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્ન્ એવ પ્રહ્લાદઃ પરવીરહા । નિર્વિકલ્પં પરાનન્દસમાધિં સમુપાયયૌ
આવી રીતે વિચારતા, શત્રુઓને હરાવનાર પ્રહલાદ સર્વ ભેદથી પર અને પરમ આનંદથી ભરપૂર એવા સમાધિમાં સ્થિર થઈ ગયા.
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થશ્ ચિત્રાર્પિત ઇવાચલઃ । શૈલાદ્ ઇવ સમુત્કીર્ણો બભૌ સ્વપદમ્ આસ્થિતઃ
નિરભેદ સમાધિમાં સ્થિર થયેલા પ્રહલાદ ચિત્રમાં દોરાયેલા પ્રતિમા જેવી અડગ લાગતા, જાણે પર્વતમાંથી બહાર નીકળીને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત થયા હોય.
તથાથ તિષ્ઠતસ્ તસ્ય કાલો બહુતરો યયૌ । સ્વે ગૃહે ભુવનસ્થસ્ય મેરોર્ ઇવ સુરદ્વિષઃ
એ રીતે સ્થિર રહીને પ્રહલાદ પોતાના ઘર જેવી દુનિયામાં લાંબો સમય વિતાવ્યા, જેમ મેરુ પર્વત પર દેવોના દુશ્મન રહે છે તેમ.
બોધિતો ઽપ્ય્ અસુરાધીશૈર્ નાબુધ્યત મહામતિઃ । અકાલે બહુસેકો ઽપિ બીજકોશાદ્ ઇવાઙ્કુરઃ
અસુરોના રાજાઓએ જાગાડવા છતાં પણ એ મહાન બુદ્ધિવાળા પ્રહલાદ જાગ્યા નહીં; જેમ બીજના કોષમાંથી અંકુર સમય પહેલા, અનેક ઋતુઓ વીતી જાય છતાં, બહાર આવતો નથી.
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ પીનાંસો ઽતિષ્ઠદ્ એકદૃક્ । શાન્ત એવાસુરપુરે મત્તાર્ણવ ઇવોપલઃ
પાંચ હજાર વર્ષ સુધી, મજબૂત શરીર અને એકાગ્ર મનથી, તે અસુરોના શહેરમાં શાંત રહ્યો, જાણે ઉગ્ર મોજાંઓ વચ્ચે પથ્થર પડ્યો હોય તેમ.
પરાનન્દદશૈકાન્તપરિણામિતયા તયા । નિરાનન્દમ્ અનાભાસમ્ ઇવાભાસપદં ગતઃ
પરમ આનંદની એકમાત્ર અવસ્થાથી રૂપાંતરિત થઈ, તે એવો અવસ્થામાં પહોંચ્યો કે જ્યાં આનંદ કે દેખાવ કંઈજ નહોતું, જાણે માત્ર દેખાવનું સ્થાન હોય એવું.
એતાવતાથ કાલેન તદ્રસાતલમણ્ડલમ્ । બભૂવારાજકં તીક્ષ્ણમાત્સ્યન્યાયકદર્થિતમ્
આટલા સમયગાળામાં, રસાતળનું રાજ્ય રાજાવિહોણું થઈ ગયું, જ્યાં જોરાવાનો જ નિયમ ચાલતો અને નબળા પર અત્યાચાર થતો.
હિરણ્યકશિપૌ ક્ષીણે સમાધૌ તત્સુતે સ્થિતે । ન બભૂવાપરઃ કશ્ચિદ્ રાજા દનુસુતાલયે
હિરણ્યકશિપુનું અવસાન થયું અને તેનો પુત્ર સમાધિમાં સ્થિર રહ્યો ત્યારે, દાનવવંશીઓના નિવાસસ્થાને બીજો કોઈ રાજા થયો નહીં.
અસુરેશાર્થિનાં તેષાં દાનવાનાં સમાધિતઃ । પરેણાપિ પ્રયત્નેન પ્રહ્લાદો ન વ્યબુધ્યત
દૈત્યોના મુખ્યોએ બહુ પ્રયત્ન કર્યો છતાં, પ્રહલાદ સમાધિમાં લીન હોવાથી જાગ્યા જ નહીં.
ન પ્રાપુર્ વિકસદ્રૂપં પતિં તત્રામરારયઃ । લસત્પત્ત્રપ્રભાજાલં નિશિ પદ્મમ્ ઇવાલયઃ
દેવતાઓના દુશ્મનો ત્યાં પોતાના ફૂલેલા સ્વામી સુધી પહોંચી શક્યા નહીં, જેમ રાત્રે ઘર કદી તેજસ્વી કમળને પામતું નથી.
સંવિદ્વાતો ન તસ્યાન્તર્ અબુધ્યત વિચેતસઃ । ભુવશ્ ચેષ્ટાક્રમ ઇવ પૌરુષો ગતભાસ્વતઃ
જેમ પૃથ્વી પર સૂર્ય અસ્ત જાય ત્યારે માનવની હલચાલ બંધ થઈ જાય છે, તેમ જ, જેણે ચેતના ગુમાવી છે, તેના અંદર જ્ઞાનનો પવન પણ હલ્યો નહીં.
અથોદ્વિગ્નેષુ દૈત્યેષુ ગતેષ્વ્ અભિમતા દિશઃ । વિચરત્સુ યથાકામમ્ અરાજનિ પુરે પુરે
પછી, દૈત્યોએ ચિંતા કરીને મનગમતી દિશામાં વિખૂટા પડી, અને રાજા વગર શહેરોમાં મનમાની ફરતા રહ્યા.
પાતાલમણ્ડલમ્ અભૂદ્ અભૂપાલતયા તયા । માત્સ્યન્યાયવિપર્યસ્તમ્ અસ્તઙ્ગતગુણક્રમમ્
પાતાળનું રાજ્ય રાજા વિના રહી ગયું, જ્યાં મોટો નાનોને ગળી જાય એવો જંગલી નિયમ ચાલતો, અને સારા ગુણોનો ક્રમ પણ લુપ્ત થઈ ગયો.
બલિભુક્તાબલપુરં મર્યાદાક્રમવર્જિતમ્ । સર્વગાશેષવનિતં પરસ્પરહતાસુરમ્
શક્તિશાળી દૈત્યોએ નબળા દૈત્યોના શહેરને ખાઈ નાખ્યું, ત્યાં કોઈ નિયમ કે સીમા રહી નહોતી, બધે સ્ત્રીઓ ફેલાઈ ગઈ હતી અને દૈત્યો એકબીજાને મારી નાખતા હતા.
પ્રલાપાક્રન્દપરુષં વિસંસ્થાનપુરાન્તરમ્ । લુઠદુદ્યાનનગરં વ્યર્થાનર્થકદર્થિતમ્
શહેરમાં કડક રડારોડ અને ચીસો ભરાઈ ગઈ હતી, પોળ અને બગીચા લૂંટાઈ ગયા હતા, અને શહેર સતત વ્યર્થ દુઃખોથી પીડાતું હતું.
ચિન્તાપરાસુરગણં નિરન્નફલબાન્ધવમ્ । અકાણ્ડોત્પાતવિવશં ધ્વસ્તાશામુખમણ્ડલમ્
દૈત્યો ચિંતાથી વ્યાકુળ હતા, ખોરાક, ફળ કે સગાં-વહાલા કોઈ નહોતાં, અચાનક આપત્તિ સામે તેઓ લાચાર બની ગયા હતા અને તેમના મુખ્ય દૈત્યો પણ આશા ગુમાવી બેઠા હતા.
સુરાર્ભકપરાભૂતં ભૂતૈર્ આક્રાન્તમ્ અન્યજૈઃ । ભૂતરિક્તમ્ અલક્ષ્મીકમ્ ઉત્સન્નપ્રાયકોટરમ્
દેવોના સંતાનો દ્વારા હરાવાયેલું, બીજા જીવોથી ઘેરાયેલું, પોતાના રહેવાસીઓથી ખાલી, દુર્ભાગ્યથી ભરેલું અને લગભગ સુનસાન થયેલું એ સ્થળ હતું.
અનિયતવનિતાર્થમત્તયુદ્ધં હૃતધનદારવિરાવિતં સમન્તાત્ । કલિયુગસમયોદ્ભટોદરાભં તદ્ અસુરમણ્ડલમ્ આકુલં બભૂવ
અનિયંત્રિત સ્ત્રીલાલસાથી મત્ત, અશાંત યુદ્ધોમાં ફસાયેલું, ચારે બાજુથી ધન અને પત્નીઓ ગુમાવેલું, કળિયુગના ભયાનક પેટ જેવું, એ અસુરોનું રાજ્ય ખૂબ જ અશાંત બની ગયું.
અથાખિલજગજ્જાલક્રમપાલનદેવનઃ । ક્ષીરોદનગરે શેષશય્યાસનગતો હરિઃ
પછી આખા જગતની વ્યવસ્થા રાખનાર ભગવાન હરિ, ક્ષીરસાગરનાં શહેરમાં શેષનાગની શય્યામાં બેઠા હતા.
પ્રાવૃણ્નિદ્રાવ્યુપરમે દેવાર્થમ્ અરિસૂદનઃ । ધિયા વિલોકયામ્ આસ કદાચિજ્ જાગતીં સ્થિતિમ્
શત્રુઓના વિનાશક ભગવાને દેવો માટે પોતાની શરદઋતુની નિંદ્રા પૂરી કરી, અને ક્યારેક મનમાં જગતની સ્થિતિનું ધ્યાનપૂર્વક નિરીક્ષણ કર્યું.
ત્રૈવિષ્ટપં સ્વમનસા પાર્થિવં ચાવલોક્ય સઃ । આચારમ્ આજગામાશુ પાતાલમ્ અરિપાલિતમ્
તેણે પોતાના મનથી સ્વર્ગ અને ધરતીને જોયા અને તરત જ દુશ્મનોના વશમાં આવેલા પાતાળ લોકમાં પહોંચી ગયો.
તત્ર સ્થિરસમાધાનસ્થિતે પ્રહ્લાદદાનવે । દૃષ્ટ્વાપદમ્ અરીન્દ્રસ્ય પુરે પ્રૌઢિમ્ ઉપાગતામ્
ત્યાં, પ્રહલાદ નામના દાનવને અડગ ધ્યાનમાં સ્થિર જોઈને અને દેવોના શત્રુના શહેરને વધતી શક્તિ સાથે જોયું.
વ્યાલતલ્પતલસ્થસ્ય ક્ષીરોદાર્ણવશાયિનઃ । શઙ્ખચક્રગદાપાણેર્ દેહસ્યાન્તરચારિણા
દૂધના સમુદ્રમાં સાપના શૈયા પર સુતા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાનના શરીરમાં તે પ્રવેશ્યો.
પદ્માસનસ્થસ્ય મનશ્શરીરેણાતિભાસ્વતા । ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ત્રૈલોક્યાબ્જમહાલિના
પદ્માસન પર બેઠેલા, તેજસ્વી મન અને શરીર ધરાવતા ભગવાને ત્રણ લોકના મહા કમળનું ધ્યાન કર્યું.
પ્રહ્લાદે પદવિશ્રાન્તે પાતાલે ગતનાયકે । કષ્ટં સૃષ્ટિર્ ઇયં પ્રાયો નિર્દૈત્યત્વમ્ ઉપાગતા
પ્રહલાદે લાંબી મુસાફરી પછી થાકીને પાતાળમાં ગયો ત્યારે આ સૃષ્ટિ દુઃખી બની ગઈ અને તેનો અસુરભાવ લગભગ ખોવાઈ ગયો.
દૈત્યાભાવે સુરશ્રેણી નિર્જિગીષુપદં ગતા । શમમ્ એષ્યત્ય્ અદૃષ્ટાબ્દપટલેવ સરિદ્ વરા
અસુરો ન હોવાને કારણે દેવતાઓની ટોળકી જીત મેળવવા તત્પર થઈ છે; હવે જલ્દી, અજાણ્યા તરંગોમાં ઓગળી જતી નદીની જેમ, શાંતિ આવી જશે.
મોક્ષાખ્યં વિગતદ્વન્દ્વં તતો યાસ્યતિ તત્ પદમ્ । ક્ષીણાભિમાના વિરસા લતેવ પરિશુષ્કતામ્
પછી, દ્વંદ્વથી મુક્ત એવા મોક્ષ નામના અવસ્થામાં પહોંચીને, એ પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરશે; જ્યાં અભિમાન ઓગળી ગયો છે અને જીવંતપણા સુકાઈ ગયું છે, એ સુકાઈ ગયેલી વેલ જેવી બની જશે.
દેવૌઘે શાન્તિમ્ આયાતે ભુવિ યજ્ઞતપઃક્રિયાઃ । અદેવત્વફલાસ્ સર્વાશ્ શમમ્ એષ્યન્ત્ય્ અસંશયમ્
જ્યારે દેવોની સંખ્યા શાંતિમાં સ્થિર થશે, ત્યારે પૃથ્વી પરના બધા યજ્ઞ અને તપસ્યાની ક્રિયાઓ, જેનું ફળ દિવ્ય નથી, નિશ્ચિતપણે શાંત થઈ જશે.
ક્રિયાસ્વ્ અથોપશાન્તાસુ ભૂલોકો ઽસ્તમ્ ઉપૈષ્યતિ । અસંસારપ્રસઙ્ગો ઽથ શેષો ઽપ્ય્ અર્થો ભવિષ્યતિ
જ્યારે બધાં કર્મો શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે આ પૃથ્વી પણ અસ્ત થઈ જાય છે; પછી સંસારથી રહિત માત્ર અર્થનો અવશેષ જ બાકી રહે છે.