ભવાનાં ભૂરિભઙ્ગાનામ્ અભાવાય ભવાધિપઃ । ભવ ભાવવિમુક્તાત્મા ભાવાભાવબહિષ્કૃતઃ
તમે અનેક રૂપોના અંત માટે ભવના સ્વામી છો; તમે એ આત્મા તરીકે રહો, જે સર્વ ભાવોથી મુક્ત છે, અને જે હોવા-નહોવાને પાર છે.
જહિ માનં મદં કોપં કાલુષ્યં ક્રૂરતાં તથા । ન મહાન્તો નિમજ્જન્તિ પ્રાકૃતે ગુણસઙ્કટે
અહંકાર, દંભ, ક્રોધ, અશુદ્ધિ અને ક્રૂરતા બધું જ છોડો; મહાન આત્માઓ તો સામાન્ય સ્વભાવની ચીકણાઈમાં કદી ફસાતા નથી.
પ્રાક્તનીર્ દીર્ઘદૌરાત્મ્યદશાસ્ સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ । કો ઽહં કિં તદ્ બભૂવેતિ હસ મુક્તાચ્છટાસિતમ્
પહેલાની લાંબી દુઃખદ અવસ્થાઓ વારંવાર યાદ કરો અને પોતાને પૂછો: 'હું કોણ હતો? એ શું હતું?'—અને સાચી મુક્તિના હાસ્ય સાથે હસો.
તે પ્રયાતાસ્ સમારમ્ભા ગતાસ્ તે દગ્ધવાસરાઃ । યેષુ ચિન્તાનલજ્વાલાજાલજીર્ણો ભવાન્ અભૂત્
એ બધા પ્રયત્નો હવે પૂરાં થયા, એ દિવસો પણ વીતી ગયા અને ભસ્મ થઈ ગયા, જેમાં તમે ચિંતાની આગ અને ઉદ્વેગના જાળમાં સડતા હતા.
અદ્ય ત્વં દેહનગરે રાજા સ્ફારમનોરથઃ । ન દુઃખૈર્ ગૃહ્યસે નાપિ સુખૈર્ વ્યોમ કરૈર્ ઇવ
આજે તમે શરીરનગરીના રાજા છો, વિશાળ ઈચ્છાઓ ધરાવો છો; દુઃખ કે સુખ તમને સ્પર્શી શકતા નથી, જેમ આકાશને સૂર્ય કે ચંદ્રની કિરણો સ્પર્શી શકતી નથી.
અદ્યેન્દ્રિયદુરશ્વાંસ્ ત્વં જિત્વા જિતમનોગજઃ । ભોગારીન્ અભિતો ભઙ્ક્ત્વા સામ્રાજ્યમ્ અધિતિષ્ઠસિ
આજે તું ઇન્દ્રિયોના અશાંત ઘોડાઓને વશ કરી અને મનના હાથીને જીતીને, આસપાસના ભોગના શત્રુઓને તોડી, રાજસિંહાસન પર બેસ્યો છે.
અપારામ્બરપાન્થસ્ ત્વમ્ અજસ્રાસ્તમયોદયઃ । અવભાસકરો નિત્યં બહિર્ અન્તશ્ ચ ભાસ્કરઃ
તું અનંત આકાશમાં ફરતો મુસાફર છે, સતત ઉગતો અને અસ્ત થતો; તું હંમેશા પ્રકાશતો, બહાર અને અંદર બંનેમાં સૂર્ય જેવો છે.
સર્વદૈવાસિ સંસુપ્તશ્ શક્ત્યા સંવેદ્યસે વિભો । ભોગાલોકનલીલાર્થં કામિન્યા કામુકો યથા
હંમેશા, બધા દેવતાઓ ઊંઘતા હોય ત્યારે પણ, તું પોતાની શક્તિથી અનુભવાય છે, હે સ્વામી, ભોગ અને પ્રકાશની રમતમાં, જેમ પ્રેમિકા દ્વારા પ્રેમી ઓળખાય છે.
દૃક્ક્ષુદ્રાભિર્ ઉપાનીતં દૂરાદ્ રૂપમધુ ત્વયા । પીયતે સ્વીકૃતં શક્ત્યા નેત્રવાતાયનસ્થયા
દૃષ્ટિના મધમાખીઓ દૂરથી જે રૂપનું મધ લાવે છે, તે તું આંખોની ખિડકી પાસે બેઠો હોય ત્યારે, પોતાની શક્તિથી સ્વીકારીને પી જાય છે.
બ્રહ્માણ્ડકોટરોદ્વાન્તાઃ પ્રાણાપાનચરાસ્ ત્વયા । ગતાગતૈર્ બ્રહ્મપુરે સમ્પ્રેક્ષ્યન્તે પ્રતિક્ષણમ્
અગણિત બ્રહ્માંડના સીમાડા, જે શ્વાસ અને નિશ્વાસના પ્રવાહથી પાર થાય છે, એ બધું તું બ્રહ્મપુરમાં દરેક ક્ષણે, આવતાં-જતાં જોઈ રહ્યો છે.
દેહપુષ્પે ત્વમ્ આમોદો દેહેન્દૌ ત્વ્ અમૃતામૃતમ્ । રસસ્ ત્વં દેહવિટપે શૈત્યં દેહહિમે ભવાન્
શરીરરૂપી ફૂલમાં તું સુગંધ છે, શરીરના ચંદ્રમાં તું અમૃત અને અમૃતનો અભાવ છે; શરીરરૂપી વૃક્ષમાં તું સ્વાદ છે, અને શરીરના હિમમાં તું ઠંડક છે.
ત્વય્ય્ અસ્તિ ચિન્મયસ્ સ્નેહશ્ શરીરક્ષીરસર્પિષિ । ત્વમ્ અન્તર્ અસ્ય દેહસ્ય દારુણ્ય્ અગ્નિર્ ઇવ સ્થિતઃ
શરીરના દૂધ અને ઘીમાં ચેતનાથી ભરેલો સ્નેહ તારી અંદર છે; તું આ શરીરના અંદર લાકડામાં રહેલા અગ્નિ જેવો વસે છે.
ત્વમ્ અપામ્ ઉત્તમાસ્વાદઃ પ્રાકાશ્યં તેજસામ્ અપિ । અવગન્તા ત્વમ્ અર્થાનાં ત્વં ભાસામ્ અવભાસકઃ
પાણીમાં શ્રેષ્ઠ સ્વાદ તું જ છે, પ્રકાશોમાં પણ તેજ તું જ છે; તું જ બધાં વિષયોને જાણનાર છે અને તું જ બધાં પ્રકાશને પ્રકાશિત કરનાર છે.
સ્પન્દસ્ ત્વં સર્વવાયૂનાં ત્વં મનોહસ્તિનો મદઃ । પ્રજ્ઞાનલશિખાયાસ્ ત્વં પ્રાકાશ્યં તૈક્ષ્ણ્યમ્ એવ ચ
તમે બધા પવનોમાંની કંપન શક્તિ છો, મનરૂપી હાથીનું ઉલ્લાસ પણ તમે જ છો; જ્ઞાનની જ્યોતનું તેજ અને તીખાશ પણ તમારું જ સ્વરૂપ છે.
ત્વદ્વશાદ્ દીપવન્ માયા ક્વાપિ સમ્પ્રવિલીયતે । દીપવત્ પુનર્ અન્યત્ર સમુદેતિ કુતો ઽપિ સા
તમારી શક્તિથી માયા ક્યાંક દીવો બુઝાય તેમ અદૃશ્ય થઈ જાય છે અને ફરીથી ક્યાંક બીજે દીવો બળે તેમ પાછી પ્રગટે છે.
ત્વયિ સંસારવર્તિન્યઃ પદાર્થાવલયસ્ તથા । કટકાઙ્ગદકેયૂરયુક્તયઃ કનકે યથા
જેમ સોનામાં કડાં, કાંગણ અને પાયલ જેવી વસ્તુઓ બને છે, તેમ સંસારરૂપあなたમાં બધાં પદાર્થોના ગોળો વસે છે.
ભવાન્ અયમ્ અયં ચાહં ત્વં શબ્દૈર્ એવમાદિભિઃ । સ્વયમ્ એવાત્મનાત્માનં લીલયા સ્તૌષિ વક્ષિ ચ
આ તમે છો, આ હું છું—આવી બધી વાતો દ્વારા તમે પોતે જ પોતાની જ મહિમા રમતમાં ગાવો છો અને કહો છો.
મન્દાનિલવિનુન્નો ઽબ્દો ગજાશ્વનરદૃષ્ટિભિઃ । યથા સંલક્ષ્યતે વ્યોમ્નિ તથા ત્વં ભૂતદૃષ્ટિભિઃ
હળવા પવનથી હલનારા વાદળો આકાશમાં ક્યારેક હાથી, ઘોડા કે માણસ જેવી આકારમાં દેખાય છે; એ જ રીતે, તું પણ ઇન્દ્રિયોની નજરે અનેક રૂપોમાં દેખાય છે.
યથા હયગજાકારૈર્ જ્વાલા લસતિ વહ્નિષુ । તથૈવાવ્યતિરિક્તસ્ ત્વં દૃશ્યૈર્ વસસિ સૃષ્ટિષુ
જેમ અગ્નિની જ્વાળાઓ ક્યારેક ઘોડા કે હાથી જેવા આકારમાં ચમકે છે, એ જ રીતે, તું એકરૂપ અને અવિભાજ્ય રહીને સર્વ સૃષ્ટિમાં વિવિધ રૂપે વસે છે.
ત્વં બ્રહ્માણ્ડકમુક્તાનામ્ અચ્છિન્નસ્ તન્તુર્ આતતઃ । ક્ષેત્રં ત્વં ભૂતસસ્યાનાં ચિદ્રસાયનસેકિનામ્
તું બ્રહ્માંડરૂપ મણિઓમાં વિસ્તરાયેલ એક અખંડ દોર છે; તું તત્વરૂપ પાકના ખેતર છે અને તું જ ચેતનાના અમૃતથી સિંચન કરનાર છે.
અસત્ તદ્ અનભિવ્યક્તં પદાર્થાનાં પ્રકાશ્યતે । ત્વયા તત્ત્વં યથા પક્ત્રા માંસાનાં સ્વાદવેદનમ્
જે અસત્ય અને અજ્ઞાત છે, તે તારી જ હાજરીથી સ્પષ્ટ થાય છે; જેમ જીભથી માંસનો સાચો સ્વાદ જાણી શકાય છે, તેમ તું જ બધું પ્રગટ કરે છે.
વિદ્યમાનાપિ વસ્તુશ્રીર્ ન સ્થિતા ત્વયિ ન સ્થિતે । વનિતારૂપલાવણ્યસત્તેવ ગતચક્ષુષઃ
કોઈ વસ્તુની ચમક હોય તો પણ, તું ન હોય ત્યારે એ ટકી શકતી નથી—જેમ કોઈના માટે જો દ્રષ્ટિ જ ન હોય તો સ્ત્રીનું સૌંદર્ય અને આકર્ષણ પણ અર્થહીન બની જાય છે.
સદ્ અપીહ ન સત્તાયૈ વસ્તુ નાકલિતં ત્વયા । તુષ્ટયે ન સ્વલાવણ્યં મકુરાપ્રતિબિમ્બિતમ્
અહીં કોઈ વસ્તુ હાજર હોય તો પણ, તારી ઓળખ વિના એ સાચી હકીકત પામતી નથી—જેમ પોતાનું સૌંદર્ય પણ ત્યારે જ આનંદ આપે છે જ્યારે એ દર્પણમાં દેખાય છે.
લુઠતિ ત્વાં વિના દેહઃ કાષ્ઠલોષ્ટસમઃ ક્ષિતૌ । સન્ન્ અપ્ય્ અસત્તયૈવાત્તો યામાસ્વ્ ઇવ રવિં વિના
તું ન હોય ત્યારે શરીર જમીન પર લાકડાં કે માટીના ગાંઠ જેવું નિર્જીવ બની જાય છે; હાજર હોવા છતાં એ ગેરહાજર જેવું જ છે—જેમ રાતના પહોરો સૂર્ય વિના અસ્તિત્વહીન લાગે છે.
સુખદુઃખક્રમઃ પ્રાપ્ય ભવન્તં પરિનશ્યતિ । પ્રાકાશ્યમ્ આસાદ્ય યથા તમસ્ તેજો ઽથ વા હિમમ્
સુખ અને દુઃખનું આવવું-જવું તને મળ્યા પછી લય પામે છે—જેમ પ્રકાશ આવતાં અંધકાર ઓગળી જાય છે, અથવા સૂર્ય ઉગતાં હિમ પણ વિલિન થઈ જાય છે.
ત્વદાલોકનયૈવૈતે સ્થિતિં યાન્તિ સુખાદયઃ । સૂર્યાલોકનયા પ્રાતર્ વર્ણાશ્ શુક્લાદયો યથા
તમે દેખાવ છો એ જ ક્ષણે સુખ વગેરે વસ્તુઓ પ્રગટ થાય છે, જેમ સૂર્યના પ્રકાશથી સવારે સફેદ વગેરે રંગો દેખાય છે.
લબ્ધાત્માનો વિનશ્યન્તિ સમ્બન્ધક્ષણ એવ તે । તે તમાંસીવ દીપસ્ય દૃષ્ટાવ્ એવ વ્રજન્ત્ય્ અલમ્
પોતાનો સ્વરૂપ મેળવે છે એ જ ક્ષણે, સંબંધ થાય છે ત્યારે જ એ બધું નાશ પામે છે; જેમ દીવો દેખાય ત્યારે અંધકાર તરત જ દૂર થઈ જાય છે.
તમસ્તા તમસો દીપાસત્તાયાં સ્ફુટતાં ગતા । દીપસમ્બન્ધસમયે સા ચોત્પત્ય વિનશ્યતિ
દીવો ન હોય ત્યારે અંધકાર પોતાનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ રીતે બતાવે છે; પણ દીવો આવે ત્યારે એ અંધકાર ઊભો થાય છે અને તરત જ લુપ્ત થઈ જાય છે.
તથૈવ સુખદુઃખશ્રીર્ દૃષ્ટ્વૈવ ત્વામ્ અનામયમ્ । જાયતે જાતમાત્રૈવ સર્વનાશેન નશ્યતિ
એ જ રીતે, સુખ અને દુઃખની મહિમા, જ્યારે તમને — જે કોઈ રોગથી મુક્ત છો — જોવે છે, ત્યારે તરત જ જન્મે છે અને સર્વનાશ સાથે તરત જ નાશ પામે છે.
ભઙ્ગુરત્વાદ્ ઇહ સ્થાતું કાલં નાણુમ્ અપિ ક્ષમા । નિમેષલક્ષભાગાખ્યા તન્વી કાલકલા યથા
અહીં એની નાજુકતાને કારણે એ એક ક્ષણ પણ ટકી શકતી નથી; જેમ પળના લાખમાં એક ભાગ જેટલો સૂક્ષ્મ સમય હોય છે, એમ એ સમય પણ બહુ નાજુક છે.