અતિદુઃખિતવદ્ દેહગેહે કર્મકરસ્ સદા । સમ્રાડ્ ઇવાત્મનિ સ્વાસ્થ્યસંસ્થિતો ભોગભુગ્ વિભુઃ
શરીરરૂપ ઘર માં હંમેશા ભારે દુઃખી માણસની જેમ પરિશ્રમ કરતું હોય છે, છતાં પોતાના સ્વરૂપમાં રાજા જેવું સ્વસ્થ અને સર્વશક્તિમાન રહી આનંદ માણે છે.
એષ એવ સદાન્વેષ્યસ્ સ્તુત્યો ધ્યાતવ્ય એવ ચ । જરામરણસમ્મોહાદ્ અનેનોત્તીર્ય ગમ્યતે
આ જ એકThing છે જે હંમેશા શોધવું, વખાણવું અને ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ; એના દ્વારા જ વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના ભ્રમમાંથી પાર જઈ શકાય છે.
સુલભશ્ ચાયમ્ અત્યન્તં સુજ્ઞેયશ્ ચાપ્તબન્ધુવત્ । શરીરપદ્મકુહરે સર્વેષામ્ એવ ષટ્પદઃ
આThing બહુ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે અને સારી રીતે સમજાય છે, જેમ નજીકના મિત્રને સમજાય છે; દરેક માટે શરીરના કમળરૂપ ગુફામાં મધમાખી વસે છે.
અનાકૃષ્ટો ઽપ્ય્ અનાહૂતસ્ સ્વદેહાદ્ એવ લભ્યતે । મનાગ્ એવોપહૂતો ઽપિ ક્ષણાદ્ ભવતિ સમ્મુખઃ
આThingને ખેંચ્યા કે બોલાવ્યા વિના પણ પોતાનાં શરીરમાંથી મળી જાય છે; જો થોડું પણ સ્મરણ કરીએ તો ક્ષણમાં સામે આવી જાય છે.
નાસ્ય સંસેવ્યમાનસ્ય સર્વસમ્પત્તિશાલિનઃ । ધનાનામ્ ઈશ્વરસ્યેવ સ્મયો ગર્વો ઽથ વા ભવેત્
જે આThingની સેવા કરે છે, જે સર્વ સંપત્તિથી ભરપૂર છે, તેને ધનવાનના જેવો અભિમાન કે ગર્વ ક્યારેય થતો નથી.
આમોદ ઇવ પુષ્પેષુ તૈલં તિલકણેષ્વ્ ઇવ । રસજાતિષ્વ્ ઇવાસ્વાદો દેવો દેહેષુ સંસ્થિતઃ
ફૂલમાં જેવો સુગંધ હોય છે, તિલમાં જેવું તેલ રહેલું હોય છે અને વિવિધ રસદાર વસ્તુઓમાં જેવો સ્વાદ છુપાયેલો હોય છે, એ જ રીતે દિવ્ય તત્વ દરેક શરીરમાં વસેલું છે.
અવિચારવશાદ્ એષ હૃદયસ્થો ઽપિ ચેતનઃ । ન જ્ઞાયતે ચિરાદ્ દૃષ્ટ ઇષ્ટબન્ધુર્ ઇવાગ્રગઃ
વિચાર વિના, આ ચેતના હૃદયમાં હોવા છતાં, લાંબા સમય સુધી ઓળખાતી નથી; જેમ કોઈ પ્રિય મિત્ર સામે ઊભો હોય છતાં દેખાતો નથી.
વિચારણાત્ પરિજ્ઞાતે એતસ્મિન્ પરમેશ્વરે । અભ્યુદેતિ પરાનન્દો લબ્ધે પ્રિયજને યથા
જ્યારે વિચાર દ્વારા આ પરમેશ્વરનું સંપૂર્ણ રીતે જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે પરમ આનંદ ઉત્પન્ન થાય છે; જેમ પ્રિયજન મળી જાય ત્યારે આનંદ થાય છે.
અસ્મિન્ દૃષ્ટે પરે બન્ધાવ્ ઉદ્દામાનન્દદાયિનિ । આયાન્તિ દૃષ્ટયસ્ તાસ્ તા યાભિર્ બન્ધો વિલીયતે
જે સમયે આ પરમ અને અપરંપાર આનંદ આપનાર સાચો મિત્ર રૂપે દેખાય છે, ત્યારે એવી દૃષ્ટિઓ આવે છે, જેના દ્વારા બંધન નાશ પામે છે.
ત્રુટ્યન્તિ સર્વતઃ પાશાઃ ક્ષીયન્તે સર્વશત્રવઃ । ન કૃન્તન્તિ મનાંસ્ય્ આશા ગૃહાણીવ દુરાખવઃ
બધા બંધન બધે તૂટી જાય છે, બધા દુશ્મનો નાશ પામે છે; ઈચ્છાઓ મનને કાપી શકતી નથી, જેમ ખરાબ બનાવેલા ઘર કોઈને રોકી શકતું નથી.
અસ્મિન્ દૃષ્ટે જગદ્ દૃષ્ટં શ્રુતે ઽસ્મિન્ સકલં શ્રુતમ્ । સ્પૃષ્ટે ચાસ્મિઞ્ જગત્ સ્પૃષ્ટં સ્થિતે ઽસ્મિન્ સંસ્થિતં જગત્
આને જોવામાં આખું જગત જોઈ શકાય છે; આને સાંભળવામાં બધું જ સાંભળાય છે; આને સ્પર્શવામાં આખું જગત સ્પર્શાય છે; આમાં રહેવાથી આખું જગત સ્થિર રહે છે.
એષ જાગર્તિ સુપ્તાનાં પ્રહરત્ય્ અવિવેકિનામ્ । હરત્ય્ આપદમ્ આર્તાનાં વિતરત્ય્ અમહાત્મનામ્
જે સુતા છે તેમાં એ જાગે છે, અજ્ઞાનીઓને સંહાર કરે છે, દુઃખી લોકોના દુઃખ દૂર કરે છે અને જેમાં મહાનતા નથી તેમને મહાનતા આપે છે.
વિચરત્ય્ એષ લોકેષુ દીપ એવ જગત્સ્થિતૌ । વિલસત્ય્ એષ ભોગેષુ પ્રસ્ફુરત્ય્ એષ વસ્તુષુ
એ જગતમાં દીવાના પ્રકાશ જેવો ફરતો રહે છે, ભોગોમાં આનંદ માણે છે અને વસ્તુઓમાં તેજ પામે છે.
આત્મનાત્માનમ્ એવાન્તશ્ શાન્તેનાનુભવન્ ભવી । સ્થિતસ્ સર્વેષુ દેહેષુ તિક્તત્વં મરિચેષ્વ્ ઇવ
પોતાના આત્માથી, એ શાંત મનથી પોતાને અંદરથી અનુભવે છે અને બધા શરીરોમાં જેમ તીખાશ તીખા પદાર્થોમાં રહે છે તેમ, એ પણ સર્વેમાં સ્થિર રહે છે.
ચેતનાકલનારૂપી સબાહ્યાભ્યન્તરાશ્રિતઃ । જગત્પદાર્થસમ્ભારસત્તાસામાન્યમ્ આસ્થિતઃ
એ ચેતના અને વિચારરૂપ છે, અંદર અને બહાર બંનેમાં વસે છે, અને જગતના બધાં પદાર્થોમાં જે સામાન્ય સત્તા છે, તેમાં સ્થિર છે.
એષ શૂન્યત્વમ્ આકાશે સ્પન્દ એષ સદાગતૌ । પ્રકાશશ્ ચૈષ તેજસ્સુ પયસ્ય્ એષ રસઃ પરઃ
આકાશમાં એ શૂન્યતા છે, ગતિમાં એ સ્પંદન છે, અગ્નિમાં એ તેજ છે અને પાણીમાં એ શ્રેષ્ઠ રસ છે.
કાઠિન્યમ્ અવનાવ્ એષ ઔષ્ણ્યમ્ એષ હુતાશને । શૈત્યમ્ એષ નિશાનાથે સત્તા ચૈષ જગદ્ગણે
પૃથ્વીમાં એ કઠિનતા છે, અગ્નિમાં એ ઉષ્ણતા છે, ચંદ્રમાં એ ઠંડક છે અને જગતના સમૂહમાં એ સત્તા છે.
મષીપિણ્ડે યથા કાર્ષ્ણ્યં શૌક્લ્યં હિમકણે યથા । યથા પુષ્પેષુ સૌગન્ધ્યં દેહે દેહપતિસ્ તથા
જેમ શાહીમાં કાળાપણું હોય છે, બરફના કણમાં સફેદી હોય છે, અને ફૂલોમાં સુગંધ હોય છે, તેમ શરીરમાં શરીરનો સ્વામી રહેલો છે.
યથા સર્વગતા સત્તા કાલસ્ સર્વગતો યથા । યથા સર્વગતં વ્યોમ વિભુસ્ સર્વગતસ્ તથા
જેમ સર્વત્ર અસ્તિત્વ વ્યાપેલું છે, જેમ સમય બધે હાજર છે, અને જેમ આકાશ સર્વત્ર વ્યાપેલું છે, તેમ આત્મા પણ બધે હાજર છે.
પ્રભુશક્તિર્ મહીપસ્ય સર્વદેશગતા યથા । રૂપાલોકમનસ્કારમુક્તં સત્ત્વં તથાત્મનઃ
જેમ રાજાની શક્તિ આખા રાજ્યમાં ફેલાયેલી હોય છે, તેમ આત્માનું સ્વરૂપ રૂપ, પ્રકાશ અને મનથી પર છે અને બધે વ્યાપેલું છે.
નિત્યસ્ સો ઽયમ્ અહં દેવો દેવાનામ્ અવબોધકઃ । સ્વયમ્ આત્માસ્મિ મે નાસ્તિ કલનાવિત્ કિલેતરા
હું આ શાશ્વત આત્મા છું, દેવતાઓને જાગૃત કરનાર દેવ છું; હું પોતાનો જ આત્મા છું, અને મારા માટે બીજું કંઈપણ કલ્પના કે મર્યાદા નથી.
રેણુનેવાણુના વ્યોમ્નિ પદ્મપત્ત્ર ઇવામ્ભસા । સમ્ભ્રમેણેવ પાષાણે સમ્બન્ધો મયિ નૈનસા
જેમ ધૂળ આકાશને ચોંટતી નથી, જેમ કમળના પાન પર પાણી અટકતું નથી, જેમ પથ્થરને ગૂંચવણ અસર કરતી નથી, એમ પાપનો મારી સાથે કોઈ સંબંધ નથી.
સુખદુઃખશ્રિયો દેહે મા પતન્તુ પતન્તુ વા । તુમ્બકોપરિ ધારાશ્ ચ કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા
આ શરીર પર સુખ, દુઃખ કે સમૃદ્ધિ આવે કે ન આવે—જેમ તુંબા પર પાણીની ધારો પડે તો પણ કંઈ નુકસાન થતું નથી, એમ આપણને પણ શું નુકસાન થવાનું છે?
દીપાઙ્ગાભિગતો રજ્જ્વા નાલોકો બધ્યતે યથા । તથૈવાયમ્ અબદ્ધો ઽહં સર્વભાવગણાતિગઃ
જેમ દીવાના પ્રકાશની રેખા દોર પર પડે તો દોર બંધાતો નથી, એમ હું પણ બધાં અવસ્થાઓથી પર છું અને કોઈ બંધનમાં નથી.
સમ્બન્ધઃ કો નુ નઃ કામૈર્ ભાવાભાવૈર્ અથેન્દ્રિયૈઃ । કેન સમ્બધ્યતે વ્યોમ કેન વા ગૃહ્યતે મનઃ
અમારો ઇચ્છાઓ, હોવા-નહોવા કે ઇન્દ્રિયોથી શું સંબંધ? આકાશને કોણ બાંધે છે? મનને કોણ પકડી શકે છે?
શરીરે શતધા યાતે ખણ્ડના કા શરીરિણઃ । કુમ્ભે રુગ્ણે ક્ષતે ક્ષીણે કુમ્ભાકાશસ્ય કા ક્ષતિઃ
શરીર સો ટુકડા થઈ જાય ત્યારે શરીરમાં રહેનારને શું નુકસાન થાય છે? જેમ કુંભ ફાટી જાય, તૂટી જાય કે નાશ પામે, તો કુંભના અંદરના આકાશને શું નુકસાન થાય છે?
પિશાચક ઇવાદૃશ્યો મનો નામોદિતં મુધા । જડે તસ્મિન્ ક્ષતે બોધાત્ કા નઃ ક્ષતિર્ ઉપસ્થિતા
પિશાચ જેવું મન દેખાતું નથી અને સાચે તો ઉદ્ભવતું જ નથી; એ જડ મનને જ્ઞાનથી ઘાયલ કરવામાં આવે, તો આપણને શું નુકસાન થઈ શકે?
સુખદુઃખમયી યસ્ય વાસના તન્ મનો મમ । અભવત્ પૂર્વમ્ અદ્યૈકા સમ્પન્ના નનુ નિર્વૃતિઃ
જે સુખ-દુઃખની સંસ્કારો મારું મન બનાવતી હતી, એ હવે એકરૂપ થઈ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે; ખરેખર, આ જ મુક્તિ છે.
અન્યો ભુઙ્ક્તે ઽન્ય આદત્તે ઽપ્ય્ અન્યસ્યાનર્થસઙ્કટઃ । અન્યઃ પશ્યત્ય્ અહો મૌર્ખ્યં કસ્યેયં ખલુ ચક્રિકા
એક ભોગવે છે, બીજો લે છે, ત્રીજો દુઃખ ભોગવે છે, ચોથો એ બધું જુએ છે—હાય, કેટલી મૂર્ખાઈ! આ ફરતી ચક્રી આખરે છે તો કોણની?
ભુઙ્ક્તે પ્રકૃતિર્ આદત્તે મનો દેહસ્ય સઙ્કટઃ । દ્રષ્ટાત્મા મૌર્ખ્યમ્ અસ્તીહ ન કિઞ્ચિત્ કેવ મે ક્ષતિઃ
પ્રકૃતિ આનંદ માણે છે, મન લે છે અને શરીર દુઃખ ભોગવે છે; હું તો માત્ર દ્રષ્ટા છું, આ બધું મૂર્ખાઈ છે—અહીં કંઈ પણ મારું નુકસાન નથી થતું.