દેવા વિસ્મયમ્ આજગ્મુશ્ શક્રાદ્યાસ્ સમરુદ્ગણાઃ । ગૃહીતા વૈષ્ણવી ભક્તિર્ દૈત્યૈઃ કિમ્ ઇતિ રાઘવ
ઇન્દ્ર અને મરુદગણ સહિતના બધા દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા: 'રાઘવ, દૈત્યોએ કેવી રીતે વૈષ્ણવ ભક્તિ અપનાવી?'
ક્ષીરોદે ભોગિભોગસ્થં વિબુધા વિસ્મયાકુલાઃ । જગ્મુર્ અમ્બરમ્ ઉત્સૃજ્ય હરિમ્ આહવશાલિનં
દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ, આકાશ છોડી દૂધના સમુદ્રે ગયા, જ્યાં વિષ્ણુ પરાક્રમથી ભરપૂર, શેષનાગ પર આરામથી સુતેલા હતા.
તત્રૈતં દૈત્યવૃત્તાન્તં કથયામ્ આસુર્ અસ્ય તે । પપ્રચ્છુશ્ ચૈનમ્ આસીનમ્ અપૂર્વાશ્ચર્યવિસ્મયાત્
ત્યાં તેઓએ વિષ્ણુને આસુરોનું કિસ્સું સંભળાવ્યું અને એ અદભુત ઘટના જોઈને, આશ્ચર્યથી ભરાઈ, બેસેલા ભગવાનને પ્રશ્નો પૂછ્યા.
કિમ્ એતદ્ ભગવન્ દૈત્યા વિરુદ્ધા યે સદૈવ તે । તે હિ ત્વન્મયતાં યાતા માયેયમ્ ઇતિ ભાવ્યતે
હે ભગવાન, એ દૈત્યો કોણ છે, જે હંમેશા તમારા વિરોધી રહ્યા છે? હવે તો એવું લાગે છે કે તેઓ પણ આપમાં લીન થઈ ગયા છે—શું આ તમારી માયા છે?
ક્વ કિલાત્યન્તદુર્વૃત્તા દાનવા દલિતાદ્રયઃ । ક્વ પાશ્ચાત્યમહાજન્મલભ્યા ભક્તિર્ જનાર્દને
જે દાનવો અત્યંત દુશ્ટ હતા અને પર્વતો પણ તોડી નાખતા, તેઓએ કેવી રીતે જનાર્દન પ્રત્યે એવી ભક્તિ મેળવી લીધી, જે અનેક મહાન જન્મો પછી પણ દુર્લભ છે?
પ્રાકૃતો ગુણવાઞ્ જાત ઇત્ય્ એષા ભગવન્ કથા । અકાલપુષ્પમાલેવ સુખાયોદ્વેજનાય ચ
હે ભગવાન, સામાન્ય મનુષ્યમાં ગુણો જન્મે છે એવી વાત તો ઋતુ બહાર ફૂલ ખીલે એવી છે—આનંદદાયી પણ સાથે જ આશ્ચર્યજનક પણ લાગે છે.
નોપપન્નં હિ યદ્ યત્ર તત્ર તન્ ન વિરાજતે । મધ્યે કાચકલાપસ્ય મહામૂલ્યો મણિર્ યથા
કારણ કે, જે વસ્તુ યોગ્ય સમયે યોગ્ય જગ્યાએ ન હોય, તે ત્યાં સુંદર લાગતી નથી—જેમ કાચના દાણા વચ્ચે મૂલ્યવાન મણિ પણ ચમકે નહીં.
યો યો યાદૃગ્ગુણો જન્તુસ્ સ તામ્ એવૈતિ સંસ્થિતિમ્ । સદૃશેષ્વ્ અપ્ય્ અજેષુ શ્વા ન મન્યે રમતે ક્વચિત્
દરેક જીવ પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે જ સ્થિતિ પામે છે; સમાન જાતિમાં પણ, કૂતરો ક્યારેય પોતાના સ્વભાવને ન ભાવે તેવી વસ્તુમાં આનંદ પામતો નથી.
ન તથા દુઃખયન્ત્ય્ અઙ્ગે મજ્જન્ત્યો વજ્રસૂચયઃ । વૈસાદૃશ્યેન સમ્બદ્ધા યથૈતા વસ્તુદૃષ્ટયઃ
જેમ વજ્રની સૂઈ શરીરમાં ઘૂસે ત્યારે એટલું દુઃખ નથી આપતી, તેમ અસંગત વસ્તુઓની દૃષ્ટિથી વધારે પીડા થાય છે.
યદ્ યત્ર ક્રમસમ્પ્રાપ્તમ્ ઉપપન્નમ્ અનિન્દિતમ્ । તદ્ એવ રાજતે તત્ર જલે ઽમ્ભોજં ન તુ સ્થલે
જે કંઈ યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સ્થાને, નિર્દોષ રીતે આવે છે, એ જ ત્યાં તેજ પામે છે—જેમ પાણીમાં કમળ ખીલે છે, જમીન પર નહીં.
ક્વાધમઃ પ્રાકૃતારમ્ભો હીનકર્મરતિસ્ સદા । વરાકો દાનવસ્ તુચ્છજાતિર્ ભક્તિઃ ક્વ વૈષ્ણવી
નીચું, સામાન્ય કામ, હંમેશા નીચા કર્મોમાં જ આનંદ માણનાર, તુચ્છ જાતિનો દુઃખી દાનવ—અને ભગવાન વિષ્ણુની ભક્તિ, એ બંને ક્યાંક મળીને રહે શકે?
કમલિની પરુષોષરભૂગતા સુખયતીહ યથા ન દુરાશ્રયા । દનુસુતો ઽપિ હિ માધવભક્તિમાન્ ઇતિ કથા ન તથેશ સુખાય નઃ
કમળ પર કઠોર સુકું પવન ફૂંકાય તો સુખ નહીં આપે, એ જ રીતે દાનવપુત્ર ભગવાન માધવના ભક્ત છે એવી વાત અમને આનંદ આપતી નથી, હે પ્રભુ.
ગર્જન્તમ્ અતિસંરબ્ધં સુરલોકમ્ અથારિહા । ઉવાચ માધવો વાક્યં શિખિવૃન્દમ્ ઇવામ્બુદઃ
જ્યારે દેવતાઓ ખૂબ જ ઉગ્રતાથી ગર્જના કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ભગવાન માધવે એમને સંબોધીને એવું કહ્યું—જેમ વાદળ મોરના ટોળાને સંબોધે.
વિબુધા મા વિષણ્ણાસ્ સ્થ પ્રહ્લાદો ભક્તિમાન્ ઇતિ । પાશ્ચાત્યં જન્મ તસ્યેદં મોક્ષાર્હો ઽસાવ્ અરિન્દમઃ
દેવો, તમે નિરાશ ન થાઓ; પ્રહલાદ ભક્તિથી ભરપૂર છે. એનું જન્મ પશ્ચિમમાં થયું હોય છતાં, એ મુક્તિ માટે યોગ્ય છે, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
ઇત ઉત્તરમ્ એતેન ગર્ભતા દનુસૂનુના । ન કર્તવ્યા પ્રદગ્ધેન બીજેનેવાઙ્કુરક્રિયા
હવે પછી, આ દાનવપુત્ર, જે ગર્ભમાં જ દાઝાઈ ગયો છે, તેનો વારસો આગળ ન વધવો જોઈએ — જેમ કે બળી ગયેલું બીજ કદી અંકુરતું નથી.
ગુણવાન્ નિર્ગુણો જાત ઇત્ય્ અનર્થક્રમં વિદુઃ । નિર્ગુણો ગુણવાઞ્ જાત ઇત્ય્ આહુસ્ સિદ્ધિદં ક્રમમ્
સારા લોકો જાણે છે કે ગુણથી રહિતમાંથી ગુણવાળો થવું દુઃખદાયક છે; પણ તેઓ કહે છે કે ગુણરહિતે ગુણ ધારણ કર્યા હોય તો એ સિદ્ધિ તરફ લઈ જાય છે.
આત્મીયાનિ વિચિત્રાણિ ભુવનાન્ય્ અમરોત્તમાઃ । પ્રયાત નાસુખાયૈષા પ્રાહ્લાદી ગુણિતેહ વઃ
હે અમર શ્રેષ્ઠો, તમારાં લોકો અનેક પ્રકારનાં છે; આ ગુણવાન પ્રહલાદ તમારું દુઃખ વધારવા આવ્યો નથી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિબુધાંસ્ તત્ર ક્ષીરોદાર્ણવવીચિષુ । અન્તર્ધાનં યયૌ દેવસ્ તટતાપિઞ્છગુચ્છવત્
આ રીતે દેવતાઓને કહી, તે દેવ દુધના દરિયાની લહેરોમાંથી એ રીતે અદૃશ્ય થયો જેમ કે કિનારે મોરનાં પાંખનો ગુચ્છ દેખાય અને પછી અદૃશ્ય થઇ જાય.
સો ઽપિ સમ્પૂજિતહરિસ્ સુરૌઘો ઽવ્રજદ્ અમ્બરમ્ । પુનર્ મન્દરનિર્ધૂતાત્ કણજાલમ્ ઇવાર્ણવાત્
પછી દેવતાઓએ હરિની પૂજા કરી અને આકાશમાં ચડી ગયા, જેમ કે મંદર પર્વતથી દરિયો ઉથલાય ત્યારે પાણીના છાંટાં ફરી ઉપર ઉડે.
પ્રહ્લાદં પ્રતિ ગીર્વાણાસ્ તતસ્ સ્નિગ્ધત્વમ્ આયયુઃ । મહાન્તો યત્ર નોદ્વિગ્નાસ્ તત્ર વિશ્વાસવન્ મનઃ
એ પછી દેવતાઓને પ્રહલાદ પ્રત્યે સ્નેહ થયો; જ્યાં મહાન લોકો નિર્ભય હોય છે, ત્યાં મનને સાચો વિશ્વાસ મળે છે.
પ્રત્યહં પૂજયામ્ આસ દેવદેવં જનાર્દનમ્ । મનસા કર્મણા વાચા પ્રહ્લાદો ભક્તિમાન્ ઇતિ
પ્રહલાદ રોજ મનથી, કર્મથી અને વાણીથી ભક્તિપૂર્વક દેવોના દેવ જનાર્દનની પૂજા કરતો હતો.
અથ પૂજાપરસ્યાસ્ય સમવર્ધન્ત કાલતઃ । વિવેકાનન્દવૈરાગ્યવિભવપ્રમુખા ગુણાઃ
પછી જ્યારે તે પૂજામાં મન લગાવતો રહ્યો, ત્યારે સમય જતાં તેના અંદર વિવેક, આનંદ, વૈરાગ્ય અને સમૃદ્ધિ જેવા ગુણો વધવા લાગ્યા.
નાભ્યનન્દદ્ અસૌ ભોગપૂગં શુષ્કમ્ ઇવ દ્રુમમ્ । ન ચારમત કાન્તાસુ મૃગો મરુમહીષ્વ્ ઇવ
તેને ભોગોના ઢગલામાં કોઈ આનંદ લાગતો નહોતો, જેમ સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષમાં આનંદ ન આવે; અને તે સ્ત્રીઓમાં પણ ભટકતો નહોતો, જેમ રણમાં હરણ ભટકે છે.
ન રેમે લોકચર્ચાસુ શાસ્ત્રાર્થકથનાદ્ ઋતે । નાજાયત રતિસ્ તસ્ય દૃશ્યે સ્થલ ઇવાબ્જિની
તેને દુન્યવી વાતોમાં આનંદ આવતો નહોતો, શાસ્ત્રવિચાર સિવાય; તેને દેખાતા વિષયોમાં પણ કોઈ રુચિ થતી નહોતી, જેમ સુકાઈ ગયેલી જમીન પર કમળ ફૂટતું નથી.
ન વિશશ્રામ ચેતો ઽસ્ય ભોગરોગાનુરઞ્જને । મુક્તાફલમ્ અસંશ્લિષ્ટં મુક્તાફલ ઇવાતલે
તેનું મન ભોગના રોગ જેવી લાલચમાં આરામ પામતું નહોતું, જેમ મુક્તા મોતી શંખની સપાટી પર ચોંટતું નથી.
ત્યક્તભોગાભિકલનં વિશ્રાન્તિમ્ અથ નાગતમ્ । ચેતઃ કેવલમ્ અસ્યાસીદ્ દોલાયામ્ ઇવ યોજિતમ્
ભોગની કોઈ કલ્પના છોડીને, હજી આરામ ન મળ્યો હોય એવું, એનું મન માત્ર ઝૂલામાં બેસાડ્યું હોય એમ સ્થિર હતું.
પ્રાહ્લાદીં તાં સ્થિતિં કૃષ્ણદેહઃ ક્ષીરોદકોટરાત્ । વિવેદ સર્વગતયા તયા પરમકાન્તયા
કૃષ્ણ, જેમનું શરીર શ્યામ છે, એ સર્વત્ર વ્યાપક અને અત્યંત પ્રિય એવી આનંદમય સ્થિતિને ક્ષીરસાગરની ઊંડાઈમાંથી અનુભવી.
અથ પાતાલમાર્ગેણ વિષ્ણુર્ આહ્લાદિતાગ્રગઃ । પૂજાદેવગૃહં તસ્ય પ્રહ્લાદસ્ય સમાયયૌ
પછી પાતાળના માર્ગે વિષ્ણુ, આનંદથી ભરપૂર, આનંદમાં પ્રથમ એવા પ્રહલાદના પૂજાગૃહે પહોંચ્યા.
વિજ્ઞાયાભ્યાગતં દેવં પૂજયા દ્વિગુણેદ્ધયા । દૈત્યેન્દ્રઃ પુણ્ડરીકાક્ષમ્ આદરાત્ પર્યપૂજયત્
દૈત્યરાજે ભગવાનના આગમનને ઓળખીને, બમણી ભક્તિથી, કમળનેત્ર ભગવાનની ખૂબ આદરપૂર્વક પૂજા કરી.
પૂજાગૃહગતં દેવં પ્રત્યક્ષાવસ્થિતં હરિમ્ । પ્રહ્લાદઃ પરમપ્રીતો ગિરા તુષ્ટાવ પુષ્ટયા
પુજાગૃહમાં સામે હાજર હરિને જોઈને, પ્રહલાદ ખૂબ આનંદિત થઈને, મજબૂત અને ભાવપૂર્વકના શબ્દોમાં તેની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.