કેવલં માર્જનામાત્રં મનાગ્ એવોપયુજ્યતે । સ્વભાવવિમલે નિત્યં સુબુદ્ધિમકુરે તવ
તમારું મન તો સ્વભાવથી જ હંમેશાં શુદ્ધ છે, જાણે કે એક દૂષણરહિત અને સ્વચ્છ સમજણનું દર્પણ હોય, તેથી તેને જરાક સફાઈની જ જરૂર પડે છે.
ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્યેવ મતિસ્ તવ । વિશ્રાન્તિમાત્રમ્ એવાન્તર્ જ્ઞાતજ્ઞેયાપ્ય્ અપેક્ષતે
જેમ ભગવાન વ્યાસના પુત્ર શુકદેવજીનું મન, તેમ તમારું મન પણ, બધું જાણ્યા પછી, માત્ર આંતરિક શાંતિ જ ઇચ્છે છે.
ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્ય ભગવન્ કથમ્ । ધિયાપ્ય્ આદૌ ન વિશ્રાન્તં વિશ્રાન્તં ચ ધિયા પુનઃ
હે ભગવાન, વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીનું મન શરૂઆતમાં શાંતિમાં કેમ નહોતું અને પછી ફરીથી કેવી રીતે શાંત થયું?
આત્મોદન્તસમં રામ વર્ણ્યમાનમ્ ઇમં મયા । શૃણુ વ્યાસાત્મજોદન્તં જન્મનામ્ અન્તકારણમ્
હે રામ, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમને વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીની જે વાર્તા કહું છું, તે મારા પોતાના અંતની વાત જેટલી જ છે અને જન્મોના અંતનું કારણ પણ બતાવે છે.
યો ઽયમ્ અઞ્જનવર્ણાભો નિવિષ્ટો હેમવિષ્ટરે । પાર્શ્વે તવ પિતુર્ વ્યાસો ભગવાન્ ભાસ્કરદ્યુતિઃ
તમારા પિતાજીના બાજુમાં જે મહાન ઋષિ બેઠા છે, જેમનું રંગ અંજનની જેમ કાળો છે અને જે સોનાની આસન પર આરામથી બેઠા છે, તેઓ જ્યેતીશ્માન, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી વ્યાસજી છે.
અસ્યાભૂદ્ ઇન્દુવદનસ્ તનયો નયકોવિદઃ । શુકો નામ મહાપ્રાજ્ઞો યજ્ઞો મૂર્ત્યેવ સંસ્થિતઃ
તેમના એક પુત્ર હતા, જેમનું ચહેરું ચંદ્ર જેવું શાંત અને તેજસ્વી હતું, જેઓ જ્ઞાનમાં nipુણ હતા, અને શુક નામે પ્રસિદ્ધ મહાન ઋષિ હતા, જેમને યજ્ઞની મૂર્તિ સમાન માનવામાં આવતાં.
પ્રવિચારયતો લોકયાત્રામ્ અલમ્ ઇમાં હૃદિ । તવેવ કિલ તસ્યાપિ વિવેક ઉદભૂદ્ ભૃશમ્
જેમ તમે તમારા મનમાં દુનિયાની ચાલને ઊંડાણપૂર્વક વિચારતા હો, તેમ જ તેમણે પણ પોતાના હૃદયમાં આ જીવનયાત્રાનું વિશ્લેષણ કર્યું અને તેમના અંદર પણ ઊંડો વિવેક જાગ્યો.
તેનાસૌ સ્વવિવેકેન સ્વયમ્ એવ મહામતે । વિચાર્ય સુચિરં ચારુ યત્ સત્યં તદ્ અવાપ્તવાન્
હે મહામતિ! પોતાના વિવેકના આધાર પર તેમણે પોતે જ લાંબા સમય સુધી સુંદર રીતે વિચાર કર્યું અને અંતે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
સ્વયં પ્રાપ્તે પરે વસ્તુન્ય્ અવિશ્રાન્તમનાસ્ તતઃ । નેદં વસ્ત્વ્ ઇતિ વિશ્વાસં નાસાવ્ આત્મન્ય્ ઉપાયયૌ
જ્યારે તેનું મન પોતે જ થાક્યા વિના પરમ તત્ત્વ સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે તેને 'આ સાચું નથી' એવો વિશ્વાસ રહ્યો નહીં, પણ એ આત્મામાં પણ આરામ પામ્યો નહીં.
કેવલં વિરરામાસ્ય ચેતો વિગતચાપલમ્ । ભોગેભ્યો ભૂરિભઙ્ગેભ્યો ધરાદ્ભ્ય ઇવ ચાતકઃ
તેનું મન માત્ર શાંત થઈ ગયું, ચંચળતા વિના, અનેક ક્ષણભંગુર ભોગોથી દૂર થઈ ગયું, જેમ ચાતક પક્ષી જમીનથી દૂર રહે છે.
એકદા સો ઽમલપ્રજ્ઞો મેરાવ્ એકાન્તસંસ્થિતમ્ । પપ્રચ્છ પિતરં ભક્ત્યા કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્
એક વખત, એ નિર્મળ બુદ્ધિવાળો, મેરુ પર્વત પર એકાંતમાં રહેતો હતો, ત્યારે તેણે ભક્તિપૂર્વક પોતાના પિતા કૃષ્ણદ્વૈપાયન મુનિજીને પ્રશ્ન કર્યો.
સંસારાડમ્બરમ્ ઇદં કથમ્ અભ્યુત્થિતં મુને । કથં ચ પ્રશમં યાતિ કિયત્ કસ્ય કદેતિ ચ
મુનિજી, આ સંસારનું આડંબર કેવી રીતે ઊભું થયું? તે કેવી રીતે શાંત થાય છે, કેટલાં સમય માટે, કોને માટે અને ક્યારે?
ઇતિ પૃષ્ટેન મુનિના વ્યાસેનાખિલમ્ આત્મજે । યથાવદ્ અમલં પ્રોક્તં વક્તવ્યં વિદિતાત્મના
પુત્રે પૂછતાં, આત્મજ્ઞાન ધરાવતાં મહર્ષિ વ્યાસજીએ પોતાના પુત્રને કહેવું યોગ્ય અને શુદ્ધ બધું જ સમજાવ્યું.
અજ્ઞાસિષં પૂર્વમ્ એતદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અથ તત્પિતુઃ । સ શુકશ્ શુદ્ધયા બુદ્ધ્યા ન વાક્યં બહ્વ્ અમન્યત
હું આ બધું પહેલાં મારા પિતાશ્રી પાસેથી શીખી ચૂક્યો હતો, પણ શુદ્ધ બુદ્ધિવાળા શુકદેવજી એ વાતોને વધારે કે વિશેષ માન્યાં નહીં.
વ્યાસો ઽપિ ભગવાન્ બુદ્ધ્વા પુત્રાભિપ્રાયમ્ ઈદૃશમ્ । પ્રત્યુવાચ પુનઃ પુત્રં નાહં જાનામિ તત્ત્વતઃ
ભગવાન વ્યાસજીએ પુત્રનો ભાવ સમજીને ફરી કહ્યું: 'મારે આનું સાચું જ્ઞાન નથી.'
જનકો નામ ભૂપાલો વિદ્યતે વસુધાતલે । યથાવદ્ વેત્ત્ય્ અસૌ વેદ્યં તસ્માત્ સર્વમ્ અવાપ્સ્યસિ
પૃથ્વી પર જનક નામે એક રાજા છે; એ બધું યોગ્ય રીતે જાણે છે. તું એના પાસેથી બધું પ્રાપ્ત કરીશ.
પિત્રેત્ય્ ઉક્તશ્ શુકઃ પ્રાયાત્ સુમેરોર્ વસુધાતલમ્ । વિદેહનગરીં પ્રાપ જનકેનાભિપાલિતામ્
પિતાએ એવું કહ્યું પછી, શુકે સુમેરુ પર્વતની ઢોળાણેથી વિદેહનગર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું અને ત્યાં પહોંચ્યો, જ્યાં જનક રાજા શાસન કરતા હતા.
આવેદિતો ઽસૌ યાષ્ટીકૈર્ જનકાય મહાત્મને । દ્વારિ વ્યાસસુતો રાજઞ્ શુકો ઽત્ર સ્થિતવાન્ ઇતિ
દ્વારપાલોએ મહાન આત્માવાળા જનકને જાણ કર્યું: 'રાજા, વ્યાસપુત્ર શુક દ્વારે ઉભા છે.'
જિજ્ઞાસાર્થં શુકસ્યાસાવ્ આસ્તામ્ એવેત્ય્ અવજ્ઞયા । ઉક્ત્વા બભૂવ જનકસ્ તૂષ્ણીં સપ્તદિનાન્ય્ અપિ
શુકની કસોટી લેવા ઇચ્છી, જનકે અવગણનાથી કહ્યું: 'તે ત્યાં જ રહે.' અને પોતે સાત દિવસ સુધી ચૂપ રહ્યા.
તતઃ પ્રવેશયામ્ આસ જનકશ્ શુકમ્ અઙ્ગનમ્ । તત્રાહાનિ સ સપ્તૈવ તથૈવાવસદ્ ઉન્મનાઃ
પછી જનકે શુકને અંગણામાં લાવ્યા, અને ત્યાં પણ તે જ રીતે, વિચારમાં લીન રહીને, સાત દિવસ સુધી રહ્યો.
અથ પ્રવેશયામ્ આસ જનકો ઽન્તઃપુરં શુકમ્ । રાજા ન દૃશ્યતે તાવદ્ ઇતિ સપ્તદિનાનિ તમ્
પછી જનકે શુકને અંદરની મહેલમાં લઈ ગયો, પણ રાજા સાત દિવસ સુધી તેને મળવા આવ્યો નહીં.
તત્રોન્મદાભિઃ કાન્તાભિર્ ભોજનૈર્ ભોગસઞ્ચયૈઃ । જનકો લાલયામ્ આસ શુકં શશિસમાનનમ્
અહીં જનકે ચાંદની જેવું મુખ ધરાવતો શુકને સુંદર સ્ત્રીઓ, સ્વાદિષ્ટ ભોજન અને વિવિધ આનંદોથી ખુશ રાખ્યો.
તે ભોગાસ્ તાનિ દુઃખાનિ વ્યાસપુત્રસ્ય તન્ મનઃ । ન જહ્રુર્ મન્દપવનો બદ્ધપીઠમ્ યથાચલમ્
પણ વ્યાસપુત્ર શુકના મન માટે એ બધા સુખો દુઃખ જેવી જ લાગ્યા; જેમ ધીમો પવન મજબૂત પર્વતને હલાવી શકતો નથી, તેમ એ સુખોએ તેને જરા પણ હલાવ્યા નહીં.
કેવલં સશમસ્ સ્વચ્છો મૌની મુદિતમાનસઃ । અતિષ્ઠદ્ અત્ર સ શુકસ્ સમ્પૂર્ણ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
શુક ત્યાં શાંત, નિર્મળ, મૌન અને આનંદિત મનથી રહ્યો—જેમ પૂર્ણ ચંદ્ર પોતે જ પૂર્ણ હોય તેમ.
પરિજ્ઞાતસ્વભાવં તં શુકં સ જનકો નૃપઃ । આનીય મુદિતાત્માનમ્ અવલોક્ય નનામ હ
જન્મજન્માંતરનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, રાજા જનકએ શુકને બોલાવાવ્યો. આનંદથી ભરેલા હૃદયે તેને જોઈ, રાજાએ નમસ્કાર કર્યો.
નિશ્શેષિતજગત્કાર્ય પ્રાપ્તાખિલમનોરથ । કિમ્ ઈપ્સિતં તવેત્ય્ આશુ કૃતસ્વાગતમ્ આહ તમ્
જગતના બધા કામકાજ પૂરા કરી અને સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરી, રાજાએ તરત જ સ્વાગત કર્યું અને પૂછ્યું: 'તને શું જોઈએ છે?'
સંસારાડમ્બરમ્ ઇદં કથમ્ અભ્યુત્થિતં ગુરો । કથં પ્રશમમ્ આયાતિ યથાવત્ કથયાશુ મે
ગુરુદેવ, આ સંસારનું આડંબર કેવી રીતે ઊભું થયું છે? અને સાચો શાંતિમાર્ગ કઈ રીતે મળે છે? કૃપા કરીને મને સ્પષ્ટ અને તરત કહો.
જનકેનેતિ પૃષ્ટેન શુકસ્ય કથિતં તથા । તદ્ એવ યત્ પુરા પ્રોક્તં તસ્ય પિત્રા મહાત્મના
જનકે આ રીતે પૂછતાં, શુકએ એ જ રીતે જવાબ આપ્યો, જેમ તેના મહાન પિતાએ પહેલાં તેને સમજાવ્યું હતું.
સ્વયમ્ એવ મયા પૂર્વમ્ એતજ્ જ્ઞાતં વિવેકતઃ । એતાવદ્ એવ પૃષ્ટેન પિત્રા મે સમુદાહૃતમ્
હું તો આ વાત પહેલેથી જ મારી સમજથી જાણી હતી, અને જ્યારે પપ્પાએ મને પૂછ્યું, ત્યારે મેં એટલું જ જવાબ આપ્યું.
ભવતાપ્ય્ એષ એવાર્થઃ કથિતો વાગ્વિદાં વર । એષ એવ ચ વાક્યાર્થશ્ શાસ્ત્રેષુ પરિદૃશ્યતે
વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, તમે પણ એ જ અર્થ કહ્યું છે, અને એ જ વાત શાસ્ત્રોમાં પણ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે.