ત્રિલોકીનાભિનલિનીમત્તેભા દાનવા અપિ । દેવવદ્ દૈન્યમ્ આયાતાઃ કિમ્ અસાધ્યમ્ અહો વિધેઃ
ત્રણે લોકની કમળવાડીમાં મસ્ત થયેલા દાનવો પણ હવે દેવતાઓ જેવી નીચેનાઈમાં આવી ગયા છે—હાય, વિધિ માટે શું અશક્ય છે!
મનાક્ ચલતિ પર્ણે ઽપિ દૃષ્ટારિભયભીરવઃ । વધ્વસ્ ત્રસ્યન્તિ વિધ્વસ્તા મૃગ્યો ગ્રામગતા ઇવ
શત્રુઓનો ભય જોઈ ચૂકેલા લોકો તો પાન પણ હલતું હોય ત્યારે ડરી જાય છે; વિખૂટા પડેલા અને ડરાયેલા વધૂઓ તો ગામમાં આવી ગયેલા જંગલી પ્રાણીઓ જેવી બની જાય છે.
અસુરીકર્ણપૂરાર્થં ફુલ્લરત્નગુલુચ્છકાઃ । નરસિંહકરાલૂનાસ્ સ્થાણુતામ્ આગતા દ્રુમાઃ
જે વૃક્ષોના ફૂલ અને રત્નમાળાઓ પહેલાં અસુર સ્ત્રીઓના કાનમાં શોભતા હતાં, એ વૃક્ષો હવે નરસિંહ જેવી ભયાનકતા ગુમાવીને સ્થિર ઊભા છે.
દિવ્યામ્બરલતાપત્ત્રા રત્નસ્તબકદન્તુરાઃ । પુનર્ આરોપિતાસ્ તત્ર નન્દને કલ્પપાદપાઃ
નંદનવનમાં કલ્પવૃક્ષો ફરીથી ઉભા થયા છે, જેમના પાંદડાં દિવ્ય વસ્ત્રો જેવી શોભે છે અને રત્નમાળાઓ દાંત જેવી દેખાય છે.
પુરેહામરબન્દીનાં દૈત્યૈર્ આલોકિતં મુખમ્ । અદ્ય ત્વ્ અસુરબન્દીનાં સુરૈર્ આલોક્યતે મુખમ્
પહેલાં શહેરમાં દેવતાઓના બંધીઓના ચહેરા દૈત્યો જોઈતા હતા; આજે તો અસુરોના બંધીઓના ચહેરા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા છે.
મન્યે દાનમહાનદ્યસ્ સુરેભકટભિત્તિષુ । પ્રવૃત્તાસ્ તા ભવિષ્યન્તિ શૈલસાનુષ્વ્ ઇવાપગાઃ
હું માનું છું કે દાન રૂપે વહેતી મહાન નદીઓ, જે દેવતાઓના કિલ્લાઓ પાસે વહેતી હતી, હવે પર્વતોની ઢાળ પર વહેતી નદીઓ જેવી બની જશે.
અસ્માકમ્ ઇભગણ્ડેષુ દાવદાહવિભૂતયઃ । લસન્તિ મરુષણ્ડેષુ સંશુષ્કેષ્વ્ ઇવ ધૂલયઃ
અમારા હાથીના ગાલ પર જંગલની આગની રાખ ચમકે છે, જેમ રણની સુકાઈ ગયેલી રેત પર ધૂળ ઝગમગે છે.
વિકાસિસિતમન્દારમકરન્દારુણાનિલાઃ । તા મેરુશિખરસ્થલ્યો દૈત્યદુર્લભતાં ગતાઃ
ખીલી ગયેલા મન્દાર ફૂલોની સુગંધથી ભરેલા લાલચટ્ટ પવન હવે મેરુ પર્વતની ટોચ પર દુર્લભ થઈ ગયા છે, જ્યાં દૈત્યો પહોંચી શકતા નથી.
સુરગન્ધર્વસુન્દર્યો દાનવાન્તઃપુરોષિતાઃ । પુનર્ મેરૌ સ્થિતિં યાતા મઞ્જર્ય ઇવ પાદપે
દૈત્યોના મહેલોમાં બંધ રહેલી સુંદર દેવ અને ગંધર્વ સ્ત્રીઓ હવે ફરી મેરુ પર્વત પર વસવા આવી ગઈ છે, જેમ લતાવેલો વૃક્ષ પર પાછી ફૂલે છે.
કષ્ટં તાતપુરન્ધ્રીણાં શુષ્કામ્બુરુહનીરસાઃ । વિલાસાસ્ સુરનારીભિર્ હસ્યન્તે હાસ્યલીલયા
હાય! સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના આનંદ હવે સુકાઈ ગયા છે, તેમાં કોઈ રસ કે આનંદ રહ્યો નથી. હવે સ્વર્ગની અપ્સરાઓ એ આનંદને હાસ્યમાં લઈ મજાક કરે છે.
પૂર્વં યૈર્ એવ મત્તાતશ્ ચામરૈર્ ઉપવીજિતઃ । સહસ્રનયનસ્ સ્વર્ગે કષ્ટં તૈર્ એવ વીજ્યતે
જે ચામરાથી પહેલાં મસ્ત ઇન્દ્રને પંખો પાડવામાં આવતો, એ જ ચામરા હવે સ્વર્ગમાં દુઃખી ઇન્દ્રને પંખો પાડવા માટે વપરાય છે.
ઇયમ્ અસ્માકમ્ અન્યાપદ્ આગતા દૈન્યદાયિની । તસ્યૈકસ્ય પ્રસાદેન દુષ્પૌરુષવતો હરેઃ
આ દુઃખદાયક મુશ્કેલી અમારે પર આવી છે, કારણ કે એ એક નિર્બળ અને બળહીન હરિને પ્રસન્ન કરીને તેને લાભ મળ્યો છે.
તદ્દોર્વનઘનચ્છાયાલબ્ધવિશ્રાન્તયસ્ સુરાઃ । ન કદાચન તપ્યન્તે હિમાદ્રેર્ ઇવ સાનવઃ
દેવતાઓ, જેઓ પહેલાં તેની મજબૂત બાહુઓની છાંયામાં આરામ પામતા, હવે ક્યારેય શાંતિ અનુભવતા નથી, જેમ હિમાલયની ઢોળાણો સૂર્યની ગરમીમાં બળે છે.
શૌરિશૌર્યોગ્રશિખરસંશ્રયેણાશ્રિતશ્રિયઃ । અસ્માન્ સમુપતપ્યન્તિ મુનીઞ્ શાખામૃગા ઇવ
જે લોકો કદી શૌરીના ભયાનક પરાક્રમમાં આશ્રય લેતા હતા, હવે એ જ અમને એવા રીતે દુઃખ આપે છે જેમ સંતોને વાંદરાઓ તકલીફ આપે છે.
તેનાસુરપુરન્ધ્રીણાં નિત્યમણ્ડનમઙ્ગલે । મુખપદ્મે ઽર્પિતં બાષ્પમ્ અબ્જિનીનાં હિમં યથા
એના કારણે, દૈત્ય સ્ત્રીઓના હંમેશા શોભાયમાન અને શુભ મુખ પર પડેલા આંસુ, કમળ પર પડેલા હિમબિંદુ જેવા લાગે છે.
શીર્ણભિન્નલુઠદ્ભિત્તિર્ જગજ્જર્જરમણ્ડપઃ । અયં નીલમણિસ્તમ્ભૈસ્ તદ્ભુજૈર્ એવ ધાર્યતે
આ જગત તો તૂટી પડેલી દીવાલોવાળું જૂનું મંડપ છે, પણ એ હવે ફક્ત એની નીલમણિ જેવા ભુજદંડોથી જ ટકી રહ્યું છે.
સ ધર્તા સુરસૈન્યસ્ય મજ્જતો વિપદર્ણવે । ક્ષીરોદોદરમગ્નસ્ય મન્દરસ્યેવ કચ્છપઃ
એ દેવસેનાનું આધાર છે, જે દુઃખના સમુદ્રમાં ડૂબી રહી છે, જેમ કચ્છપે ક્ષીરસાગરમાં ડૂબેલા મંદર પર્વતને આધાર આપ્યો હતો.
એતે તાતાદયસ્ સર્વે તેનૈવાસુરસત્તમાઃ । પાતિતાઃ ક્ષુબ્ધકલ્પાન્તવાતેનેવ કુલાચલાઃ
તાટ અને બીજા બધા અસુરો, એ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક દ્વારા એ રીતે પરાજિત થયા જેમ કે યુગના અંતે ઉગ્ર પવનથી પહાડોની શ્રેણીઓ ધરાશાયી થાય છે.
સ એષ એવં સંહારકર્મક્ષમભુજાવલિઃ । સુરસાર્થસુહૃચ્ છ્રીમાન્ વિષમો મધુસૂદનઃ
જેના બળવાન હાથ વિનાશનું કાર્ય કરવા યોગ્ય છે, એ દેવમિત્ર, મહાન યશસ્વી અને અપરાજિત મધુસૂદન છે, જે કઠોર અને અસમાન છે.
દૈત્યદોર્દણ્ડપરશોસ્ તસ્ય વીર્યેણ વીર્યવાન્ । દાનવાન્ બાધતે શક્રો બાલકાન્ ઇવ મર્કટઃ
દૈત્યની ભારે ગદાના બળથી, પરાક્રમી ઇન્દ્ર દાનવોને એ રીતે તડપાવે છે જેમ વાંદરો બાળકોને તકલીફ આપે છે.
દુર્જયઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રવિમુક્તાયુધો ઽપિ સન્ । નાસૌ શસ્ત્રાસ્ત્રવિચ્છેદૈર્ વજ્રસારો વિદીર્યતે
પદ્મનેત્રો અપરાજિત છે; ભલે એના હથિયારો છીનવાઈ જાય, તો પણ એ વજ્ર જેવા મજબૂત હોવાથી, શસ્ત્રો અને અસ્રો તૂટી જાય તો પણ ક્યારેય તૂટતો નથી.
અભ્યસ્તા બહવસ્ તેન મિથઃપ્રેરિતપર્વતાઃ । ભીમાસ્ સમરસંરમ્ભાસ્ સમમ્ અસ્મત્પિતામહૈઃ
એણે અનેક ભયાનક યુદ્ધો કર્યા છે, જેમાં પર્વતો એકબીજાને ફેંકાયા હતા અને અમારા પૂર્વજોની સમકક્ષ તાકાતથી લડાયો હતો.
તાસુ તાસ્વ્ અતિઘોરાસુ વિતતાસ્વ્ અસુરાજિષુ । યો ન ભીત ઇદાનીં સ ભયમ્ એષ્યતિ કા કથા
આ દુષ્ટ અસુરોની સેના વચ્ચેના ભયાનક અને વ્યાપક યુદ્ધોમાં, જે હવે ડરે નહીં, એ પણ પછીથી જરૂર ડરશે; એમાં શું વધુ કહેવું?
ઉપાયમ્ એકમ્ એવેમં હરેર્ આક્રમણે સ્ફુટમ્ । મન્યે તદ્વ્યતિરેકેણ વિદ્યતે ન પ્રતિક્રિયા
હરિને હરાવવાનો એક જ સ્પષ્ટ ઉપાય છે, એ સિવાય બીજું કોઈ જ ઉપાય નથી, એમ હું માનું છું.
સર્વાત્મના સર્વધિયા સર્વસંરમ્ભરંહસા । સ એવ શરણં દેવો ગતિર્ અસ્તીહ નાન્યથા
સંપૂર્ણ મન, દેહ અને પુરુષાર્થથી, એ દેવ જ એકમાત્ર આશરો છે; અહીં બીજું કોઈ માર્ગ નથી.
ન તસ્માદ્ અધિકઃ કશ્ચિદ્ અસ્તિ લોકત્રયાન્તરે । પ્રલયસ્થિતિસર્ગાણાં હરિઃ કારણતાં ગતઃ
ત્રણે લોકમાં એ કરતાં મહાન બીજું કોઈ નથી; હરિ જ સર્જન, પાલન અને લયના મૂળ કારણ છે.
તસ્માન્ નિમેષાદ્ આરભ્ય નારાયણમ્ અજં સદા । સમ્પ્રપન્નો ઽસ્મિ સર્વત્ર નારાયણમયો હ્ય્ અહમ્
એટલે પળના ઝબકામાં પણ હું હંમેશા જન્મરહિત નારાયણને શરણ ગયો છું; સર્વત્ર હું નારાયણથી ભરેલો છું.
નમો નારાયણાયેતિ મન્ત્રસ્ સર્વાર્થસાધકઃ । નાપૈતિ મમ હૃત્કોશાદ્ આકાશાદ્ ઇવ મારુતઃ
'નમો નારાયણ' મંત્ર સર્વ ઈચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે; જેમ આકાશમાંથી પવન જતો નથી, એમ એ મંત્ર મારા હૃદયમાંથી કદી જતો નથી.
હરિર્ આશા હરિર્ વ્યોમ હરિર્ ઉર્વી હરિર્ જગત્ । અયં હરિર્ અમેયાત્મા જાતો હરિમયો હ્ય્ અહમ્
હરિ આશા છે, હરિ આકાશ છે, હરિ ધરતી છે, હરિ આખું જગત છે; આ હરિ અપરિમિત સ્વરૂપ ધરાવે છે અને હું પણ હરિમય છું.
અવિષ્ણુઃ પૂજયન્ વિષ્ણું ન પૂજાફલભાગ્ ભવેત્ । વિષ્ણુર્ ભૂત્વા યજેદ્ વિષ્ણુમ્ અયં વિષ્ણુર્ અહં સ્થિતઃ
વિષ્ણુ ન હોય તે વ્યક્તિ જો વિષ્ણુની પૂજા કરે, તો તેને પૂજાનો ફળ મળતું નથી; વિષ્ણુ બનીને જ વિષ્ણુની પૂજા કરવી જોઈએ—કારણ કે આ વિષ્ણુ રૂપે હું જ સ્થિત છું.