અથ દુઃખપરીતાત્મા હરિણા હતદાનવે । પ્રહ્લાદશ્ ચિન્તયામ્ આસ મૌની પાતાલકોટરે
પછી, હરિ દ્વારા પોતાના અસુરો માર્યા ગયા પછી, પ્રહલાદનું હૃદય દુઃખથી ભરાઈ ગયું. તે પાતાળની ગુફામાં મૌન બેસી ગયો અને વિચારવા લાગ્યો.
કો ઽન્વ્ અસ્માકમ્ ઉપાયસ્ સ્યાદ્ ય એવેહાસુરાઙ્કુરઃ । તીક્ષ્ણાગ્રો જાયતે તં તં ભુઙ્ક્તે શાખામૃગો હરિઃ
અહીં તો, આપણે માટે કયો ઉપાય બચ્યો છે? અહીં જ્યારે પણ અસુરોની કોઈ નવી કળી ફૂટે છે, ત્યારે તે તરત જ સિંહ જેવો હરિ તેને ભક્ષી જાય છે.
ન કદાચન પાતાલે દૈત્યા દોર્દણ્ડશાલિનઃ । સ્થિરા બભૂવુર્ ઉદ્ભિન્નાઃ પદ્મા ઇવ હિમાચલે
પાતાળમાં, ભલે અસુરો બળવાન હાથ ધરતા હોય, પણ તેઓ કદી સ્થિર રહી શક્યા નથી—જેમ હિમાળય પરના કમળ કદી ટકી શકતા નથી.
ઉત્પત્યોત્પત્ય નશ્યન્તિ ભાસુરાકારઘર્ઘરાઃ । ક્ષણપ્રસ્ફુરિતારમ્ભાસ્ તરઙ્ગા ઇવ વારિધેઃ
ઝળહળતા રૂપો વારંવાર ઊભા થાય છે અને તરત જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે, એ બધું દરિયા પર ઊઠતા તરંગોની જેમ ક્ષણમાં આવે છે અને જાય છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં કષ્ટં સમગ્રાલોકહારિણઃ । રિપવઃ પ્રૌઢિમ્ આયાતા અપૂર્વતિમિરભ્રમાઃ
બહાર અને અંદરના દુશ્મનો હવે એટલા પ્રબળ થઈ ગયા છે કે, અજાણી અંધકારની ઘેરા વાદળો ફેલાઈ ગઈ છે અને આખી પ્રકાશતા છીનવી લીધી છે.
તમઃપ્રપૂર્ણહૃદયાસ્ સઙ્કુચત્પત્ત્રસમ્પદઃ । સુહૃદઃ ખેદમ્ આયાતા નિશીવ કમલાકરાઃ
મિત્રો, જેમના હૃદયમાં અંધકાર ભરાઈ ગયો છે અને જ્યોતિ ઓછી પડી ગઈ છે, તેઓ હવે થાકી ગયા છે — જાણે રાત્રે કમળના તળાવમાં પાંદડા સંકોચાઈ જાય છે એમ.
તાતસ્ય મલિનવ્યૂહપાદપીઠાપમાર્જકૈઃ । સુરૈર્ વિષય આક્રાન્તો મૃગૈર્ ઇવ મહાવનમ્
વિષયોની દુનિયા દેવતાઓએ ઘેરી લીધી છે, જેમ કે જંગલમાં જંગલી પ્રાણીઓ ઘૂસી આવે છે અને ગંદકી દૂર કરે છે, એ રીતે ભ્રમની માટી પણ સાફ થઈ રહી છે.
નિરુદ્યમા ગતશ્રીકા દીનાઃ પ્રકટિતાશયાઃ । બાન્ધવા ન વિરાજન્તે પદ્માઃ પ્લુષ્ટદલા ઇવ
ઉદાસ, નિષ્ફળ અને ભાગ્યવિહિન સંબંધીઓ, જેમના મનના ભાવ ખુલ્લા પડી ગયા છે, તેઓ કદી ઉજળી શકતા નથી—જેમ સૂકાઈ ગયેલા કમળના પાંદડા.
સ્ફુરન્ત્ય્ અસુરવીરાણાં ગૃહેષ્વ્ અવિરતાનિલૈઃ । ધૂસરા ભસ્મનીહારા ધૂપધૂમભરા ઇવ
અસુર વીરોના ઘરોમાં સતત ફૂંકાતા પવનમાં રાખના વાદળો ફરે છે, એ ધૂપના ઘાટા ધૂમાડા જેવાં લાગે છે.
હૃતદ્વારકવાટાસુ દૈત્યાન્તઃપુરભિત્તિષુ । પ્રભા મરકતસ્યેવ જાતા નવયવાઙ્કુરાઃ
જ્યાં દૈત્યોના અંતઃપુરોના દરવાજા તૂટી ગયા છે, ત્યાં દિવાલો પર નવી કિરણો ફૂટેલી દેખાય છે—કેવીક નવી જવાની કૂંપળો કે પાચા પાનાં જેવી.
ત્રિલોકીનાભિનલિનીમત્તેભા દાનવા અપિ । દેવવદ્ દૈન્યમ્ આયાતાઃ કિમ્ અસાધ્યમ્ અહો વિધેઃ
ત્રણે લોકની કમળવાડીમાં મસ્ત થયેલા દાનવો પણ હવે દેવતાઓ જેવી નીચેનાઈમાં આવી ગયા છે—હાય, વિધિ માટે શું અશક્ય છે!
મનાક્ ચલતિ પર્ણે ઽપિ દૃષ્ટારિભયભીરવઃ । વધ્વસ્ ત્રસ્યન્તિ વિધ્વસ્તા મૃગ્યો ગ્રામગતા ઇવ
શત્રુઓનો ભય જોઈ ચૂકેલા લોકો તો પાન પણ હલતું હોય ત્યારે ડરી જાય છે; વિખૂટા પડેલા અને ડરાયેલા વધૂઓ તો ગામમાં આવી ગયેલા જંગલી પ્રાણીઓ જેવી બની જાય છે.
અસુરીકર્ણપૂરાર્થં ફુલ્લરત્નગુલુચ્છકાઃ । નરસિંહકરાલૂનાસ્ સ્થાણુતામ્ આગતા દ્રુમાઃ
જે વૃક્ષોના ફૂલ અને રત્નમાળાઓ પહેલાં અસુર સ્ત્રીઓના કાનમાં શોભતા હતાં, એ વૃક્ષો હવે નરસિંહ જેવી ભયાનકતા ગુમાવીને સ્થિર ઊભા છે.
દિવ્યામ્બરલતાપત્ત્રા રત્નસ્તબકદન્તુરાઃ । પુનર્ આરોપિતાસ્ તત્ર નન્દને કલ્પપાદપાઃ
નંદનવનમાં કલ્પવૃક્ષો ફરીથી ઉભા થયા છે, જેમના પાંદડાં દિવ્ય વસ્ત્રો જેવી શોભે છે અને રત્નમાળાઓ દાંત જેવી દેખાય છે.
પુરેહામરબન્દીનાં દૈત્યૈર્ આલોકિતં મુખમ્ । અદ્ય ત્વ્ અસુરબન્દીનાં સુરૈર્ આલોક્યતે મુખમ્
પહેલાં શહેરમાં દેવતાઓના બંધીઓના ચહેરા દૈત્યો જોઈતા હતા; આજે તો અસુરોના બંધીઓના ચહેરા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા છે.
મન્યે દાનમહાનદ્યસ્ સુરેભકટભિત્તિષુ । પ્રવૃત્તાસ્ તા ભવિષ્યન્તિ શૈલસાનુષ્વ્ ઇવાપગાઃ
હું માનું છું કે દાન રૂપે વહેતી મહાન નદીઓ, જે દેવતાઓના કિલ્લાઓ પાસે વહેતી હતી, હવે પર્વતોની ઢાળ પર વહેતી નદીઓ જેવી બની જશે.
અસ્માકમ્ ઇભગણ્ડેષુ દાવદાહવિભૂતયઃ । લસન્તિ મરુષણ્ડેષુ સંશુષ્કેષ્વ્ ઇવ ધૂલયઃ
અમારા હાથીના ગાલ પર જંગલની આગની રાખ ચમકે છે, જેમ રણની સુકાઈ ગયેલી રેત પર ધૂળ ઝગમગે છે.
વિકાસિસિતમન્દારમકરન્દારુણાનિલાઃ । તા મેરુશિખરસ્થલ્યો દૈત્યદુર્લભતાં ગતાઃ
ખીલી ગયેલા મન્દાર ફૂલોની સુગંધથી ભરેલા લાલચટ્ટ પવન હવે મેરુ પર્વતની ટોચ પર દુર્લભ થઈ ગયા છે, જ્યાં દૈત્યો પહોંચી શકતા નથી.
સુરગન્ધર્વસુન્દર્યો દાનવાન્તઃપુરોષિતાઃ । પુનર્ મેરૌ સ્થિતિં યાતા મઞ્જર્ય ઇવ પાદપે
દૈત્યોના મહેલોમાં બંધ રહેલી સુંદર દેવ અને ગંધર્વ સ્ત્રીઓ હવે ફરી મેરુ પર્વત પર વસવા આવી ગઈ છે, જેમ લતાવેલો વૃક્ષ પર પાછી ફૂલે છે.
કષ્ટં તાતપુરન્ધ્રીણાં શુષ્કામ્બુરુહનીરસાઃ । વિલાસાસ્ સુરનારીભિર્ હસ્યન્તે હાસ્યલીલયા
હાય! સ્વર્ગની સ્ત્રીઓના આનંદ હવે સુકાઈ ગયા છે, તેમાં કોઈ રસ કે આનંદ રહ્યો નથી. હવે સ્વર્ગની અપ્સરાઓ એ આનંદને હાસ્યમાં લઈ મજાક કરે છે.
પૂર્વં યૈર્ એવ મત્તાતશ્ ચામરૈર્ ઉપવીજિતઃ । સહસ્રનયનસ્ સ્વર્ગે કષ્ટં તૈર્ એવ વીજ્યતે
જે ચામરાથી પહેલાં મસ્ત ઇન્દ્રને પંખો પાડવામાં આવતો, એ જ ચામરા હવે સ્વર્ગમાં દુઃખી ઇન્દ્રને પંખો પાડવા માટે વપરાય છે.
ઇયમ્ અસ્માકમ્ અન્યાપદ્ આગતા દૈન્યદાયિની । તસ્યૈકસ્ય પ્રસાદેન દુષ્પૌરુષવતો હરેઃ
આ દુઃખદાયક મુશ્કેલી અમારે પર આવી છે, કારણ કે એ એક નિર્બળ અને બળહીન હરિને પ્રસન્ન કરીને તેને લાભ મળ્યો છે.
તદ્દોર્વનઘનચ્છાયાલબ્ધવિશ્રાન્તયસ્ સુરાઃ । ન કદાચન તપ્યન્તે હિમાદ્રેર્ ઇવ સાનવઃ
દેવતાઓ, જેઓ પહેલાં તેની મજબૂત બાહુઓની છાંયામાં આરામ પામતા, હવે ક્યારેય શાંતિ અનુભવતા નથી, જેમ હિમાલયની ઢોળાણો સૂર્યની ગરમીમાં બળે છે.
શૌરિશૌર્યોગ્રશિખરસંશ્રયેણાશ્રિતશ્રિયઃ । અસ્માન્ સમુપતપ્યન્તિ મુનીઞ્ શાખામૃગા ઇવ
જે લોકો કદી શૌરીના ભયાનક પરાક્રમમાં આશ્રય લેતા હતા, હવે એ જ અમને એવા રીતે દુઃખ આપે છે જેમ સંતોને વાંદરાઓ તકલીફ આપે છે.
તેનાસુરપુરન્ધ્રીણાં નિત્યમણ્ડનમઙ્ગલે । મુખપદ્મે ઽર્પિતં બાષ્પમ્ અબ્જિનીનાં હિમં યથા
એના કારણે, દૈત્ય સ્ત્રીઓના હંમેશા શોભાયમાન અને શુભ મુખ પર પડેલા આંસુ, કમળ પર પડેલા હિમબિંદુ જેવા લાગે છે.
શીર્ણભિન્નલુઠદ્ભિત્તિર્ જગજ્જર્જરમણ્ડપઃ । અયં નીલમણિસ્તમ્ભૈસ્ તદ્ભુજૈર્ એવ ધાર્યતે
આ જગત તો તૂટી પડેલી દીવાલોવાળું જૂનું મંડપ છે, પણ એ હવે ફક્ત એની નીલમણિ જેવા ભુજદંડોથી જ ટકી રહ્યું છે.
સ ધર્તા સુરસૈન્યસ્ય મજ્જતો વિપદર્ણવે । ક્ષીરોદોદરમગ્નસ્ય મન્દરસ્યેવ કચ્છપઃ
એ દેવસેનાનું આધાર છે, જે દુઃખના સમુદ્રમાં ડૂબી રહી છે, જેમ કચ્છપે ક્ષીરસાગરમાં ડૂબેલા મંદર પર્વતને આધાર આપ્યો હતો.
એતે તાતાદયસ્ સર્વે તેનૈવાસુરસત્તમાઃ । પાતિતાઃ ક્ષુબ્ધકલ્પાન્તવાતેનેવ કુલાચલાઃ
તાટ અને બીજા બધા અસુરો, એ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા એક દ્વારા એ રીતે પરાજિત થયા જેમ કે યુગના અંતે ઉગ્ર પવનથી પહાડોની શ્રેણીઓ ધરાશાયી થાય છે.
સ એષ એવં સંહારકર્મક્ષમભુજાવલિઃ । સુરસાર્થસુહૃચ્ છ્રીમાન્ વિષમો મધુસૂદનઃ
જેના બળવાન હાથ વિનાશનું કાર્ય કરવા યોગ્ય છે, એ દેવમિત્ર, મહાન યશસ્વી અને અપરાજિત મધુસૂદન છે, જે કઠોર અને અસમાન છે.
દૈત્યદોર્દણ્ડપરશોસ્ તસ્ય વીર્યેણ વીર્યવાન્ । દાનવાન્ બાધતે શક્રો બાલકાન્ ઇવ મર્કટઃ
દૈત્યની ભારે ગદાના બળથી, પરાક્રમી ઇન્દ્ર દાનવોને એ રીતે તડપાવે છે જેમ વાંદરો બાળકોને તકલીફ આપે છે.