ઇષ્ટાનિષ્ટદૃશોસ્ ત્યાગે સમતોદેતિ શાશ્વતી । તયા હૃદયવર્તિન્યા પુનર્ જન્તુર્ ન જાયતે
જ્યારે ગમતું કે ન ગમતું એવું જોવું છોડી દે છે, ત્યારે હંમેશાં માટે સમતા આવે છે; એ સમતા હૃદયમાં વસે ત્યારે જીવ ફરી જન્મતો નથી.
યેષુ યેષુ પ્રદેશેષુ મનો મજ્જતિ બાલવત્ । તેભ્યસ્ તેભ્યસ્ સમુદ્ધૃત્ય તદ્ ધિ તત્ત્વે નિવેશયેત્
જ્યાં જ્યાં મન બાળકની જેમ રમતું હોય, ત્યાંથી તેને પાછું ખેંચી અને સત્યમાં સ્થિર કરવું.
એવમ્ અભ્યાગતાભ્યાસં મનોમત્તમતઙ્ગજમ્ । નિબધ્ય સર્વભાવેન પરં શ્રેયો ઽધિગમ્યતે
આ રીતે વારંવાર અભ્યાસ કરીને મનના ઉદ્ધત હાથીને સંપૂર્ણ રીતે વશ કરી, પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.
મા શઠૈર્ અયથાર્થજ્ઞૈર્ મિથ્યાદૃષ્ટિહતાશયૈઃ । ધૂર્તસઙ્કલ્પવિક્રીતૈર્ વિમૂઢૈસ્ સમતાં ગમઃ
કપટથી ભરેલા, સાચી હકીકતને ન જાણનારા, ખોટી સમજણથી આશા ગુમાવનારા, ચાલાક ઈરાદા ધરાવનારા અને મૂર્ખ લોકો સાથે તું કદી સમાન થવાનો પ્રયાસ ન કર.
અકિઞ્ચનાત્ સ્વનિર્ણીતૌ લમ્બમાનાત્ પરોક્તિષુ । ન મૌર્ખ્યાદ્ અધિકો લોકે કશ્ચિદ્ અસ્તીહ દુઃખદઃ
આ દુનિયામાં એ વ્યક્તિથી વધારે મૂર્ખ અને દુઃખ આપનારો બીજો કોઈ નથી, જે પોતે કંઈ જ નથી ધરાવતો અને પોતાની સમજણ છોડીને બીજાની વાતો પર આધાર રાખે છે.
ત્વમ્ એતદ્ અવિવેકાભ્રમ્ ઉદિતં હૃદયામ્બરે । વિવેકપવનેનાશુ દૂરં નય મહામતે
હે વિદ્વાન, તારા હૃદયના આકાશમાં ઉગેલી અવિવેકની ઘેરાઈને, તારી સમજદારીની પવનથી ઝડપથી દૂર કરી દે.
આત્મનૈવ પ્રયત્નેન યાવદ્ આત્માવલોકને । ન કૃતો ઽનુગ્રહસ્ તાવન્ ન વિચારોદયો ભવેત્
જ્યાં સુધી માણસ પોતે જ આત્માને ઓળખવા પ્રયત્ન નથી કરતો, ત્યાં સુધી કૃપા પ્રાપ્ત થતી નથી અને ત્યાં સુધી સાચી તપાસ પણ શરૂ થતી નથી.
વેદવેદાન્તશાસ્ત્રાર્થતર્કદૃષ્ટિભિર્ અપ્ય્ અયમ્ । નાત્મા પ્રકટતામ્ એતિ યાવન્ ન સ્વમ્ અવેક્ષણમ્
વેદ, ઉપનિષદ અને તર્ક જેવી સમજણથી પણ, પોતાનો સ્વરૂપ સ્પષ્ટ થતું નથી, જ્યાં સુધી માણસ પોતાને જાતે નિહાળી ન લે.
ત્વમ્ આત્મન્ય્ આત્મના રામ પ્રસાદે સમવસ્થિતઃ । પ્રાપ્તો ઽસિ વિતતં બોધં મદ્વચાંસ્ય્ અવબુધ્યસે
હે રામ, તું પોતાની કૃપાથી પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને વ્યાપક જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે અને મારી વાતોને સમજ્યો છે.
વિકલ્પાંશવિહીનસ્ય ત્વયૈષા ચિદ્વિવસ્વતઃ । ગૃહીતા વિતતા વ્યાપ્તિર્ મદુક્તા પરમાત્મનઃ
તારા અંદર કલ્પનાઓના ટુકડાઓ રહી ગયા નથી, તેથી મેં જે સર્વવ્યાપી ચેતનાનું વર્ણન કર્યું છે, તે પરમાત્માનું જ્ઞાન તું પ્રાપ્ત કરી લીધું છે.
વિલીનસર્વસઙ્કલ્પશ્ શાન્તસન્દેહવિભ્રમઃ । ક્ષીણકૌતુકનીહારો જાતો ઽસિ વિગતજ્વરઃ
તારા બધા સંકલ્પો વિલીન થઈ ગયા છે, શંકા અને ભ્રમ શાંત થઈ ગયા છે, જિજ્ઞાસાનો ધુમ્મસ ઓગળી ગયો છે અને તું દુઃખથી મુક્ત થયો છે.
યદ્ ઉપગચ્છસિ પાસિ નિહંસિ વા પિબસિ વલ્ગસિ ચિન્મય વર્ધસે । તદ્ અસિ તેન તવાસ્તુ મહામુને વિગતબોધકલઙ્કવિશઙ્કિતા
હે મહાન મુનિ, તમે જે કંઈ પણ મેળવો છો, બચાવો છો, નાશ કરો છો, પીવો છો કે આનંદ માણો છો, એ બધું તમે પોતે જ છો. તમારું જ્ઞાન નિર્મળ અને નિર્ભય રહે, એવી શુભકામના છે.
અથેમમ્ અપરં રામ વિજ્ઞાનાધિગમે ક્રમમ્ । શૃણુ દૈત્યેશ્વરસ્ સિદ્ધઃ પ્રહ્લાદસ્ સ્વાત્મના યથા
હવે, હે રામ, જ્ઞાન મેળવવાનો બીજો ક્રમ સાંભળો—કેવી રીતે દૈત્યોના રાજા પ્રહલાદે પોતાના આત્મા દ્વારા સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
આસીત્ પાતાલજઠરે વિદ્રાવિતસુરો ઽસુરઃ । હિરણ્યકશિપુર્ નામ નારાયણપરાક્રમઃ
પાતાળના ગર્ભમાં રહેતો, અપરાજેય શક્તિ ધરાવતો એક અસુર હતો, તેનું નામ હતું હિરણ્યકશિપુ. તેને ઉપરથી હાંકી દેવામાં આવ્યો હતો.
આક્રાન્તભુવનાભોગસ્ સ જહાર હરેર્ જગત્ । ષટ્પદસ્ય બૃહત્પત્ત્રં રાજહંસ ઇવામ્બુજમ્
તે અસુરે તમામ લોકોના સુખો કબજે કરી લીધા અને હરિના જગતને પણ છીનવી લીધું, જેમ રાજહંસ કમળને મધમાખીઓ પાસેથી લઈ જાય છે.
ચકાર જગતાં રાજ્યં સમાક્રાન્તસુરાસુરઃ । દન્તી નિરસ્તહંસૌઘો નલિન્યામ્ અલિનામ્ ઇવ
તે અસુરે દેવો અને અસુરો બંનેને જીત્યા પછી, આખા જગત પર રાજ કર્યું, જેમ હાથી કમળના તળાવમાં હંસોના ઝુંડને દૂર કરી દે છે.
અથાસાવ્ અસુરાધીશઃ કુર્વંસ્ ત્રિભુવનેશતામ્ । કાલેન સુષુવે પુત્રાન્ અઙ્કુરાન્ ઇવ માધવઃ
પછી એ અસુરોના રાજાએ ત્રણેય લોકમાં પોતાનું રાજ સ્થાપિત કર્યું અને સમય જતા, જેમ વસંતમાં માધવ નવા અંકુરો ફૂટે છે તેમ, પોતાના પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
તે ઽવર્ધન્તાચિરેણૈવ તેજસ્તર્જિતતારકાઃ । દશાર્કાંશુશતાનીવ વ્યોમાક્રાન્તિવિલાસિનઃ
એ પુત્રો ઝડપથી વધ્યા અને તેમની તેજસ્વિતાએ તારાઓને પણ ઝાંખા કરી દીધા, તેઓ આકાશમાં અનેક સૂર્યોની જેમ ચમકતા ફરતા.
પ્રહ્લાદો નામ ભગવાન્ પ્રધાનાત્મા બભૂવ હ । તેષાં મધ્યે મહાર્હાણાં મણીનામ્ ઇવ કૌસ્તુભઃ
એમાં પ્રહલાદ નામનો મહાન અને તેજસ્વી પુરુષ સૌથી વિશિષ્ટ બન્યો—જેમ કિંમતી રત્નોમાં કૌસ્તુભ મણિ સૌથી શ્રેષ્ઠ હોય છે.
તેનારાજત પુત્રેણ હિરણ્યકશિપુર્ ભૃશમ્ । સર્વસૌન્દર્યયુક્તેન વસન્તેનેવ વત્સરઃ
રાજા ન હોવા છતાં એ પુત્રને પામીને હિરણ્યકશિપુ બહુ આનંદિત થયો, જેમ વસંત ઋતુથી આખો વર્ષ સુશોભિત થાય છે તેમ.
અથ પુત્રસહાયો ઽસૌ બલકોશસમન્વિતઃ । આજગામ મદં દૈત્યસ્ ત્રિગણ્ડગલિતેભવત્
પછી પોતાનાં પુત્ર સાથે અને શક્તિશાળી સેના સાથે, એ દૈત્ય ઘમંડમાં ચૂર થઈને, ત્રણ પ્રકારના અહંકારને ત્યજીને ત્યાં પહોંચ્યો.
તતાપાક્રાન્તિતાપેન ત્રિજગન્તિ વિકાસિના । કલ્પાન્તસૂર્યગણવન્ નવયૈવ કરશ્રિયા
તેના અત્યાચારની તાપથી ત્રણેય લોક દુઃખી થઈ ગયા, અને તેની બાહુબળની તેજસ્વિતા કલ્પના અંતે અનેક સૂર્યોની જેમ ઝળહળી ઉઠી.
અખિદ્યન્તાસ્ય તેનાથ સૂર્યેન્દુપ્રમુખાસ્ સુરાઃ । દુર્વિલાસવિલોલસ્ય બાલસ્યેવ સ્વબન્ધવઃ
પછી તેની કારણે, સૂર્ય અને ચંદ્ર સહિતના દેવતાઓ દુઃખી થઈ ગયા, જેમ કોઈ શરારતી બાળકના પોતાના સગાં-સંબંધીઓ ચિંતિત થાય છે તેમ.
તે ઽર્થયાં ચક્રિરે શૌરિં દૈત્યેન્દ્રેભપતેર્ વધે । ન ક્ષમન્તે મહાન્તો ઽપિ પૌનઃપુણ્યેન દુષ્ક્રિયામ્
તેઓએ દૈત્યોના રાજાને મારવા માટે શ્રીવિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી; મહાન લોકો પણ વારંવાર થતા દુષ્કર્મો સહન કરી શકતા નથી.
તતઃ પ્રલયપર્યસ્તજગદ્ઘર્ઘરજૃમ્ભિતમ્ । દિગ્દન્તિદશનપ્રખ્યનખવજ્રાશ્રિસૂમ્ભિતમ્
પછી જ્યારે સમગ્ર જગત પ્રલયથી ધ્રુજતું હતું, ત્યારે ભયાનક ગર્જના થવા લાગી, અને એ રૂપના નખો દિશાઓના રાજા હાથીના દાંત જેવી તેજસ્વી ઝાંખી સાથે ઝગમગતા હતા.
સ્થિરવિદ્યુલ્લતાજાલભાસુરોર્ધ્વજમણ્ડલમ્ । દશદિક્કોટરોદ્વાન્તજ્વલજ્જ્વલનકુણ્ડલમ્
એ સમયે એક ઊંચું અને તેજસ્વી રૂપ દેખાયું, જે સ્થિર વીજળી જેવી ઝાંઝરથી ઝગમગતું હતું અને દસેય દિશાઓના અંતે અગ્નિ જેવી ઝળહળતી કુંડલોથી શોભિત હતું.
સમસ્તકુલશૈલેન્દ્રપિણ્ડપીઠોદ્ભટોદરમ્ । દોર્દ્રુમાધૂનનોદ્ધૂતસ્ફુટદ્બ્રહ્માણ્ડકર્પરમ્
એનું પેટ બધા પર્વતોના ગાઢ સમૂહ જેટલું વિશાળ હતું અને એના હાથ હલાવતાં આખું બ્રહ્માંડ તૂટી પડ્યું હતું.
વદનોદરનિષ્ક્રાન્તવાતોત્સારિતપર્વતં । ત્રિજગદ્દહનોદ્યુક્તકોપકલ્પાગ્નિગર્વિતમ્
એના મોઢા અને નાકમાંથી નીકળતી શ્વાસે પર્વતો દૂર થઈ ગયા, અને એ એવો ભયાનક હતો કે જાણે ત્રણેય લોકને ગુસ્સામાં બળી નાખવા તૈયાર હોય, પ્રલયના અગ્નિ જેવી તેની દંભી દહાડ હતી.
સટાવિકટપીનાંસસ્પન્દપ્રેરિતભાસ્કરમ્ । રોમકૂપલસદ્વહ્નિપુઞ્જપિઞ્જરપર્વતમ્
એની જટાઓ ઉગ્ર અને વણઆવેલી હતી, ખભા પહોળા અને મજબૂત, એની હલચલથી સૂર્ય પણ દોડતો લાગતો, અને એના વાળના રોમકૂપોમાંથી નીકળતા અગ્નિકણોથી પર્વતો પીળાશ પડેલા દેખાતા.
કુલાચલમહાકુડ્યકુટ્ટનોદ્ભટદૃક્પુટમ્ । સર્વાવયવનિષ્ઠ્યૂતપટ્ટિસપ્રાસતોમરમ્
એની આંખો એટલી ભયાનક હતી કે પર્વતોના વિશાળ કોટલાં તૂટી જાય, અને એના આખા શરીર પર તલવાર, ભાલા અને ભાલ જેવા શસ્ત્રો ઝળહળતા હતા.