અર્થેનાપૂરયામ્ આસ ભૃત્યાન્ અર્થિગણાંસ્ તથા । લલના લાલયામ્ આસ વિચિત્રવિભવાર્પણૈઃ
તેણે ધનથી પોતાના સેવકો અને માંગનારાઓને સંતોષ્યા અને સ્ત્રીઓને વિવિધ વૈભવ આપીને ખુશ રાખ્યા.
ઇત્ય્ અસાવ્ અવસત્ તસ્મિન્ રાજ્યે સકલશાસને । યજ્ઞં પ્રતિ બભૂવાથ મતિર્ અસ્ય કદાચન
આ રીતે તે રાજાએ એ રાજ્યમાં સર્વે પર શાસન કરતાં વસવાટ કર્યો. પછી ક્યારેક તેની મનમાં યજ્ઞ કરવાનું વિચાર આવ્યું.
તર્પિતાશેષભુવનં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ । સહ શુક્રાદિભિર્ મુખ્યૈસ્ સ ચકાર મહામખમ્
તે યજ્ઞે બધા લોકોએ સંતોષ પામ્યા, દેવતાઓ અને ઋષિઓએ તેની પૂજા કરી, અને મુખ્ય શુક્રાદિ સાથે એ મહાયજ્ઞ કર્યો.
બડિર્ ભોગભરસ્યાર્થી નેતિ નિર્ણીય માધવઃ । બડેર્ ઈપ્સિતસિદ્ધ્યર્થં સિદ્ધિદસ્ તન્મખં યયૌ
બડીને ભોગની ઘણી ઇચ્છા હતી, પણ માધવે તેને યોગ્ય ન ગણ્યો; છતાં બડીની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે સિદ્ધિ આપનાર એ યજ્ઞમાં ગયો.
ભોગૈકકૃપણાયેદં જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ । દાતું યોગ્યાય શક્રાય વયોજ્યેષ્ઠાય કાર્યવિત્
માત્ર ભોગ માટે જ ઈચ્છાવાળાને આ જંગલ જેવું જગતનું ભાગ આપવું યોગ્ય નથી; એ તો યોગ્ય, વયમાં મોટા અને કાર્યકુશળ એવા શક્રને આપવું જોઈએ.
ક્રમમાત્રચ્છલેનાત્ર વઞ્ચયિત્વા બડિં હરિઃ । બબન્ધ પાતાલતલે ભૂગેહ ઇવ વાનરમ્
હરિએ માત્ર રીતિનું નાટક કરીને ત્યાં બડીને છેતરીને પાતાળમાં બાંધી દીધો, જેમ કોઈ વાંદરાને ઘરમાં બાંધી દે.
અદ્યાસૌ સંસ્થિતો રામ પુનરિન્દ્રત્વહેતુના । જીવન્મુક્તવપુસ્ સ્વસ્થો નિત્યં ધ્યાનનિષણ્ણધીઃ
હવે, હે રામ, એ ફરી ઇન્દ્રપદ મેળવવા માટે, મુક્ત શરીર સાથે, શાંત અને હંમેશા ધ્યાનમાં તલીન રહીને સ્થિર છે.
પાતાલકુહરે તિષ્ઠઞ્ જીવન્મુક્તમતિર્ બડિઃ । આપદં સમ્પદં દૃષ્ટ્યા સમયૈવ સ પશ્યતિ
પાતાળની ગુફામાં રહેલો બડી, મુક્ત મનવાળો, સુખ-દુઃખને સમાન દૃષ્ટિએ, યોગ્ય સમયે, જુએ છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ તત્પ્રજ્ઞા સુખદુઃખયોઃ । સમા સ્થિરતરાકારા ચિત્રસૂર્યાવલી યથા
એની બુદ્ધિ સુખ કે દુઃખમાં ન ઊગે, ન અસ્ત થાય; એ સતત અને અડગ રહે છે, જેમ રંગીન સૂર્યની પંક્તિ.
આવિર્ભાવતિરોભાવસહસ્રાણીહ જીવતામ્ । તન્મનશ્ ચિરમ્ આલોક્ય ભોગેષુ વિરતિં ગતમ્
આ જગતમાં જીવાત્માઓમાં હજારો જન્મ અને મરણ સતત થાય છે; આ બધું ઊંડે સુધી જોવાથી મન ભોગવિષયોથી ઉચાટ પામે છે.
દશકોટીશ્ ચ વર્ષાણામ્ અનુશાસ્ય જગત્ત્રયમ્ । અન્તે વિરક્તતાં પ્રાપ્તમ્ ઉપશાન્તં બડેર્ મનઃ
દસ કરોડ વર્ષ સુધી ત્રણેય લોકનું રાજ ચલાવ્યા પછી, અંતે બડાનું મન વૈરાગ્ય અને શાંતિને પામ્યું.
ઊહાપોહસહસ્રાણિ ભાવાભાવશતાનિ ચ । બડિના પરિદૃષ્ટાનિ ક્વ સમાશ્વાસમ્ એત્વ્ અસૌ
બડાએ હજારો કલ્પનાઓ અને નકાર્યો, અને સૈંકડો અવસ્થાઓ જોઈ લીધી; હવે તેને શાંતિ ક્યાંથી મળે?
ભોગાભિલાષં સન્ત્યજ્ય બડિસ્ સમ્પૂર્ણમાનસઃ । આત્મારામસ્ સ્થિતો નિત્યમ્ અદ્ય પાતાલકોટરે
ભોગની ઈચ્છા છોડી, બડાનું મન સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યું છે; આજે તે પાતાળની ઊંડાઈમાં સદા આત્મારામ બનીને સ્થિર છે.
પુનર્ એતેન બડિના જગદ્ ઇન્દ્રતયાખિલમ્ । અનુશાસ્યમ્ ઇદં રામ બહૂન્ વર્ષગણાન્ ઇહ
પછી ફરીથી બડાએ અહીં ઘણા વર્ષો સુધી આખું જગત ઈન્દ્રની જેમ શાસન કર્યું, હે રામ.
ન તસ્યેન્દ્રપદપ્રાપ્ત્યા તુષ્ટિસ્ સમુપજાયતે । ન તસ્ય સ્વપદભ્રંશાદ્ ઉદ્વેગ ઉપજાયતે
તેને ઈન્દ્રપદ પ્રાપ્ત થવાથી આનંદ થતો નથી અને પોતાનું સ્થાન ગુમાવવાથી પણ તેને કોઈ ચિંતા થતી નથી.
સ સમસ્ સર્વભાવેષુ સર્વદૈવોદિતાશયઃ । સમ્પ્રાપ્તમ્ આહરન્ સ્વસ્થ આકાશ ઇવ તિષ્ઠતિ
એ સર્વે સ્થિતિઓમાં સમાન છે, હંમેશાં દૈવી ભાવથી કાર્ય કરે છે; જે મળે તેને શાંતિથી સ્વીકારી, આકાશ જેવો સ્થિર રહે છે.
બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ એષા તે કથિતા મયા । એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય ત્વમ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતો ભવ
બડાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તે હું તને કહી દીધું; હવે આવી દૃષ્ટિ રાખીને તું પણ ઉન્નત થા.
બડિવત્ સ્વવિવેકેન નિત્યો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચયાત્ । પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વં પૌરુષેણૈવ રાઘવ
બડીની જેમ, પોતાના સમજથી અને 'હું શાશ્વત છું' એવી પક્કડ સાથે, તું પોતાનાં પુરુષાર્થથી દ્વંદ્વથી પરનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર, હે રાઘવ.
દ્વે ચાષ્ટૌ ચૈવ વર્ષાણાં કોટીર્ ભુક્ત્વા જગત્ત્રયમ્ । અન્તે વૈરસ્યમ્ આપન્નો બડિર્ અપ્ય્ અસુરોત્તમઃ
બડી એ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તેણે અઢી આઠ કરોડ વર્ષ સુધી ત્રણેય લોકનાં ભોગ ભોગવ્યા, પણ અંતે તેને તેમાં રસ રહ્યો નહીં.
તસ્માદ્ અવશ્યવૈરસ્યં ભોગપૂગમ્ અરિન્દમ । સન્ત્યજ્ય સતતાનન્દમ્ અવૈરસ્યપદં વ્રજ
એથી, હે શત્રુવિજયી, અનેક ભોગ ભોગવીને અંતે વૈરાગ્ય આવવું નિશ્ચિત છે; એ ભોગોને છોડી દે અને સતત આનંદથી ભરેલું વૈરાગ્યનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર.
ઇમા દૃશ્યદૃશો રામ નાનાકારવિકારદાઃ । ન કાશ્ચન તવાત્મીયા દૂરાચ્ છૈલશિલા ઇવ
હે રામ, આ દેખાતા અને અદૃશ્ય વસ્તુઓ અનેક પ્રકારનાં રૂપ અને ફેરફાર લાવે છે; એમાંથી એક પણ તારી નથી, જેમ દૂરનાં પર્વતનાં પથ્થરો તારા નથી.
ધાવમાનમ્ ઇહામુત્ર લુઠિતં લોકવૃત્તિષુ । સંસ્થાપય નિબધ્યૈતન્ મનો હૃદયકોટરે
આ મન જે અહીં-ત્યાં દોડે છે, જગતનાં કામકાજમાં લપટાય છે, તેને તું પોતાના હૃદયની અંદર સ્થિર રાખ અને બાંધી દે.
ચિદાદિત્યો ભવાન્ એવ સર્વત્ર જગતિ સ્થિતઃ । કઃ પરસ્ તે ક આત્મીયઃ પરિસ્ખલસિ કિં મુધા
તું જ ચેતનાનો સૂર્ય છે, આખા જગતમાં વ્યાપેલો છે; પછી બીજો કોણ છે, તારો પોતાનો કોણ છે? તું વ્યર્થમાં કેમ ભટકે છે?
ત્વમ્ અનન્તો મહાબાહુસ્ ત્વમ્ આદ્યઃ પુરુષોત્તમઃ । ત્વં પદાર્થશતાકારૈઃ પરિસ્ફૂર્જસિ ચિદ્વપુઃ
તું અનંત છે, મહાબાહુ છે, તું જ પ્રથમ અને સર્વોત્તમ છે; તું જ ચેતનાના રૂપે અનેક વસ્તુઓમાં પ્રકાશે છે.
ત્વયિ સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । બોધે નિત્યોદિતે શુદ્ધે સૂત્રે મણિગણો યથા
આ આખું જગત—સ્થાવર અને જંગમ—તું જ છે, બધું તારા પર ગૂંથાયેલું છે; જેમ શુદ્ધ અને સતત જાગૃત ચેતનામાં મણિઓ દોરામાં ગૂંથાયેલા હોય છે તેમ.
ન જાયસે ન મ્રિયસે ત્વમ્ અજઃ પુરુષો વિરાટ્ । ચિચ્ છુદ્ધો જન્મમરણભ્રાન્તયો મા ભવન્તુ તે
તમે જન્મતા નથી, મરતા પણ નથી; તમે જન્મરહિત, વિશાળ પુરુષ છો—શુદ્ધ ચેતના. જન્મ અને મૃત્યુની ભ્રાંતિઓ તમારામાં કદી ઉદ્ભવે નહીં.
સમસ્તજન્મરોગાણાં પ્રવિચાર્ય બલાબલમ્ । તૃષ્ણામ્ ઉત્સૃજ્ય ભોગાનાં ભોક્તૈવ ભવ કેવલમ્
બધા જન્મ અને રોગોના લાભ-હાનિ પર વિચાર કરીને, ભોગોની તૃષ્ણા છોડી દો અને માત્ર અનુભવનાર જ બની જાવ.
ત્વયિ સ્થિતે જગન્નાથે ચિદાદિત્યે સદોદિતે । ઇદમ્ આભાસતે સર્વં સંસારસ્વપ્નમણ્ડલમ્
જ્યારે તમે જગતના સ્વામી તરીકે, હંમેશા ઉગેલા ચેતનાના સૂર્ય બનીને સ્થિર રહો છો, ત્યારે આ આખું જગત—સંસારનું સ્વપ્નમંડળ—પ્રગટ થાય છે.
મા વિષાદં કૃથા વ્યર્થં સુખદુઃખૈષણા ન તે । શુદ્ધશ્ ચિદ્ અસિ સર્વાત્મા સર્વવસ્ત્વવભાસકઃ
નિરર્થક નિરાશામાં પડશો નહીં; સુખ-દુઃખની શોધ તમારી માટે નથી. તમે શુદ્ધ ચેતના છો, સર્વના આત્મા અને સર્વ વસ્તુઓને પ્રકાશિત કરનાર છો.
પૂર્વમ્ ઇષ્ટમ્ અનિષ્ટં ત્વમ્ અનિષ્ટં ચેષ્ટમ્ ઇત્ય્ અપિ । પરિકલ્પ્ય તદભ્યાસાત્ તતો ઽપિ દ્વે પરિત્યજ
પહેલાં જે તને ગમતું હતું કે ન ગમતું હતું, અને હવે જે તને ન ગમતું હોવા છતાં તું કરે છે — આવું બધું કલ્પી અને તેની આદત પાડી છે, એ બધું પણ તું છોડી દે.