ન ધ્યાનં નાપિ ચાધ્યાનં ન ભોગાન્ નાપ્ય્ અભોગિતામ્ । અભિવાઞ્છામિ તિષ્ઠામિ સમમ્ એવ ગતજ્વરઃ
હવે હું ધ્યાન પણ ઈચ્છતો નથી, અધ્યયન પણ નથી, ભોગ પણ નથી અને અભોગ પણ નથી. હું સમચિત્ત રહીને, બધાં દુઃખોથી મુક્ત છું.
ન મે વાઞ્છા પરે તત્ત્વે ન મે વાઞ્છા જગત્સ્થિતૌ । ન મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં ન કાર્યં વિભવેન મે
હવે મને પરમ તત્ત્વની પણ ઈચ્છા નથી, જગતની સ્થિતિની પણ નથી; મને ધ્યાનથી કે વૈભવથી કંઈ કામ નથી.
નાહં મૃતો ન જીવામિ ન સન્ નાસન્ન્ અહં સમઃ । નેદં મે નૈવ નાન્યન્ મે નમો મહ્યમ્ અહં હ્ય્ અહમ્
હું મરેલો પણ નથી, જીવતો પણ નથી; હું સત્તાવાન પણ નથી, અસત્તાવાન પણ નથી—હું સમાન છું. આ પણ મારું નથી, બીજું પણ મારું નથી. હું પોતાને વંદન કરું છું, કારણ કે હું તો હું જ છું.
ઇદમ્ અસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ અત્ર સ્વસંસ્થિતઃ । નૈવ વાસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ શીતલમ્
આ જગતનું રાજપણું રહે કે ન રહે, હું તો અહીં મારા સ્વરૂપમાં સ્થિર છું. જગતનું રાજપણું ન પણ હોય, તો પણ હું મારા અંતરમાં શાંતપણે સ્થિત છું.
કિં મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં કિં રાજ્યવિભવશ્રિયા । યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ નાહં કિઞ્ચિન્ ન મે ક્વચિત્
મારે ધ્યાન કે રાજસંપત્તિથી શું લેવાદેવા? જે આવે તે આવવા દો; હું તો કંઈ નથી અને ક્યાંય કંઈ પણ મારું નથી.
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ કર્તવ્યં યદિ નામ મયાધુના । તત્ કસ્માન્ ન કરોમીહ કિઞ્ચિત્ પ્રકૃતકર્મ વૈ
હવે મારે કંઈ જ કરવાનું બાકી નથી, તો પછી અહીં સામાન્ય કામકાજ કેમ ન કરું?
ઇતિ નિર્ણીય પૂર્ણાત્મા બડિર્ બલવતાં વરઃ । દૈત્યાન્ આલોકયામ્ આસ પદ્માનીવ દિવાકરઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, પૂર્ણ આત્માવાળા, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બડીયે, દૈત્યોને એ રીતે જોયા જેમ સૂર્ય કમળોને જુએ છે.
દૃષ્ટિપાતવિભાગેન સર્વેષાં દનુજન્મનામ્ । શિરઃપ્રણામાઞ્ જગ્રાહ પુષ્પામોદાન્ ઇવાનિલઃ
તેણે પોતાની નજરના ભેદથી બધા દાનવોના નમન સ્વીકાર્યા, જેમ પવન ફૂલોની સુગંધ પોતાના અંદર લઈ લે છે.
અથ વૈરોચનિસ્ તત્ર ધ્યેયત્યાગમયાત્મના । મનસા સકલાન્ય્ એવ રાજકાર્યાણિ સ વ્યધાત્
પછી વૈરોચનિએ ત્યાં ધ્યાનથી મન શાંત કરીને, માત્ર વિચારથી જ રાજકાજના બધા કામો પૂરા કર્યા.
દેવાન્ દ્વિજાન્ ગુરૂંશ્ ચૈવ પૂજયામ્ આસ પૂજયા । સમ્માનયામ્ આસ સુહૃદ્બન્ધુસામન્તસજ્જનાન્
તેણે દેવતાઓ, દ્વિજ અને ગુરૂઓનું પૂજન કરીને સન્માન આપ્યું અને મિત્રો, સંબંધીઓ, વફાદાર અને સજ્જનોનું પણ આદરથી સન્માન કર્યું.
અર્થેનાપૂરયામ્ આસ ભૃત્યાન્ અર્થિગણાંસ્ તથા । લલના લાલયામ્ આસ વિચિત્રવિભવાર્પણૈઃ
તેણે ધનથી પોતાના સેવકો અને માંગનારાઓને સંતોષ્યા અને સ્ત્રીઓને વિવિધ વૈભવ આપીને ખુશ રાખ્યા.
ઇત્ય્ અસાવ્ અવસત્ તસ્મિન્ રાજ્યે સકલશાસને । યજ્ઞં પ્રતિ બભૂવાથ મતિર્ અસ્ય કદાચન
આ રીતે તે રાજાએ એ રાજ્યમાં સર્વે પર શાસન કરતાં વસવાટ કર્યો. પછી ક્યારેક તેની મનમાં યજ્ઞ કરવાનું વિચાર આવ્યું.
તર્પિતાશેષભુવનં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ । સહ શુક્રાદિભિર્ મુખ્યૈસ્ સ ચકાર મહામખમ્
તે યજ્ઞે બધા લોકોએ સંતોષ પામ્યા, દેવતાઓ અને ઋષિઓએ તેની પૂજા કરી, અને મુખ્ય શુક્રાદિ સાથે એ મહાયજ્ઞ કર્યો.
બડિર્ ભોગભરસ્યાર્થી નેતિ નિર્ણીય માધવઃ । બડેર્ ઈપ્સિતસિદ્ધ્યર્થં સિદ્ધિદસ્ તન્મખં યયૌ
બડીને ભોગની ઘણી ઇચ્છા હતી, પણ માધવે તેને યોગ્ય ન ગણ્યો; છતાં બડીની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે સિદ્ધિ આપનાર એ યજ્ઞમાં ગયો.
ભોગૈકકૃપણાયેદં જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ । દાતું યોગ્યાય શક્રાય વયોજ્યેષ્ઠાય કાર્યવિત્
માત્ર ભોગ માટે જ ઈચ્છાવાળાને આ જંગલ જેવું જગતનું ભાગ આપવું યોગ્ય નથી; એ તો યોગ્ય, વયમાં મોટા અને કાર્યકુશળ એવા શક્રને આપવું જોઈએ.
ક્રમમાત્રચ્છલેનાત્ર વઞ્ચયિત્વા બડિં હરિઃ । બબન્ધ પાતાલતલે ભૂગેહ ઇવ વાનરમ્
હરિએ માત્ર રીતિનું નાટક કરીને ત્યાં બડીને છેતરીને પાતાળમાં બાંધી દીધો, જેમ કોઈ વાંદરાને ઘરમાં બાંધી દે.
અદ્યાસૌ સંસ્થિતો રામ પુનરિન્દ્રત્વહેતુના । જીવન્મુક્તવપુસ્ સ્વસ્થો નિત્યં ધ્યાનનિષણ્ણધીઃ
હવે, હે રામ, એ ફરી ઇન્દ્રપદ મેળવવા માટે, મુક્ત શરીર સાથે, શાંત અને હંમેશા ધ્યાનમાં તલીન રહીને સ્થિર છે.
પાતાલકુહરે તિષ્ઠઞ્ જીવન્મુક્તમતિર્ બડિઃ । આપદં સમ્પદં દૃષ્ટ્યા સમયૈવ સ પશ્યતિ
પાતાળની ગુફામાં રહેલો બડી, મુક્ત મનવાળો, સુખ-દુઃખને સમાન દૃષ્ટિએ, યોગ્ય સમયે, જુએ છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ તત્પ્રજ્ઞા સુખદુઃખયોઃ । સમા સ્થિરતરાકારા ચિત્રસૂર્યાવલી યથા
એની બુદ્ધિ સુખ કે દુઃખમાં ન ઊગે, ન અસ્ત થાય; એ સતત અને અડગ રહે છે, જેમ રંગીન સૂર્યની પંક્તિ.
આવિર્ભાવતિરોભાવસહસ્રાણીહ જીવતામ્ । તન્મનશ્ ચિરમ્ આલોક્ય ભોગેષુ વિરતિં ગતમ્
આ જગતમાં જીવાત્માઓમાં હજારો જન્મ અને મરણ સતત થાય છે; આ બધું ઊંડે સુધી જોવાથી મન ભોગવિષયોથી ઉચાટ પામે છે.
દશકોટીશ્ ચ વર્ષાણામ્ અનુશાસ્ય જગત્ત્રયમ્ । અન્તે વિરક્તતાં પ્રાપ્તમ્ ઉપશાન્તં બડેર્ મનઃ
દસ કરોડ વર્ષ સુધી ત્રણેય લોકનું રાજ ચલાવ્યા પછી, અંતે બડાનું મન વૈરાગ્ય અને શાંતિને પામ્યું.
ઊહાપોહસહસ્રાણિ ભાવાભાવશતાનિ ચ । બડિના પરિદૃષ્ટાનિ ક્વ સમાશ્વાસમ્ એત્વ્ અસૌ
બડાએ હજારો કલ્પનાઓ અને નકાર્યો, અને સૈંકડો અવસ્થાઓ જોઈ લીધી; હવે તેને શાંતિ ક્યાંથી મળે?
ભોગાભિલાષં સન્ત્યજ્ય બડિસ્ સમ્પૂર્ણમાનસઃ । આત્મારામસ્ સ્થિતો નિત્યમ્ અદ્ય પાતાલકોટરે
ભોગની ઈચ્છા છોડી, બડાનું મન સંપૂર્ણ સંતોષ પામ્યું છે; આજે તે પાતાળની ઊંડાઈમાં સદા આત્મારામ બનીને સ્થિર છે.
પુનર્ એતેન બડિના જગદ્ ઇન્દ્રતયાખિલમ્ । અનુશાસ્યમ્ ઇદં રામ બહૂન્ વર્ષગણાન્ ઇહ
પછી ફરીથી બડાએ અહીં ઘણા વર્ષો સુધી આખું જગત ઈન્દ્રની જેમ શાસન કર્યું, હે રામ.
ન તસ્યેન્દ્રપદપ્રાપ્ત્યા તુષ્ટિસ્ સમુપજાયતે । ન તસ્ય સ્વપદભ્રંશાદ્ ઉદ્વેગ ઉપજાયતે
તેને ઈન્દ્રપદ પ્રાપ્ત થવાથી આનંદ થતો નથી અને પોતાનું સ્થાન ગુમાવવાથી પણ તેને કોઈ ચિંતા થતી નથી.
સ સમસ્ સર્વભાવેષુ સર્વદૈવોદિતાશયઃ । સમ્પ્રાપ્તમ્ આહરન્ સ્વસ્થ આકાશ ઇવ તિષ્ઠતિ
એ સર્વે સ્થિતિઓમાં સમાન છે, હંમેશાં દૈવી ભાવથી કાર્ય કરે છે; જે મળે તેને શાંતિથી સ્વીકારી, આકાશ જેવો સ્થિર રહે છે.
બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ એષા તે કથિતા મયા । એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય ત્વમ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતો ભવ
બડાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું તે હું તને કહી દીધું; હવે આવી દૃષ્ટિ રાખીને તું પણ ઉન્નત થા.
બડિવત્ સ્વવિવેકેન નિત્યો ઽહમ્ ઇતિ નિશ્ચયાત્ । પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વં પૌરુષેણૈવ રાઘવ
બડીની જેમ, પોતાના સમજથી અને 'હું શાશ્વત છું' એવી પક્કડ સાથે, તું પોતાનાં પુરુષાર્થથી દ્વંદ્વથી પરનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર, હે રાઘવ.
દ્વે ચાષ્ટૌ ચૈવ વર્ષાણાં કોટીર્ ભુક્ત્વા જગત્ત્રયમ્ । અન્તે વૈરસ્યમ્ આપન્નો બડિર્ અપ્ય્ અસુરોત્તમઃ
બડી એ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તેણે અઢી આઠ કરોડ વર્ષ સુધી ત્રણેય લોકનાં ભોગ ભોગવ્યા, પણ અંતે તેને તેમાં રસ રહ્યો નહીં.
તસ્માદ્ અવશ્યવૈરસ્યં ભોગપૂગમ્ અરિન્દમ । સન્ત્યજ્ય સતતાનન્દમ્ અવૈરસ્યપદં વ્રજ
એથી, હે શત્રુવિજયી, અનેક ભોગ ભોગવીને અંતે વૈરાગ્ય આવવું નિશ્ચિત છે; એ ભોગોને છોડી દે અને સતત આનંદથી ભરેલું વૈરાગ્યનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર.