બડૌ પ્રબુદ્ધે તદ્ બાઢં વિરેજે નગરં તદા । વૈરિઞ્ચ ઇવ સૂર્યૌઘ ઉદિતે કમલાકરઃ
બડી જાગ્યા ત્યારે એ શહેર ખૂબ તેજથી ઝગમગાવું લાગ્યું, જેમ બ્રહ્માજી દ્વારા સર્જાયેલા અનેક સૂર્યો ઉગે ત્યારે કમળોથી ભરેલું સરોવર ચમકી ઊઠે છે.
બડિઃ પ્રબુદ્ધ એવાસૌ યાવન્ નાયાન્તિ દાનવાઃ । તાવત્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ સમાધિસદને ક્ષણમ્
બડી જ્યારે જાગી અને દાનવો આવ્યા પહેલા, તેણે ધ્યાનની બેઠકમાં થોડો સમય વિચાર કર્યો.
અહો નુ રમ્યા પદવી શીતલા પારમાર્થિકી । અહમ્ અસ્યાં ક્ષણં સ્થિત્વા પરાં વિશ્રાન્તિમ્ આગતઃ
આ માર્ગ ખરેખર કેટલી સુંદર અને શીતળ છે! હું તેમાં થોડો ક્ષણ ઊભો રહીને પરમ શાંતિ અનુભવી છે.
તદ્ એનામ્ એવ પદવીમ્ અવલમ્બ્ય વસામ્ય્ અહમ્ । ભવતીહોપભુક્તાભિઃ કિં મે બાહ્યવિભૂતિભિઃ
હું હવે આ જ માર્ગને આધાર બનાવીને અહીં રહીશ; તમે બધા જે બાહ્ય વૈભવો માણો છો, એમાં મને શું રાખ્યું છે?
ઐન્દવેષ્વ્ અપિ બિમ્બેષુ ન તથાનન્દવીચયઃ । તોષયન્તિ યથાન્તર્ માં સંવિદ્વિભવભૂમયઃ
ઇન્દ્રના તેજસ્વી લોકોમાં પણ એવી આનંદની લહેરો મને સંતોષ આપતી નથી, જેવી અંદરના ચેતનાના અવસ્થાઓ આપે છે.
ઇતિ ભૂયો ઽપિ વિશ્રાન્ત્યૈ કુર્વાણં ગલિતં મનઃ । બડિમ્ આવારયામ્ આસુર્ દૈત્યાશ્ ચન્દ્રમ્ ઇવામ્બુદાઃ
આ રીતે ફરી આરામ મેળવવા ઇચ્છતા, તેમનું મન શાંત થઈ ગયું; પણ દૈત્યોએ તેને આ રીતે ઘેરી લીધું જેમ વાદળો ચાંદને ઢાંકી લે છે.
તાન્ આલોક્ય પુનર્ દધ્યૌ તત્પ્રણામાકુલેક્ષણઃ । તૈઃ કુલાચલસઙ્કાશૈઃ પરિવીતવપુસ્ ત્વ્ ઇદમ્
તેમને જોઈને, તે ફરી વિચારમાં પડ્યા, deren drishti તેમના વંદનાથી ગભરાઈ ગઈ; અને તેમનું શરીર એ પહાડ જેવા દૈત્યોથી ઘેરાઈ ગયું.
ચિતઃ ક્ષીણવિકલ્પસ્ય કિમ્ ઉપાદેયમ્ અસ્તિ મે । મનો યદભિપાતિત્વાદ્ યાતુ તદ્રસતામ્ અલમ્
જેનું મન હવે ડોલતું નથી, તેને હવે શું મેળવવું રહ્યું? મનને જીત્યા પછી, એ પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર થવું જોઈએ—બસ, એટલું પૂરતું છે.
મોક્ષમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં કસ્માદ્ બદ્ધઃ કેનાસ્મિ વૈ પુરા । અબદ્ધો મોક્ષમ્ ઇચ્છામિ કેયં બાલવિડમ્બના
હું મુક્તિ ઈચ્છું છું—પણ શા માટે? મને પહેલાં કોણે બાંધ્યો હતો? જ્યારે હું બંધાયેલો જ નથી, ત્યારે મુક્તિની ઈચ્છા—આ તો બાળપણ જેવી રમૂજ છે.
ન બન્ધો ઽસ્તિ ન મોક્ષો ઽસ્તિ મૌર્ખ્યં મે ક્ષયમ્ આગતમ્ । કિં મે ધ્યાનવિલાસેન કિં વાધ્યાનેન મે ભવેત્
હવે મને બંધન પણ નથી, મુક્તિ પણ નથી; મારી અજ્ઞાનતા પૂરી થઈ ગઈ છે. હવે મને ધ્યાનની રમતમાં કે અધ્યયનથી શું મળશે?
ન ધ્યાનં નાપિ ચાધ્યાનં ન ભોગાન્ નાપ્ય્ અભોગિતામ્ । અભિવાઞ્છામિ તિષ્ઠામિ સમમ્ એવ ગતજ્વરઃ
હવે હું ધ્યાન પણ ઈચ્છતો નથી, અધ્યયન પણ નથી, ભોગ પણ નથી અને અભોગ પણ નથી. હું સમચિત્ત રહીને, બધાં દુઃખોથી મુક્ત છું.
ન મે વાઞ્છા પરે તત્ત્વે ન મે વાઞ્છા જગત્સ્થિતૌ । ન મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં ન કાર્યં વિભવેન મે
હવે મને પરમ તત્ત્વની પણ ઈચ્છા નથી, જગતની સ્થિતિની પણ નથી; મને ધ્યાનથી કે વૈભવથી કંઈ કામ નથી.
નાહં મૃતો ન જીવામિ ન સન્ નાસન્ન્ અહં સમઃ । નેદં મે નૈવ નાન્યન્ મે નમો મહ્યમ્ અહં હ્ય્ અહમ્
હું મરેલો પણ નથી, જીવતો પણ નથી; હું સત્તાવાન પણ નથી, અસત્તાવાન પણ નથી—હું સમાન છું. આ પણ મારું નથી, બીજું પણ મારું નથી. હું પોતાને વંદન કરું છું, કારણ કે હું તો હું જ છું.
ઇદમ્ અસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ અત્ર સ્વસંસ્થિતઃ । નૈવ વાસ્તુ જગદ્રાજ્યં તિષ્ઠામ્ય્ આત્મનિ શીતલમ્
આ જગતનું રાજપણું રહે કે ન રહે, હું તો અહીં મારા સ્વરૂપમાં સ્થિર છું. જગતનું રાજપણું ન પણ હોય, તો પણ હું મારા અંતરમાં શાંતપણે સ્થિત છું.
કિં મે ધ્યાનદૃશા કાર્યં કિં રાજ્યવિભવશ્રિયા । યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ નાહં કિઞ્ચિન્ ન મે ક્વચિત્
મારે ધ્યાન કે રાજસંપત્તિથી શું લેવાદેવા? જે આવે તે આવવા દો; હું તો કંઈ નથી અને ક્યાંય કંઈ પણ મારું નથી.
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ કર્તવ્યં યદિ નામ મયાધુના । તત્ કસ્માન્ ન કરોમીહ કિઞ્ચિત્ પ્રકૃતકર્મ વૈ
હવે મારે કંઈ જ કરવાનું બાકી નથી, તો પછી અહીં સામાન્ય કામકાજ કેમ ન કરું?
ઇતિ નિર્ણીય પૂર્ણાત્મા બડિર્ બલવતાં વરઃ । દૈત્યાન્ આલોકયામ્ આસ પદ્માનીવ દિવાકરઃ
આ રીતે નક્કી કરીને, પૂર્ણ આત્માવાળા, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બડીયે, દૈત્યોને એ રીતે જોયા જેમ સૂર્ય કમળોને જુએ છે.
દૃષ્ટિપાતવિભાગેન સર્વેષાં દનુજન્મનામ્ । શિરઃપ્રણામાઞ્ જગ્રાહ પુષ્પામોદાન્ ઇવાનિલઃ
તેણે પોતાની નજરના ભેદથી બધા દાનવોના નમન સ્વીકાર્યા, જેમ પવન ફૂલોની સુગંધ પોતાના અંદર લઈ લે છે.
અથ વૈરોચનિસ્ તત્ર ધ્યેયત્યાગમયાત્મના । મનસા સકલાન્ય્ એવ રાજકાર્યાણિ સ વ્યધાત્
પછી વૈરોચનિએ ત્યાં ધ્યાનથી મન શાંત કરીને, માત્ર વિચારથી જ રાજકાજના બધા કામો પૂરા કર્યા.
દેવાન્ દ્વિજાન્ ગુરૂંશ્ ચૈવ પૂજયામ્ આસ પૂજયા । સમ્માનયામ્ આસ સુહૃદ્બન્ધુસામન્તસજ્જનાન્
તેણે દેવતાઓ, દ્વિજ અને ગુરૂઓનું પૂજન કરીને સન્માન આપ્યું અને મિત્રો, સંબંધીઓ, વફાદાર અને સજ્જનોનું પણ આદરથી સન્માન કર્યું.
અર્થેનાપૂરયામ્ આસ ભૃત્યાન્ અર્થિગણાંસ્ તથા । લલના લાલયામ્ આસ વિચિત્રવિભવાર્પણૈઃ
તેણે ધનથી પોતાના સેવકો અને માંગનારાઓને સંતોષ્યા અને સ્ત્રીઓને વિવિધ વૈભવ આપીને ખુશ રાખ્યા.
ઇત્ય્ અસાવ્ અવસત્ તસ્મિન્ રાજ્યે સકલશાસને । યજ્ઞં પ્રતિ બભૂવાથ મતિર્ અસ્ય કદાચન
આ રીતે તે રાજાએ એ રાજ્યમાં સર્વે પર શાસન કરતાં વસવાટ કર્યો. પછી ક્યારેક તેની મનમાં યજ્ઞ કરવાનું વિચાર આવ્યું.
તર્પિતાશેષભુવનં દેવર્ષિગણપૂજિતમ્ । સહ શુક્રાદિભિર્ મુખ્યૈસ્ સ ચકાર મહામખમ્
તે યજ્ઞે બધા લોકોએ સંતોષ પામ્યા, દેવતાઓ અને ઋષિઓએ તેની પૂજા કરી, અને મુખ્ય શુક્રાદિ સાથે એ મહાયજ્ઞ કર્યો.
બડિર્ ભોગભરસ્યાર્થી નેતિ નિર્ણીય માધવઃ । બડેર્ ઈપ્સિતસિદ્ધ્યર્થં સિદ્ધિદસ્ તન્મખં યયૌ
બડીને ભોગની ઘણી ઇચ્છા હતી, પણ માધવે તેને યોગ્ય ન ગણ્યો; છતાં બડીની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવા માટે સિદ્ધિ આપનાર એ યજ્ઞમાં ગયો.
ભોગૈકકૃપણાયેદં જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ । દાતું યોગ્યાય શક્રાય વયોજ્યેષ્ઠાય કાર્યવિત્
માત્ર ભોગ માટે જ ઈચ્છાવાળાને આ જંગલ જેવું જગતનું ભાગ આપવું યોગ્ય નથી; એ તો યોગ્ય, વયમાં મોટા અને કાર્યકુશળ એવા શક્રને આપવું જોઈએ.
ક્રમમાત્રચ્છલેનાત્ર વઞ્ચયિત્વા બડિં હરિઃ । બબન્ધ પાતાલતલે ભૂગેહ ઇવ વાનરમ્
હરિએ માત્ર રીતિનું નાટક કરીને ત્યાં બડીને છેતરીને પાતાળમાં બાંધી દીધો, જેમ કોઈ વાંદરાને ઘરમાં બાંધી દે.
અદ્યાસૌ સંસ્થિતો રામ પુનરિન્દ્રત્વહેતુના । જીવન્મુક્તવપુસ્ સ્વસ્થો નિત્યં ધ્યાનનિષણ્ણધીઃ
હવે, હે રામ, એ ફરી ઇન્દ્રપદ મેળવવા માટે, મુક્ત શરીર સાથે, શાંત અને હંમેશા ધ્યાનમાં તલીન રહીને સ્થિર છે.
પાતાલકુહરે તિષ્ઠઞ્ જીવન્મુક્તમતિર્ બડિઃ । આપદં સમ્પદં દૃષ્ટ્યા સમયૈવ સ પશ્યતિ
પાતાળની ગુફામાં રહેલો બડી, મુક્ત મનવાળો, સુખ-દુઃખને સમાન દૃષ્ટિએ, યોગ્ય સમયે, જુએ છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ તત્પ્રજ્ઞા સુખદુઃખયોઃ । સમા સ્થિરતરાકારા ચિત્રસૂર્યાવલી યથા
એની બુદ્ધિ સુખ કે દુઃખમાં ન ઊગે, ન અસ્ત થાય; એ સતત અને અડગ રહે છે, જેમ રંગીન સૂર્યની પંક્તિ.
આવિર્ભાવતિરોભાવસહસ્રાણીહ જીવતામ્ । તન્મનશ્ ચિરમ્ આલોક્ય ભોગેષુ વિરતિં ગતમ્
આ જગતમાં જીવાત્માઓમાં હજારો જન્મ અને મરણ સતત થાય છે; આ બધું ઊંડે સુધી જોવાથી મન ભોગવિષયોથી ઉચાટ પામે છે.