ઇતિ કથિતવતાથ ભાર્ગવેણ સ્ફુટજલરાશિપથે મહાજવેન । પ્લુતમ્ અલિશબલે નભોઽન્તરાલે તરલતરઙ્ગવદ્ આકુલે ગ્રહૌઘૈઃ
આ રીતે ભૃગુપુત્રે કહ્યું પછી, તેજથી ભરપૂર, સ્પષ્ટ જળમાર્ગે ઝડપથી આગળ વધ્યો; મધમાખીઓના ઝુંડ વચ્ચે, આકાશમાં ઉડી ગયો, જ્યાં ગ્રહોની ભીડથી તરંગિત તરંગો જેવી ચંચળતા હતી.
સુરાસુરસભાપૂજ્યે તસ્મિન્ ભૃગુસુતે ગતે । મનસા ચિન્તયામ્ આસ બડિર્ બલવતાં વરઃ
ભૃગુના પુત્ર, જે દેવો અને દાનવોની સભામાં સન્માન પામે છે, તે ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા પછી, બડી, જે બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, તેણે મનમાં વિચાર કર્યો.
યુક્તમ્ ઉક્તં ભગવતા ચિદ્ એવેદં જગત્ત્રયમ્ । ચિદ્ અહં ચિદ્ ઇમે લોકાશ્ ચિદ્ આશા ચિદ્ ઇયં ક્રિયા
ભગવાને જે કહ્યું તે યોગ્ય છે: આ આખું ત્રિલોક પણ ચૈતન્ય જ છે; હું પણ ચૈતન્ય છું, આ બધા લોક પણ ચૈતન્ય છે, આકાશ પણ ચૈતન્ય છે અને આ ક્રિયા પણ ચૈતન્ય જ છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વં ચિદ્ એવ પરમાર્થતઃ । અસ્તિ ચિદ્વ્યતિરેકેણ નેહ કિઞ્ચન કુત્રચિત્
બહાર અને અંદર બધું સાચે તો ચૈતન્ય જ છે; ચૈતન્ય સિવાય અહીં ક્યાંય કશુંય નથી.
અયમ્ આદિત્ય ઇત્ય્ અર્કો ન ચિતા ચેત્યતે યદિ । તદ્ અર્કતમસોર્ ભેદઃ ક ઇવેહોપલભ્યતે
'આ સૂર્ય છે' એવું કહેતાં જો આપણે સૂર્યને ચૈતન્ય તરીકે ઓળખતા નથી, તો અહીં સૂર્ય અને અંધકારમાં શું ફરક દેખાય?
ઇયં ભૂર્ ઇતિ ભૂર્ એષા ચિતા યદિ ન ચેત્યતે । ભૂમેઃ કિં નામ ભૂમિત્વં તદ્ ભવેદ્ ભવ્યતાં ગતમ્
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે 'આ ધરતી છે', ત્યારે જો આ ધરતીને ચેતના તરીકે ઓળખાતી નથી, તો પછી ધરતીનું ધરતીપણ શું રહ્યું? એનું સાચું સ્વરૂપ તો ખોવાઈ જતું.
ઇમા દિશો દિશ ઇતિ ચેત્યન્તે ન ચિતા યદિ । તત્ કિં નામ દિશાં દિક્ત્વં શૈલાનાં વાપિ કાદ્રિતા
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે 'આ દિશાઓ છે', ત્યારે જો આ દિશાઓને ચેતના તરીકે ઓળખાતી નથી, તો પછી દિશાઓનું દિશાપણ કે પર્વતોનું પર્વતપણ શું રહ્યું?
ઇદં જગદ્ ઇતિ જગચ્ ચિતા યદિ ન ચેત્યતે । તત્ કિં જગત્ત્વં જગતો નભસ્ત્વં નભસો ઽથ કિમ્
જ્યારે આપણે કહીએ છીએ કે 'આ જગત છે', ત્યારે જો આ જગતને ચેતના તરીકે ઓળખાતું નથી, તો પછી જગતનું જગતપણ કે આકાશનું આકાશપણ શું રહ્યું?
કાયો ઽયં પર્વતાકારશ્ ચિતા યદિ ન ચેત્યતે । તત્ કિં નામ શરીરત્વં શરીરસ્ય શરીરિણામ્
આ શરીર પર્વત જેવું સ્વરૂપ ધરાવે છે, પણ જો તેને ચેતના તરીકે ઓળખાતું નથી, તો પછી શરીરનું શરીરપણ કે જીવનું શરીરપણ શું રહ્યું?
ચિદ્ ઇન્દ્રિયાણિ ચિત્ કાયશ્ ચિન્ મનશ્ ચિત્ તદેષણા । ચિદ્ અન્તશ્ ચિદ્ બહિશ્ ચિત્ ખં ચિદ્ ભાવશ્ ચિદ્ ભવસ્થિતિઃ
ચેતના જ ઇન્દ્રિયો છે, ચેતના જ શરીર છે, ચેતના જ મન છે અને ચેતના જ ઇચ્છા છે. ચેતના અંદર પણ છે, બહાર પણ છે, ચેતના જ આકાશ છે, ચેતના જ સર્વ ભાવ છે અને ચેતના જ સર્વ અવસ્થાનો આધાર છે.
ચિદ્ એવૈકમ્ અહં સર્વં સ્પર્શનૈષણપૂર્વકમ્ । કરોમિ માત્રાસંસ્પર્શં શરીરેણ ન કિઞ્ચન
હું એક માત્ર ચેતના છું, બધું જ હું છું—સ્પર્શ અને ઇચ્છા દ્વારા કાર્યરત. છતાં શરીરથી હું કશું કરતો નથી, કારણ કે કોઈ પણ પ્રકારના સ્પર્શથી હું અસ્પૃશ્ય છું.
કિમ્ અનેન શરીરેણ કાષ્ઠલોષ્ટસમેન મે । અશેષજગદેકાત્મા ચિદ્ અહં ચેતનાત્મકઃ
આ શરીર મને શું કામનું, જે લાકડાં કે માટીના ગાંઠ જેવું છે? હું તો ચેતના છું, આખા જગતનો એકમાત્ર આત્મા છું અને જ્ઞાનથી ભરપૂર છું.
અહં ચિદ્ અમ્બરે ભાનાવ્ અહં ચિદ્ ભૂતપઞ્જરે । સુરાસુરેષુ ચિદ્ અહં સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ
હું આકાશમાં ચેતના છું, હું સૂર્યમાં ચેતના છું, હું પંચમહાભૂતના બંધમાં ચેતના છું; દેવોમાં અને દાનવોમાં પણ હું ચેતના છું, અચળ અને ચલ સર્વમાં પણ હું ચેતના છું.
ચિદ્ અસ્તીહ દ્વિતીયા હિ કલ્પનૈવ ન વિદ્યતે । દ્વિત્વસ્યાસમ્ભવાલ્ લોકે કશ્ શત્રુઃ કશ્ ચ વા સુહૃત્
અહીં માત્ર ચેતના જ છે; બીજું બધું તો કલ્પના છે, વાસ્તવમાં બીજું કશું નથી. આ જગતમાં દ્વૈત શક્ય જ નથી, તો પછી કોણ શત્રુ છે અને કોણ મિત્ર?
બડિનામ્નશ્ શરીરસ્ય ચ્છિન્ને શિરસિ ભાસુરે । ચિતસ્ તત્ કિં ભવેચ્ છિન્નં સર્વલોકાવપૂરણાત્
બડી નામના શરીરનું માથું કપાઈ જાય અને તેજસ્વી બને, તો પણ ચેતનાને શું થાય? જે ચેતના બધા લોકોમાં વ્યાપી છે, તેને કોણ કપે?
ચિતા સઞ્ચેતિતો દ્વેષો દ્વેષો ભવતિ નાન્યથા । તસ્માદ્ દ્વેષાદયસ્ સર્વે ભાવાભાવાશ્ ચિદાત્મકાઃ
દ્વેષ તો ચેતનાથી જ ઊપજે છે; બીજું કોઈ રીતે દ્વેષ થતો નથી. એટલે દ્વેષ અને દ્વેષનો અભાવ—બધા ભાવ ચેતનાના સ્વરૂપ છે.
ન ચિતો વ્યતિરેકેણ પ્રવિચાર્યાપિ કિઞ્ચન । અન્યદ્ આસાદ્યતે સ્ફારાદ્ અસ્માત્ ત્રિભુવનોદરાત્
ચેતના સિવાય, ગહન વિચાર કરતાં પણ બીજું કશું જ મળતું નથી; આ વિશાળ ત્રિલોકમાં ચેતના સિવાય બીજું કશું ઊભું જ થતું નથી.
ન દ્વેષો ઽસ્તિ ન રાગો ઽસ્તિ ન મનો નાસ્ય વૃત્તયઃ । ચિન્માત્રસ્યાતિશુદ્ધસ્ય વિકલ્પકલના કુતઃ
ન તો દ્વેષ છે, ન તો રાગ છે, આમાં મન કે મનની પ્રવૃત્તિઓ પણ નથી; એકદમ શુદ્ધ ચેતનામાં કલ્પના કે વિચારો કેવી રીતે આવી શકે?
ચિદ્ અહં સર્વગો વ્યાપી નિત્યાનન્દમયાત્મકઃ । વિકલ્પકલનાતીતો વિકલ્પાંશવિવર્જિતઃ
હું ચેતના છું, સર્વત્ર વ્યાપેલી અને અખંડ આનંદથી ભરપૂર છું; હું કલ્પના અને વિચારોની પાર છું, અને કોઈપણ પ્રકારના ભેદભાવથી મુક્ત છું.
ચિતશ્ ચિદ્ ઇતિ યન્ નામ નિર્નામાયા ન નામ તત્ । શબ્દાત્મિકૈષા ચિચ્છક્તિઃ પરિસ્ફુરતિ સર્વગા
'ચેતના' કે 'જ્ઞાતા' જે નામો છે, એ નામરહિત માટે સાચા નામ નથી; આ ચેતનાની શક્તિ, જે શબ્દરૂપ છે, સર્વત્ર પ્રકાશે છે.
દૃશ્યદર્શનનિર્મુક્તઃ કેવલામલમૂર્તિમાન્ । નિત્યોદિતો નિરાભાસો દ્રષ્ટાસ્મિ પરમેશ્વરઃ
હું જોવાતા અને જોવાની ક્રિયા બંનેથી પર છું, મારી સ્વરૂપ એકદમ શુદ્ધ અને નિર્મળ છે; હું હંમેશા પ્રકાશમાન છું, કોઈ દેખાવથી રહિત, અને હું સર્વોચ્ચ ભગવાન રૂપે દ્રષ્ટા છું.
ન કર્તાસ્મિ ન ભોક્તાસ્મિ દ્રષ્ટૈવાસ્મિ નિરામયઃ । કલ્પનાવિકલાકારકાલકાન્તકલામયઃ
હું કરનાર નથી, હું ભોગવનાર પણ નથી; હું માત્ર દ્રષ્ટા છું, દુઃખથી મુક્ત છું, કલ્પના અને અકલ્પના, સમય અને સમયના ભાગોથી બનેલો છું.
આભાસમાત્રમ્ ઉદિતો નિત્ય આભાસ્યવર્જિતઃ । ભારૂપૈકસ્વરૂપો ઽસ્મિ સ્વરૂપેણ જયામ્ય્ અહમ્
હું માત્ર સદા પ્રગટ થતી છાયા છું, પ્રગટ થનારી વસ્તુઓથી રહિત છું; હું માત્ર સ્વરૂપમાં જ રહેલો છું અને મારા સ્વરૂપે જ વિજયી છું.
ચેત્યરઞ્જનરિક્તાય વિમુક્તાય મહાત્મને । પ્રત્યક્ચેતનરૂપાય સ્વરૂપાય નમો ઽસ્તુ મે
જેમાં વિષયોની રંગત નથી, જે મુક્ત અને મહાન આત્મા છે, જેનું સ્વરૂપ અંતર્મુખ ચેતના છે, એ મારા સાચા સ્વરૂપને નમન છે.
ચિતયે ચેત્યમુક્તાય યુક્ત્યા યુક્તાય યોગ્યયા । સર્વાવભાસરૂપાય મહ્યમ્ એવ નમો નમઃ
જે ચેતના છે, વિષયોથી મુક્ત છે, યોગ્ય વિવેકથી જોડાયેલ છે, અને સર્વનું પ્રકાશરૂપ છે, એવા મને વારંવાર નમન છે.
ચેત્યનિર્મુક્તચિદ્રૂપં વિષ્વગ્વિશ્વાવપૂરકમ્ । સંશાન્તસર્વસંવેદ્યં સંવિન્માત્રમ્ અહં તતમ્
હું ચિંતનથી મુક્ત, શુદ્ધ ચેતન છું, જે સર્વ દિશાઓ અને આખા વિશ્વમાં વ્યાપી છે; બધાં અનુભવના વિષયો પૂર્ણ શાંત છે—હું માત્ર શુદ્ધ જાગૃતિ રૂપે સર્વત્ર વ્યાપેલો છું.
આકાશવદ્ અનન્તો ઽહમ્ અપ્ય્ અણોર્ અણુર્ આતતઃ । નાસાદયન્તિ મામ્ એતાસ્ સુખદુઃખદશાદૃશઃ
હું આકાશ જેવો અનંત છું, છતાં અતિ સૂક્ષ્મથી પણ વધારે સૂક્ષ્મ છું, સર્વત્ર વ્યાપેલો છું; સુખ કે દુઃખ જેવી અવસ્થાઓ મને સ્પર્શી શકતી નથી.
સંવેદનમ્ અસંવેદ્યમ્ અચેત્યં ચેતનં તતમ્ । ન શક્તા માં પરિચ્છેત્તુમ્ ભાવાભાવા જગદ્ગતાઃ
જાગૃતિ અને અજાગૃતિ, વિચારી શકાય તેવું અને વિચારી ન શકાય તેવું—આ બધું મારાથી વ્યાપેલું છે; જગતમાં રહેલા સત્વ અને અસત્વ મને કોઈ રીતે નિર્ધારિત કરી શકતા નથી.
અથ વૈતે જગદ્ભાવાઃ પરિચ્છિન્દન્તુ મામ્ ઇમમ્ । યથાભિમતમ્ એતે હિ મત્તો ન વ્યતિરેકિણઃ
કે પછી, આ જગતના બધા અવસ્થાઓ મને પોતાની રીતે નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયાસ કરે, તો પણ એ બધું મારાથી અલગ નથી—એમને મારી સાથે કોઈ ભેદ નથી.
યદિ સ્વભાવભૂતેન વસ્તુના વસ્તુ મીયતે । હ્રિયતે દીયતે વાપિ તત્ કિં કસ્ય કિલ ક્ષતમ્
જો કોઈ વસ્તુને તેની જ સ્વભાવરૂપ બીજી વસ્તુથી માપવામાં આવે, કે તે લેવામાં કે આપવામાં આવે, તો એમાં કોણે શું ગુમાવ્યું કે નુકસાન થયું એવું ક્યાંથી કહેવાય?