અહો વત કુમારેણ કલ્યાણગુણશાલિની । વાગ્ ઉક્તા પરમોદારવિરાગરસગર્ભિણી
અરે, આ યુવાન રાજકુમારે કેટલી શુભ ગુણોથી ભરપૂર એવી વાતો કહી છે, જેમાં ઉત્તમ ઉદારતા અને વૈરાગ્યનો રસ છલકાય છે.
પરિનિષ્ઠિતવાક્યાર્થસુબોધમ્ ઉચિતં સ્ફુટમ્ । ઉદારં પ્રિયચર્યાર્હમ્ અવિહ્વલમ્ અવિપ્લુતમ્
આ વચનોનો અર્થ સ્પષ્ટ, યોગ્ય અને સરળ છે; તે ઉદાર છે, પ્રેમપૂર્વક અનુસરવા યોગ્ય છે, અડગ અને નિર્ભ્રમ છે.
અભિવ્યક્તપદસ્પષ્ટમ્ ઇષ્ટં પુષ્ટં ચ તુષ્ટિમત્ । કરોતિ રાઘવપ્રોક્તં વચઃ કસ્ય ન વિસ્મયમ્
રાઘવના મોઢેથી નીકળેલા શબ્દો સ્પષ્ટ, મનગમતા, પોષક અને સંતોષ આપનાર છે; આવી વાત સાંભળીને કોણ આશ્ચર્યચકિત ન થાય?
શતાદ્ એકતમસ્યૈવ સર્વોદારચમત્કૃતેઃ । ઈપ્સિતાર્થાર્પણૈકાન્તદક્ષા ભવતિ ભારતી
સૌમાંથી એક જ વ્યક્તિ સર્વોત્તમ આશ્ચર્ય પેદા કરવા સક્ષમ હોય છે; ભારતીએ ઈચ્છિત અર્થ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરવાનો કૌશલ્ય મેળવ્યો છે.
કુમાર ત્વાં વિના કસ્ય વિવેકફલશાલિની । એવં વિકાસમ્ આયાતિ પ્રજ્ઞાવનલતા નવા
કુમાર, તારી વિના જ્ઞાનની નવી વેલ, જે વિવેકનું ફળ આપે છે, એ કોના માટે આમ ફૂલે છે?
પ્રજ્ઞાદીપશિખા યસ્ય રામસ્યેવ હૃદિ સ્થિતા । પ્રજ્વલત્ય્ અલમ્ આલોકકારિણી સ પુમાન્ સ્મૃતઃ
જેના હૃદયમાં રામજીની જેમ જ્ઞાનનો દીવો પ્રગટે છે, એ પુરુષ ચમકે છે અને બધાને પ્રકાશ આપે છે; એવો મનુષ્ય યાદ રાખવામાં આવે છે.
રક્તમાંસાસ્થિયન્ત્રાણિ બહૂન્ય્ અતિતતાનિ ચ । પદાર્થાન્ અપકર્ષન્તિ નાસ્તિ તેષુ સચેતનમ્
માસ, લોહી અને હાડકાંના યંત્રો અને અનેક ભૂતકાળની વસ્તુઓ પોતપોતાને ખેંચે છે, પણ એમાં ચેતના ક્યાંય નથી.
જન્મમૃત્યુજરાદુઃખમ્ અનુયાન્તિ પુનઃ પુનઃ । વિમૃશન્તિ ન સંસારં પશવઃ પરિમોહિતાઃ
જન્મ, મરણ, વૃદ્ધાવસ્થા અને દુઃખ વારંવાર આવે છે; પણ મોહમાં પડેલા પશુઓ ક્યારેય સંસાર વિશે વિચારતા નથી.
કથઞ્ચિત્ ક્વચિદ્ એવૈકો દૃશ્યતે વિમલાશયઃ । પૂર્વાપરવિચારાર્હો યથાયમ્ અરિસૂદનઃ
ક્યારેક તો ક્યાંક એકાદ વ્યક્તિ જ જોવા મળે છે, જેના મનમાં સંપૂર્ણ પવિત્રતા હોય છે અને જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંને પર વિચાર કરી શકે છે, જેમ કે આ શત્રુવિનાશક છે.
અનુત્તમચમત્કારફલાસ્ સુભગમૂર્તયઃ । ભવ્યા હિ વિરલા લોકે સહકારદ્રુમા ઇવ
આ જગતમાં જે સ્વરૂપો સર્વોચ્ચ આશ્ચર્ય અને શુભ ફળ આપે છે, એ બહુ જ દુર્લભ છે, જેમ કે અનેક વૃક્ષોમાં ચંદનના વૃક્ષો.
સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ જગજ્જાતૌ સ્વવિવેકચમત્કૃતિઃ । અસ્મિન્ ભવ્યમતાવ્ અન્તર્ ઇયમ્ અન્યેવ દૃશ્યતે
જગતની ઉત્પત્તિમાં સાચી દૃષ્ટિ અને પોતાના વિવેકનું આશ્ચર્ય—આવી ઉન્નત વૃત્તિમાં એક જુદી જ નજર પ્રગટે છે.
સુલભાસ્ સુભગા લોકાઃ ફલપલ્લવશાલિનઃ । જાયન્તે તરવો દેશે ન તુ ચન્દનપાદપાઃ
ફળ અને ફૂલોોથી ભરપૂર અનેક વૃક્ષો તો સહેલાઈથી મળે છે, પણ ચંદનના વૃક્ષો તો દુર્લભ જ છે.
વૃક્ષાઃ પ્રતિવને સન્તિ સત્યં સુફલપલ્લવાઃ । ન ત્વ્ અપૂર્વચમત્કારો લવઙ્ગસ્ સુલભસ્ સદા
દરેક જંગલમાં ફળો અને પાંદડાંથી ભરેલા વૃક્ષો હોય છે, એ તો સાચું છે. પણ લવિંગ જેવું અનોખું અને દુર્લભ વૃક્ષ સહેલાઈથી મળતું નથી.
જ્યોત્સ્નેવ શીતમહસસ્ સુતરોર્ ઇવ મઞ્જરી । પુષ્પાદ્ આમોદલેખેવ દૃષ્ટા રામાચ્ ચમત્કૃતિઃ
જેમ ચાંદની ઠંડા ચાંદને શોભે છે, કે સુંદર વૃક્ષને ફૂલોની મંજરી, કે ફૂલને સુગંધ; એમ જ રામજીની અદભૂતતા નજરે પડે છે.
અસ્માદ્ ઉદ્દામદૌરાત્મ્યદૈવનિર્માણનિર્મિતેઃ । દ્વિજેન્દ્રા દગ્ધસંસારાત્ સારો હ્ય્ અત્યન્તદુર્લભઃ
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ દુશ્ટ ભાગ્યથી ઊભેલી જગતની રચનામાંથી, દુઃખે દઝાયેલા સંસારનો સાર તો બહુ જ દુર્લભ છે.
યતન્તે સારસમ્પ્રાપ્તૌ યે યશોનિધયો ધિયા । ધન્યા ધુરિ સતાં ગણ્યાસ્ ત એવ પુરુષોત્તમાઃ
જે લોકો સમજદારીથી એ સાર મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે, જેનું નામ પ્રસિદ્ધ છે, એજ સાચા ધન્ય છે, સજ્જનોમાં ગણાય છે અને પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
ન રામેણ સમો ઽસ્તીહ ત્રિષુ લોકેષુ કશ્ચન । વિવેકવાન્ ઉદારાત્મા મહાત્મા ચેતિ નો મતિઃ
આ ત્રણેય લોકમાં રામજી જેવો બીજો કોઈ નથી—તેઓ વિવેકી, ઉદાર હૃદયવાળા અને મહાન આત્મા છે; આ અમારી પક્કી માન્યતા છે.
સકલલોકચમત્કૃતિકારિણો ઽપ્ય્ અભિમતં યદિ રાઘવચેતસઃ । ફલતિ નો તદ્ ઇમે વયમ્ એવ હિ સ્ફુટતરં મુનયો હતબુદ્ધયઃ
જ્યાં સુધી રાઘવના મનમાં કોઈ વસ્તુ ફળે નહીં, ત્યાં સુધી એ વસ્તુએ આખા જગતને આશ્ચર્યમાં મૂક્યું હોય તો પણ એ અમારે માટે કંઈ જ નથી; ખરેખર, અમે ઋષિઓ તો સ્પષ્ટપણે મૂર્ખ છીએ.
નારદેનેતિ મહતા વચસ્ય્ ઉક્તે સભાગતઃ । રામમ્ અગ્રગતં પ્રીત્યા વિશ્વામિત્રો ઽપ્ય્ ઉવાચ હ
જ્યારે મહર્ષિ નારદે સભામાં આ વાતો કહી, ત્યારે વિશ્વામિત્ર પણ પ્રેમપૂર્વક આગળ બેઠેલા રામજીને સંબોધી બોલ્યા.
તવ રાઘવ નાસ્ત્ય્ અન્યજ્ જ્ઞેયં જ્ઞાનવતાં વર । સ્વયૈવ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સર્વં વિજ્ઞાતવાન્ અસિ
રાઘવ, તને હવે જાણવાનું કંઈ બાકી રહ્યું નથી; તું જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તારી own સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી તું બધું જ જાણી ગયો છે.
કેવલં માર્જનામાત્રં મનાગ્ એવોપયુજ્યતે । સ્વભાવવિમલે નિત્યં સુબુદ્ધિમકુરે તવ
તમારું મન તો સ્વભાવથી જ હંમેશાં શુદ્ધ છે, જાણે કે એક દૂષણરહિત અને સ્વચ્છ સમજણનું દર્પણ હોય, તેથી તેને જરાક સફાઈની જ જરૂર પડે છે.
ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્યેવ મતિસ્ તવ । વિશ્રાન્તિમાત્રમ્ એવાન્તર્ જ્ઞાતજ્ઞેયાપ્ય્ અપેક્ષતે
જેમ ભગવાન વ્યાસના પુત્ર શુકદેવજીનું મન, તેમ તમારું મન પણ, બધું જાણ્યા પછી, માત્ર આંતરિક શાંતિ જ ઇચ્છે છે.
ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્ય ભગવન્ કથમ્ । ધિયાપ્ય્ આદૌ ન વિશ્રાન્તં વિશ્રાન્તં ચ ધિયા પુનઃ
હે ભગવાન, વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીનું મન શરૂઆતમાં શાંતિમાં કેમ નહોતું અને પછી ફરીથી કેવી રીતે શાંત થયું?
આત્મોદન્તસમં રામ વર્ણ્યમાનમ્ ઇમં મયા । શૃણુ વ્યાસાત્મજોદન્તં જન્મનામ્ અન્તકારણમ્
હે રામ, હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, હું તમને વ્યાસપુત્ર શુકદેવજીની જે વાર્તા કહું છું, તે મારા પોતાના અંતની વાત જેટલી જ છે અને જન્મોના અંતનું કારણ પણ બતાવે છે.
યો ઽયમ્ અઞ્જનવર્ણાભો નિવિષ્ટો હેમવિષ્ટરે । પાર્શ્વે તવ પિતુર્ વ્યાસો ભગવાન્ ભાસ્કરદ્યુતિઃ
તમારા પિતાજીના બાજુમાં જે મહાન ઋષિ બેઠા છે, જેમનું રંગ અંજનની જેમ કાળો છે અને જે સોનાની આસન પર આરામથી બેઠા છે, તેઓ જ્યેતીશ્માન, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી વ્યાસજી છે.
અસ્યાભૂદ્ ઇન્દુવદનસ્ તનયો નયકોવિદઃ । શુકો નામ મહાપ્રાજ્ઞો યજ્ઞો મૂર્ત્યેવ સંસ્થિતઃ
તેમના એક પુત્ર હતા, જેમનું ચહેરું ચંદ્ર જેવું શાંત અને તેજસ્વી હતું, જેઓ જ્ઞાનમાં nipુણ હતા, અને શુક નામે પ્રસિદ્ધ મહાન ઋષિ હતા, જેમને યજ્ઞની મૂર્તિ સમાન માનવામાં આવતાં.
પ્રવિચારયતો લોકયાત્રામ્ અલમ્ ઇમાં હૃદિ । તવેવ કિલ તસ્યાપિ વિવેક ઉદભૂદ્ ભૃશમ્
જેમ તમે તમારા મનમાં દુનિયાની ચાલને ઊંડાણપૂર્વક વિચારતા હો, તેમ જ તેમણે પણ પોતાના હૃદયમાં આ જીવનયાત્રાનું વિશ્લેષણ કર્યું અને તેમના અંદર પણ ઊંડો વિવેક જાગ્યો.
તેનાસૌ સ્વવિવેકેન સ્વયમ્ એવ મહામતે । વિચાર્ય સુચિરં ચારુ યત્ સત્યં તદ્ અવાપ્તવાન્
હે મહામતિ! પોતાના વિવેકના આધાર પર તેમણે પોતે જ લાંબા સમય સુધી સુંદર રીતે વિચાર કર્યું અને અંતે સાચું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
સ્વયં પ્રાપ્તે પરે વસ્તુન્ય્ અવિશ્રાન્તમનાસ્ તતઃ । નેદં વસ્ત્વ્ ઇતિ વિશ્વાસં નાસાવ્ આત્મન્ય્ ઉપાયયૌ
જ્યારે તેનું મન પોતે જ થાક્યા વિના પરમ તત્ત્વ સુધી પહોંચ્યું, ત્યારે તેને 'આ સાચું નથી' એવો વિશ્વાસ રહ્યો નહીં, પણ એ આત્મામાં પણ આરામ પામ્યો નહીં.
કેવલં વિરરામાસ્ય ચેતો વિગતચાપલમ્ । ભોગેભ્યો ભૂરિભઙ્ગેભ્યો ધરાદ્ભ્ય ઇવ ચાતકઃ
તેનું મન માત્ર શાંત થઈ ગયું, ચંચળતા વિના, અનેક ક્ષણભંગુર ભોગોથી દૂર થઈ ગયું, જેમ ચાતક પક્ષી જમીનથી દૂર રહે છે.