તતો વિચારસ્ તદનુ જ્ઞાનશાસ્ત્રાર્થસઙ્ગ્રહઃ । તતઃ ક્રમેણ પરમપદપ્રાપ્તિઃ પ્રજાયતે
પછી વિચાર આવે છે, પછી જ્ઞાનશાસ્ત્રોના અર્થનો અભ્યાસ થાય છે; અને પછી ધીમે ધીમે પરમપદની પ્રાપ્તિ થાય છે.
યદાસુરપતે કાલે વિષયેભ્યો વિરંસ્યસિ । તદા વિચારવશતઃ પરમં પદમ્ એષ્યસિ
હે દેવતાઓના રાજા, જ્યારે યોગ્ય સમયે તું વિષયોની આસક્તિ છોડીને દૂર થઈ જશે, ત્યારે તારી સમજશક્તિના બળથી તું સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લેશે.
સમ્યક્ પ્રાપ્સ્યસિ વિશ્રાન્તિમ્ આત્મન્ય્ અત્યન્તપાવને । ન પુનઃ કલનાપઙ્કે દુઃખાયાવપતિષ્યસિ
તને સાચી રીતે આત્મામાં, જે સર્વે પવિત્ર છે, શાંતિ મળશે અને તું ફરીથી વિચારોના કાદવમાં પડીને દુઃખ ભોગવવાનો નહીં પડે.
દેશક્રમેણ ધનમ્ અલ્પવિગર્હણેન તેનાઙ્ગ સાધુજનમ્ અર્જય માનપૂર્વમ્ । તત્સઙ્ગમોત્થવિષયાભ્યવહેલનેન સમ્યગ્વિચારવિભવેન તવાત્મલાભઃ
ધીરે-ધીરે, ઓછા નિંદાથી મેળવેલા ધનથી, પ્રિય, સારા લોકોનું માનપૂર્વક હૃદય જીતજે; એમની સાથે રહીને વિષયોની અવગણના કરજે અને સાચી સમજથી તું પોતાને ઓળખી લેશે.
એતન્ મે કથિતં પૂર્વં પિત્રા ચારુવિચારિણા । ઇદાનીં સંસ્મૃતં દિષ્ટ્યા સમ્પ્રબોધમ્ અહં ગતઃ
આ વાત મને પહેલાં મારા પિતા, જે વિચારશીલ હતા, એમણે કહી હતી; હવે શુભ સંજોગે મને એ યાદ આવી અને હું જાગૃતિને પ્રાપ્ત થયો છું.
અદ્યેયં મમ સઞ્જાતા ભોગાન્ પ્રત્ય્ અરતિસ્ સ્ફુટમ્ । દિષ્ટ્યા શમસુખં સ્વચ્છં વિશામ્ય્ અમૃતશીતલમ્
આજે મને ભોગોમાં સ્પષ્ટ ઉદાસીનતા આવી છે; સારા ભાગ્યે, હું શાંત અને અમૃત જેવું ઠંડુ સુખ અનુભવું છું.
પુનર્ આપૂરયન્ન્ આશાઃ પુનર્ અભ્યાહરન્ ધનમ્ । પુનર્ આવર્જયન્ કાન્તાઃ ખિન્નો ઽસ્મિ વિભવસ્થિતૌ
ફરીથી ઈચ્છાઓ પૂરી કરવી, ફરીથી ધન મેળવવું, ફરીથી પ્રિયજનને રીઝવવું—આ બધામાં હવે હું થાકી ગયો છું.
અહો નુ ખલુ રમ્યેયં શમભૂશ્ શીતલાન્તરા । સર્વા એવ શમં યાન્તિ સુખદુઃખદૃશશ્ શમે
ખરેખર, આ શાંતિની જમીન અંદરથી ઠંડક અને આનંદ આપે છે; સુખ-દુઃખની બધી લાગણીઓ અહીં શાંત થઈ જાય છે.
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે શમે સ્થિતઃ । અયમ્ અન્તઃ પ્રહૃષ્યામિ ચન્દ્રબિમ્બ ઇવાર્પિતઃ
હવે હું શાંત થાઉં છું, સંપૂર્ણ નિર્વાણ પામું છું, શાંતિમાં સ્થિર રહી આનંદ અનુભવું છું; મનમાં આનંદની લહેર ફાટી નીકળે છે, જાણે ચંદ્રની શીતળતા સ્પર્શી ગઈ હોય.
ઉત્તાણ્ડવમનોરંહઃપોષિતોરુશરીરકમ્ । અનારતપરિક્ષોભં હા દુઃખં વિભવાર્જનમ્
આ દેહને મોટું રાખવા માટે, ઇચ્છાઓના ઉગ્ર નૃત્યથી સતત ઉથલપાથલ થતી, સંપત્તિ મેળવવી એ ખરેખર દુઃખદાયી છે.
અઙ્ગમ્ અઙ્ગેન સમ્પીડ્ય માંસં માંસેન ચ સ્ત્રિયાઃ । પુરાહમ્ અભવં પ્રીતો યત્ તન્ મોહવિજૃમ્ભિતમ્
એક સમયે સ્ત્રી સાથે અંગે અંગ અને માંસે માંસ જોડાઈને મને આનંદ લાગ્યો હતો, પણ એ બધું તો મોહનો ખેલ જ હતો.
દૃષ્ટાન્તદૃષ્ટયો દૃષ્ટા ભુક્તં ભોક્તવ્યમ્ અક્ષતમ્ । આક્રાન્તમ્ અખિલં ભૂતજાતં કિમ્ ઇવ શોભનમ્
જીવનમાં જે જોવા જેવું હતું એ બધું જોઈ લીધું, જે ભોગવવું હતું એ બધું ભોગવી લીધું, આખું જગત ફરી લીધું—હવે સાચું આનંદદાયક શું રહ્યું છે?
પુનસ્ તાન્ય્ એવ તાન્ય્ એવ તત્રેહાન્યત્ર ચાત્ર ચ । ઇતશ્ ચેતશ્ ચ વસ્તૂનિ નાપૂર્વં નામ કિઞ્ચન
ફરી ફરી એ જ વસ્તુઓ, એ જ અનુભવ—અહીં પણ, ત્યાં પણ, જ્યાં જુઓ ત્યાં એ જ છે; કશુંયે સાચે નવા નામનું નથી.
સર્વમ્ એવ પરિત્યજ્ય પરિહૃત્ય ધિયા સ્વયમ્ । સ્વચ્છ એવાવતિષ્ઠે ઽહં પૂર્ણો ઽર્ણવ ઇવાત્મનિ
હું બધું છોડી, મારી સમજથી બધું ત્યજીને, સ્વચ્છ અને પૂર્ણપણે મારા જ સ્વરૂપમાં સ્થિર છું, જેમ મહાસાગર પોતાનામાં જ પૂર્ણ રહે છે.
પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે સ્ત્રિયો રત્નોપલાદયઃ । સારં તદ્ અપિ તુચ્છેન કાલેનાશુ નિગીર્યતે
પાતાળમાં, ધરતી પર કે સ્વર્ગમાં—સ્ત્રીઓ, રત્નો અને બીજા બધા—even તેમનું સાર પણ સમયની નાની નજરે તરત જ ગળી જાય છે.
એતાવન્તમ્ અહં કાલં ભૃશં બાલો ઽભવં પુરા । યઃ કુર્વન્ દ્વેષમ્ અમરૈસ્ તુચ્છયા જગદિચ્છયા
એટલો લાંબો સમય, હું ખરેખર બાળક જેવો હતો—અમર દેવતાઓ પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો અને નકામી દુનિયાની ઇચ્છામાં ફસાયેલો.
મનોનિર્માણમાત્રેણ જગન્નામ્ના મહાધિના । ત્યક્તેનાત્તેન વાર્થસ્ સ્યાત્ ક ઉદારો મહાત્મનઃ
માત્ર મનના કલ્પનાથી જ દુનિયાને મહાન કહેવાય છે; પણ કોઈએ તેને ત્યજી દે કે ભોગવે, મહાન હૃદયવાળા માટે એમાં શું ફર્ક પડે?
કષ્ટં ચિરતરં કાલમ્ અનર્થો ઽર્થધિયા મયા । અજ્ઞાનમદમત્તેન બાલેન શ્વેવ સેવિતઃ
હાય! ઘણા લાંબા સમયથી હું બહારના લાભની લાલચમાં મૂર્ખાઈથી અને અહંકારથી અંધ બની, અજ્ઞાનથી ભરેલા બાળકની જેમ દુઃખને પોતે શોધતો રહ્યો છું, એ પણ કૂતરાની જેમ.
તરત્તરલતૃષ્ણેન કિમ્ ઇવાસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે । મયા ન કૃતમ્ અજ્ઞેન પશ્ચાત્તાપાભિવૃદ્ધયે
આ ત્રણે લોકમાં એવી કઈ વસ્તુ છે, જે હું તરસ અને અજ્ઞાનથી અંધ બની, પછતાવાની માત્ર વધારવા માટે ન કરી હોય?
એતયા તદ્ અલં મે ઽસ્તુ તુચ્છયા પૂર્વચિન્તયા । પૌરુષં યાતિ સાફલ્યં વર્તમાનચિકિત્સયા
હવે આ વ્યર્થ અને નકામી ભૂતકાળની ચિંતાને પૂરતી કહું છું; સાચી મહેનત તો વર્તમાનમાં યોગ્ય ઉપાયથી જ ફળ આપે છે.
અદ્યાપરિમિતાકારકારણૈકતયાત્મનઃ । સર્વતસ્ સુખમ્ અભ્યેમિ રસાયન ઇવાર્ણવે
આજે, અનંત આત્માની એકતાને કારણ અને પરિણામ રૂપે ઓળખી, હું સર્વત્ર સુખ અનુભવું છું, જેમ કે અમૃત સાગરમાં ભળી જાય છે.
કો ઽયં તાવદ્ અહં કિં સ્યાદ્ આત્મેત્ય્ આત્માવલોકનમ્ । પૃચ્છામ્ય્ ઉશનસં નાથં નૂનમ્ અજ્ઞાનશાન્તયે
હું કોણ છું? 'આત્મા' એટલે શું? આ આત્માને સમજવા માટે, હે પ્રભુ, હું અજ્ઞાન દૂર થાય એ માટે ઉશનસ ઋષિ પાસે જરૂરથી પૂછીશ.
સઞ્ચિન્તયામિ પરમેશ્વરમ્ આશુ શુક્રમ્ ઉદ્યત્પ્રસાદમ્ અથ તેન ગિરોપદિષ્ટઃ । તિષ્ઠામ્ય્ અનન્તવિભવે સ્વયમ્ આત્મનાત્મન્ય્ અક્ષીણમ્ અર્થમ્ ઉપદેશગિરઃ ફલન્તિ
હું ઝડપથી પરમેશ્વર શુક્રદેવનું સ્મરણ કરું છું, જે કૃપાથી ભરપૂર છે. પછી, તેમની વાણીથી માર્ગદર્શન મળતાં, હું મારા અંદર અનંત આત્માની સંપત્તિમાં સ્થિર રહી જાઉં છું અને શિક્ષણનું ફળ મને મળે છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભગવાન્ બડિર્ આમીલિતેક્ષણઃ । દધ્યૌ કમલપત્ત્રાક્ષં શુક્રમ્ આકાશમન્દિરમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, પૂજ્ય બઢિ ઋષિએ આંખો મીંચી અને કમળ જેવી આંખો ધરાવતા, આકાશમાં નિવાસ કરતા શુક્રદેવનું ધ્યાન કર્યું.
સર્વસ્થચિન્મયાનન્તનિત્યધ્યાનો ઽથ ભાર્ગવઃ । ચેતન્તં જ્ઞાતવાઞ્ શિષ્યં બડિં ગુર્વર્થિનં પુરે
પછી ભૃગુવંશી ઋષિ સર્વત્ર વ્યાપેલા, અનંત અને ચૈતન્ય સ્વરૂપ પર સતત ધ્યાનમાં લીન રહ્યા. એ સમયે, ગુરુની શોધમાં મનન કરતા પોતાના શિષ્ય બઢિનું તેઓએ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
અથ સર્વગતાનન્તચિદાત્મા ભાર્ગવઃ પ્રભુઃ । આનિનાય સ દેહં સ્વં રત્નવાતાયનં બડેઃ
પછી સર્વત્ર વ્યાપેલા, અનંત અને ચૈતન્યરૂપ આત્મા, ભગવાન ભૃગુએ પોતાનું રત્નોથી શોભાયમાન દેહ બડી પાસે લાવ્યું.
ગુરુદેહપ્રભાજાલપરિમૃષ્ટતનુર્ બડિઃ । બુબુધે પ્રાતર્ અર્કાંશુસમ્બોધિતમ્ ઇવામ્બુજમ્
ગુરુના દેહની તેજસ્વી કિરણોથી સ્પર્શાયેલી બડીની દેહ, જાણે પ્રભાતે સૂર્યકિરણોથી ખીલતું કમળ, તેમ જાગી ઉઠી.
તત્ર રત્નાર્ઘદાનેન મન્દારકુસુમોત્કરૈઃ । પાદાભિવન્દનેનૈનં પૂજયામ્ આસ ભાર્ગવમ્
ત્યાં તેણે કિંમતી રત્નો અને મન્દારના પુષ્પોના ઢગલા અર્પણ કરીને તથા તેમના પાદપદ્મમાં નમન કરીને ભૃગુદેવની પૂજા કરી.
રત્નાર્ઘપરિકીર્ણાઙ્ગં કૃતમન્દારશેખરમ્ । મહાર્હાસનવિશ્રાન્તમ્ અથોવાચ ગુરું બડિઃ
રત્નોથી શોભાયમાન અંગો, મન્દારપુષ્પોથી શોભિત શિર અને મહામૂલ્ય આસન પર વિરાજમાન એવા ગુરુને બડીએ પછી વંદન કરીને સંબોધ્યા.
ભગવંસ્ ત્વત્પ્રસાદોત્થા પ્રતિભેયં પુરસ્ તવ । નિયોજયતિ માં વક્તું કાર્યં કર્તુમ્ ઇવાર્કભાઃ
ભગવાન, આપની કૃપાથી જે સમજણ ઉદ્ભવે છે, એ આપની સામે મને બોલવા માટે પ્રેરણા આપે છે, જેમ કે સૂર્યની કિરણો કામ કરવા માટે પ્રેરણા આપે છે.