વ્યુત્પત્તિમ્ અનુયાતસ્ય પૂરયેચ્ ચેતસો ઽન્વહમ્ । દ્વૌ ભાગૌ શાસ્ત્રવૈરાગ્યૈર્ દ્વૌ ધ્યાનગુરુપૂજનૈઃ
જેને સમજણ મળી ગઈ છે, એ મનને દરરોજ બે ભાગ શાસ્ત્રના વૈરાગ્યથી અને બે ભાગ ધ્યાન તથા ગુરુની પૂજા દ્વારા પૂર્ણ કરે.
સાધુતામ્ આગતો જીવો યોગ્યો જ્ઞાનકથાક્રમે । નિર્મલાકૃતિર્ આદત્તે પટ ઉત્તમરઞ્જનામ્
જે જીવ સારા ગુણોમાં સ્થિર થાય છે, તે જ્ઞાનની વાતો સાંભળવા યોગ્ય બને છે. જેમ શુદ્ધ કપડું ઉત્તમ રંગને સહેલાઈથી સ્વીકારી લે છે, તેમ શુદ્ધ સ્વભાવ ધરાવતો જીવ પણ શ્રેષ્ઠ ગુણોને ગ્રહણ કરે છે.
શનૈશ્ શનૈર્ લાલનયા યુક્તિભિઃ પાવનોક્તિભિઃ । શાસ્ત્રાર્થપરિણામેન પાલયેચ્ ચિત્તબાલકમ્
મન બાળક જેવું હોય ત્યારે ધીરેધીરે, પ્રેમથી, યોગ્ય સમજાવટ અને શુદ્ધ વિચારોથી, તથા શાસ્ત્રના સાચા અર્થને સમજાવીને તેનું પાલન કરવું જોઈએ.
પરે પરિણતં જ્ઞાને શિથિલીભૂતદુર્ગ્રહમ્ । જ્યોત્સ્નાભિન્નસ્ફટિકવચ્ ચેતશ્ શીતં વિરાજતે
જ્યારે જ્ઞાનમાં પરિપક્વતા આવે છે અને ગ્રહણ કરવાની વૃત્તિ ઢીલી પડે છે, ત્યારે મન ચાંદનીથી ભીંજાયેલા સ્ફટિક જેવું ઠંડુ અને તેજસ્વી બની જાય છે.
પ્રજ્ઞયા પરયા ઋજ્વ્યા ભોગાનામ્ ઈશ્વરસ્ય ચ । સમમ્ એવાથ દેહસ્ય રૂપમ્ આશ્વ્ અવલોકયેત્
ઉચ્ચ અને સીધી બુદ્ધિથી ભોગો, ભગવાન અને પછી શરીરનું સ્વરૂપ — આ બધું સમાન રીતે અને ઝડપથી નિહાળવું જોઈએ.
પ્રજ્ઞાવિચારવશતસ્ સમમ્ એવ સદા સુત । આત્માવલોકનં તૃષ્ણાસન્ત્યાગં ચ સમાહરેત્
પુત્ર, વિવેકની શક્તિથી માણસે હંમેશા આત્મચિંતન અને ઇચ્છાઓનો ત્યાગ બંનેને સમાન રીતે પાળવા જોઈએ.
પરે દૃષ્ટે વિતૃષ્ણત્વં તૃષ્ણાનાશે ચ દૃક્ પરા । એતે મિથો ધૃતે દૃષ્ટી નૌનાવિકદશે યથા
જ્યારે પરમાત્માનું દર્શન થાય છે ત્યારે ઇચ્છાઓ ઓગળી જાય છે, અને જ્યારે ઇચ્છાઓ મટી જાય છે ત્યારે ઊંચું જ્ઞાન મળે છે—આ બંને એકબીજાને ટેકો આપે છે, જેમ કે નાવ અને નાવિક.
ભોગપૂગે ગતસ્વાદે દૃષ્ટે દેવે પરાપરે । પરે બ્રહ્મણિ વિશ્રાન્તિર્ અનન્તોદેતિ શાશ્વતી
જ્યારે ભોગોમાં રસ રહેતો નથી અને પરમ તથા અપારમ બંનેનું દર્શન થાય છે, ત્યારે પરમ બ્રહ્મમાં શાશ્વત અને અનંત શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
ચિરાય ફલિતાનન્દમ્ અનન્તોદેતિ નિર્વૃતિઃ । ન કદાચન જીવાનામ્ આત્મવિશ્રમણાદ્ ઋતે
દીર્ઘ સમય પછી આનંદનું ફળ પાકે છે અને અનંત શાંતિ મળે છે; જીવ માટે આ શાંતિ માત્ર આત્મામાં વિશ્રામ લેવાથી જ મળે છે, બીજે ક્યાંયથી નહીં.
ન તપોભિર્ ન દાનેન ન તીર્થૈર્ અપિ જાયતે । ભોગેષુ વિરતિર્ જન્તોસ્ સ્વભાવાલોકનાદ્ ઋતે
કોઈપણ તપ, દાન કે તીર્થયાત્રાથી જીવમાં ભોગો પ્રત્યે વૈરાગ્ય જન્મતું નથી; માત્ર પોતાના સાચા સ્વરૂપને ઓળખવાથી જ એ થાય છે.
કયાચિદ્ અપિ નો યુક્ત્યા બુદ્ધિર્ આત્માવલોકને । સ્વપ્રયત્નાદ્ ઋતે પુંસશ્ શ્રેયસે સમ્પ્રવર્તતે
કોઈપણ દલીલથી બુદ્ધિ આત્મવિચાર તરફ વળતી નથી; મનુષ્યના પોતાના પ્રયત્ન વિના શ્રેયસ માટે એ શક્ય નથી.
ભોગસન્ત્યાગસમ્પ્રાપ્તપરમાર્થાદ્ ઋતે સુત । ન બ્રહ્મપદવિશ્રાન્તિસુખમ્ આસાદ્યતે પરમ્
પુત્ર, ભોગોનો ત્યાગ કરીને પરમાર્થ પ્રાપ્ત કર્યા વિના, બ્રહ્મપદમાં સ્થિર થવાનું પરમ સુખ મળતું નથી.
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તે જગત્ય્ અસ્મિન્ ન કુત્રચિત્ । તદ્વદ્ આશ્વસ્યતે સાધો પરમે કારણે યથા
બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના તણાં સુધી, આ જગતમાં ક્યાંય પણ એવો નિશ્ચય નથી મળતો, જેમ પરમ કારણમાં મળે છે, હે સાધુ.
પૌરુષમ્ યત્નમ્ આશ્રિત્ય દૈવં કૃત્વા સુદૂરતઃ । ભોગાન્ વિગર્હયેત્ પ્રાજ્ઞશ્ શ્રેયોમાર્ગદૃઢાર્ગલાન્
પોતાના પ્રયાસ પર આધાર રાખીને અને ભાગ્યને દૂર રાખીને, બુદ્ધિમાન માણસ ભોગોને તિરસ્કારે છે અને શ્રેષ્ઠ માર્ગને મજબૂત રીતે બંધ રાખે છે.
પ્રૌઢાયાં ભોગગર્હાયાં વિચાર ઉપજાયતે । વૃદ્ધાયાં પ્રાવૃષિ શ્રીમાઞ્ શરત્કાલ ઇવામલઃ
જ્યારે ભોગો પ્રત્યેની નિંદા પક્વ થાય છે ત્યારે વિચાર ઊભો થાય છે, જેમ વરસાદ પછી શુદ્ધ અને તેજસ્વી શરદ ઋતુ આવે છે.
વિચારો ભોગગર્હાતો વિચારાદ્ ભોગગર્હણમ્ । અન્યોઽન્યમ્ એતે પૂર્યેતે સમુદ્રજલદાવ્ ઇવ
વિચાર ભોગો પ્રત્યેની નિંદાથી આવે છે અને વિચારથી ભોગોની નિંદા વધે છે; આ બે એકબીજાને પૂરક છે, જેમ દરિયો અને વાદળો.
ભોગગર્હા વિચારશ્ ચ સ્વાત્માલોકશ્ ચ શાશ્વતઃ । અન્યોઽન્યં સાધયન્ત્ય્ અર્થં સુસ્નિગ્ધાસ્ સુહૃદો યથા
ભોગોની નિંદા, વિચાર અને આત્માનો પ્રકાશ હંમેશા રહે છે; એ બધા એકબીજાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે, જેમ પ્રેમાળ મિત્રો.
પૂર્વં દૈવમ્ અનાદૃત્ય પૌરુષં પ્રાપ્ય યત્નતઃ । દન્તૈર્ દન્તાન્ પ્રસમ્પીડ્ય ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આહરેત્
પહેલાં ભાગ્યને અવગણીને, મહેનત અને પ્રયત્નથી, મનુષ્યે ઇન્દ્રિયસુખ પ્રત્યે ઉદાસીનતા લાવવી જોઈએ, દાંત પર દાંત દબાવીને.
દેશાચારાવિરુદ્ધેન બાન્ધવૈકહિતેન ચ । પૌરુષેણ ક્રમેણાદૌ ધનાનિ સમુપાર્જયેત્
સ્થાનિક રીતરિવાજને ન બગાડે અને પોતાના સગાસંબંધીઓના હિત માટે, માણસે પોતાના પ્રયત્નથી અને યોગ્ય રીતે ધન મેળવવું જોઈએ.
ધનૈર્ અભ્યાહરેદ્ ભવ્યાન્ સુજનાન્ ગુણશાલિનઃ । પ્રવર્તતે સમાસઙ્ગાત્ તેષાં ભોગવિગર્હણા
આ ધનથી ગુણવાન અને સારા લોકોને સન્માનપૂર્વક આવકારવું જોઈએ; એમના સંગથી ઇન્દ્રિયસુખ પ્રત્યે તિરસ્કાર ઉત્પન્ન થાય છે.
તતો વિચારસ્ તદનુ જ્ઞાનશાસ્ત્રાર્થસઙ્ગ્રહઃ । તતઃ ક્રમેણ પરમપદપ્રાપ્તિઃ પ્રજાયતે
પછી વિચાર આવે છે, પછી જ્ઞાનશાસ્ત્રોના અર્થનો અભ્યાસ થાય છે; અને પછી ધીમે ધીમે પરમપદની પ્રાપ્તિ થાય છે.
યદાસુરપતે કાલે વિષયેભ્યો વિરંસ્યસિ । તદા વિચારવશતઃ પરમં પદમ્ એષ્યસિ
હે દેવતાઓના રાજા, જ્યારે યોગ્ય સમયે તું વિષયોની આસક્તિ છોડીને દૂર થઈ જશે, ત્યારે તારી સમજશક્તિના બળથી તું સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી લેશે.
સમ્યક્ પ્રાપ્સ્યસિ વિશ્રાન્તિમ્ આત્મન્ય્ અત્યન્તપાવને । ન પુનઃ કલનાપઙ્કે દુઃખાયાવપતિષ્યસિ
તને સાચી રીતે આત્મામાં, જે સર્વે પવિત્ર છે, શાંતિ મળશે અને તું ફરીથી વિચારોના કાદવમાં પડીને દુઃખ ભોગવવાનો નહીં પડે.
દેશક્રમેણ ધનમ્ અલ્પવિગર્હણેન તેનાઙ્ગ સાધુજનમ્ અર્જય માનપૂર્વમ્ । તત્સઙ્ગમોત્થવિષયાભ્યવહેલનેન સમ્યગ્વિચારવિભવેન તવાત્મલાભઃ
ધીરે-ધીરે, ઓછા નિંદાથી મેળવેલા ધનથી, પ્રિય, સારા લોકોનું માનપૂર્વક હૃદય જીતજે; એમની સાથે રહીને વિષયોની અવગણના કરજે અને સાચી સમજથી તું પોતાને ઓળખી લેશે.
એતન્ મે કથિતં પૂર્વં પિત્રા ચારુવિચારિણા । ઇદાનીં સંસ્મૃતં દિષ્ટ્યા સમ્પ્રબોધમ્ અહં ગતઃ
આ વાત મને પહેલાં મારા પિતા, જે વિચારશીલ હતા, એમણે કહી હતી; હવે શુભ સંજોગે મને એ યાદ આવી અને હું જાગૃતિને પ્રાપ્ત થયો છું.
અદ્યેયં મમ સઞ્જાતા ભોગાન્ પ્રત્ય્ અરતિસ્ સ્ફુટમ્ । દિષ્ટ્યા શમસુખં સ્વચ્છં વિશામ્ય્ અમૃતશીતલમ્
આજે મને ભોગોમાં સ્પષ્ટ ઉદાસીનતા આવી છે; સારા ભાગ્યે, હું શાંત અને અમૃત જેવું ઠંડુ સુખ અનુભવું છું.
પુનર્ આપૂરયન્ન્ આશાઃ પુનર્ અભ્યાહરન્ ધનમ્ । પુનર્ આવર્જયન્ કાન્તાઃ ખિન્નો ઽસ્મિ વિભવસ્થિતૌ
ફરીથી ઈચ્છાઓ પૂરી કરવી, ફરીથી ધન મેળવવું, ફરીથી પ્રિયજનને રીઝવવું—આ બધામાં હવે હું થાકી ગયો છું.
અહો નુ ખલુ રમ્યેયં શમભૂશ્ શીતલાન્તરા । સર્વા એવ શમં યાન્તિ સુખદુઃખદૃશશ્ શમે
ખરેખર, આ શાંતિની જમીન અંદરથી ઠંડક અને આનંદ આપે છે; સુખ-દુઃખની બધી લાગણીઓ અહીં શાંત થઈ જાય છે.
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે શમે સ્થિતઃ । અયમ્ અન્તઃ પ્રહૃષ્યામિ ચન્દ્રબિમ્બ ઇવાર્પિતઃ
હવે હું શાંત થાઉં છું, સંપૂર્ણ નિર્વાણ પામું છું, શાંતિમાં સ્થિર રહી આનંદ અનુભવું છું; મનમાં આનંદની લહેર ફાટી નીકળે છે, જાણે ચંદ્રની શીતળતા સ્પર્શી ગઈ હોય.
ઉત્તાણ્ડવમનોરંહઃપોષિતોરુશરીરકમ્ । અનારતપરિક્ષોભં હા દુઃખં વિભવાર્જનમ્
આ દેહને મોટું રાખવા માટે, ઇચ્છાઓના ઉગ્ર નૃત્યથી સતત ઉથલપાથલ થતી, સંપત્તિ મેળવવી એ ખરેખર દુઃખદાયી છે.