ઊર્મિતાં પુનર્ આસાદ્ય પુનર્ એતિ નિરૂર્મિતામ્ । યથા જલં તથૈવાયં તાં તામ્ એતિ ક્રિયાં જનઃ
જેમ પાણીમાં તરંગ ઊભા થાય છે અને પછી ફરી શાંત થઈ જાય છે, એમ જ માણસ એક કામથી બીજાં કામ તરફ સતત જતો રહે છે.
ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા પુનઃ પુનર્ ઇયં ક્રિયા । જનં હાસયતિ પ્રાજ્ઞં બાલલીલોપમા મુહુઃ
આ વારંવાર થતી પ્રવૃત્તિ, જાણે કોઈ ઉન્મત્તની જેમ, બુદ્ધિશાળી માણસને વારંવાર હસાવે છે—જેમ બાળકની રમતમાં હાસ્ય આવે છે.
કૃતયાપ્ય્ અનયા નિત્યં ક્રિયયા કૃતકાર્યયા । કો ઽર્થસ્ સ્યાત્ તાદૃશો યેન પુનઃ કર્મ ન ગચ્છતિ
આવી સતત અને સતત કામ કરીને બધા કામ પૂરા થઈ જાય—even પછી પણ શું સાચું મળે છે, જેથી ફરીથી કામમાં ન જવું પડે?
કિયન્તમ્ અથ વા કાલમ્ ઇદમ્ આડમ્બરં મહત્ । ઇહાસ્માભિર્ અનુષ્ઠેયં કિં યાવત્ સમવાપ્યતે
અહીં આ મોટો ઢોંગ આપણે કેટલો સમય સુધી ચાલુ રાખવાનો? જે મેળવવાનું છે, એ મળ્યા પછી તો આ બધું કરવું શું?
અનન્તેયં શિશુક્રીડા વસ્તુશૂન્યૈવ વસ્તુતઃ । આવૃત્ત્યા ક્રિયતે વ્યર્થમ્ અનર્થપ્રસવાર્થિભિઃ
આ અંતહીન બાળલિલા ખરેખર તો ખાલી છે; જે લોકો વ્યર્થ અને નિષ્ફળ વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખે છે, તેઓ વારંવાર આ બધું બેકાર કરે છે.
ફલમ્ એકં મહોદારં નેહ પશ્યામિ કિઞ્ચન । કાર્યમ્ અસ્તીતરત્ પ્રાપ્તે યસ્મિન્ નામ ન કિઞ્ચન
અહીં મને એક પણ મહાન કે ઉત્તમ પરિણામ દેખાતું નથી; માત્ર બીજું કોઈ કામ છે, જેમાં ખરેખર કંઈ જ નથી.
ભોગાદ્ ઋતે કિમ્ અત્યન્તં સ્યાદ્ રમ્યમ્ અવિનાશિ ચ । એતત્ સઞ્ચિન્તયામ્ય્ આશુ દધ્યૌ મત્વેત્ય્ અસૌ બડિઃ
ભોગ વિના એવું કશું છે કે જે સચ્ચે આનંદદાયક અને અવિનાશી હોય? આવું વિચારીને બડીએ તરત જ મનમાં વિચાર કર્યો અને નક્કી કર્યું.
અથાભ્યુવાચાસુરરાડ્ આ સંસ્મૃતમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ । આત્મન્ય્ એવ મનસ્ય્ અર્થં સભ્રૂભઙ્ગં વિમર્શયન્
પછી અસુરોના રાજાએ તરત જ બધું યાદ કરીને, ભ્રૂભંગ કરીને પોતાના મનમાં એ વાતને વિચારીને બોલ્યા.
પુરા કિલેહ ભગવાન્ પૃષ્ટો ઽભૂત્ સ વિરોચનઃ । પિતા મયાત્મતત્ત્વજ્ઞો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કહેવાય છે કે, એક સમયે અહીં મારા પિતા વિરોચન, જે આત્મતત્વને જાણનારા અને જગતનું સાચું સ્વરૂપ જોઈ ચૂક્યા હતા, એમને પણ કોઈએ પ્રશ્ન કર્યો હતો.
યથા સકલદુઃખાનાં સુખાનાં ચ મહામતે । યત્ર સર્વે ભ્રમાશ્ શાન્તાઃ કો ઽસૌ સીમાન્ત ઉચ્યતામ્
હે મહાન બુદ્ધિવાન, એ કયો અંતિમ સીમાડો છે જ્યાં બધાં દુઃખ અને સુખ શાંત થઈ જાય છે અને બધાં ભ્રમો દૂર થઈ જાય છે? એ સીમા વિશે મને કહો.
ક્વોપશાન્તો મનોમોહઃ ક્વાતીતાસ્ સકલૈષણાઃ । વિરામરહિતં કુત્ર તાત વિશ્રમણં ચિરમ્
મનનો ભ્રમ ક્યાં શાંત થાય છે? બધાં ઇચ્છાઓ ક્યાં પૂર્ણ રીતે ઓગળી જાય છે? પિતા, એ કયું સ્થાન છે જ્યાં સતત અને નિરંતર આરામ મળે છે?
કિં પ્રાપ્યેહ સમસ્તેભ્યઃ પ્રાપ્તેભ્યસ્ તૃપ્તિમાન્ પુમાન્ । કિં દૃષ્ટ્વા દર્શનં ભૂયો ન તાતોપકરોત્ય્ અલમ્
આ દુનિયામાં મળતાં બધાં મેળવ્યાં પછી પણ કયું એવું છે કે જે મળતાં જ માણસને સાચી સંતોષ મળે? કયું એવું છે કે જેને જોઈ લીધા પછી બીજું કંઈ જોવા માટે મનમાં ઇચ્છા જ બાકી રહેતી નથી?
અત્યન્તબહવો ઽપ્ય્ એતે ભોગા હિ ન સુખાવહાઃ । ક્ષોભયન્તિ મનો મોહે પાતયન્તિ સતામ્ અપિ
આ બધાં ભોગો બહુ જ વધારે છે, છતાં એથી સાચું સુખ મળતું નથી; એ મનને ભટકાવે છે, મોહમાં પાડી દે છે અને સારા માણસોને પણ પથ્થરાવી દે છે.
તત્ તાત વિતતાનન્દસુન્દરં કિઞ્ચિદ્ એવ મે । તાદૃક્ કથય યત્રસ્થશ્ ચિરં વિશ્રાન્તિમ્ એમ્ય્ અહમ્
એટલે પિતા, તમે મને એ વાત કહો કે જે ખરેખર અનંત આનંદથી ભરપૂર અને સુંદર છે, જ્યાં રહીને હું લાંબો આરામ અને શાંતિ મેળવી શકું.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પુરા નિશાકરકરસ્પર્ધાપરાર્ધ્યોલ્લસત્પુષ્પાપૂરકૃતાવગુણ્ઠનપટસ્યોક્તં તલે તેન મે । પિત્રા સ્વર્ગહૃતસ્ય સાગરતરોસ્ સંરોપિતસ્યાજિરે સ્ફારાકારરસાયનાસવસમં મોહોપશાન્ત્યૈ વચઃ
આવું સાંભળીને, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ફૂલોની છાંયડી નીચે, મારા પિતાએ સ્વર્ગ જીતેલા અને દરિયાની કિનારે વાવેલા વૃક્ષની ઓટમાં, મોહ શાંત થાય એવા અમૃત સમાન વચન કહ્યું.
અસ્તિ પુત્રાતિવિતતો દેશો વિપુલકોટરઃ । ત્રૈલોક્યાનાં સહસ્રાણિ યત્ર માન્તિ બહૂન્ય્ અપિ
પુત્ર, એક વિશાળ અને ઊંડો પ્રદેશ છે, જ્યાં હજારો જગતો હોવાનો વિશ્વાસ છે.
યત્ર નામ્ભોધરા નાપિ સાગરા વા ન ચાદ્રયઃ । ન વનાનિ ન તીર્થાનિ ન નદ્યો ન સરાંસિ ચ
ત્યાં ન વાદળ છે, ન સમુદ્ર છે, ન પર્વતો છે; ન વન છે, ન તીર્થ છે, ન નદીઓ છે, ન સરોવરો છે.
ન મહી નાપિ ચાકાશો ન દ્યૌર્ નો પવનાદયઃ । ન ચન્દ્રાર્કૌ ન લોકેશા ન દેવા ન ચ દાનવાઃ
ત્યાં ન ધરતી છે, ન આકાશ છે, ન સ્વર્ગ છે, ન પવન વગેરે છે; ન ચાંદો છે, ન સૂર્ય છે, ન લોકપાલો છે, ન દેવો છે, ન દાનવો છે.
ન ભૂતયક્ષરક્ષાંસિ ન ગુલ્મા ન વનશ્રિયઃ । ન કાષ્ઠતૃણભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ વા
ત્યાં ન ભૂતો, ન યક્ષો, ન રાક્ષસો છે; ન ઝાડીઓ છે, ન વનસૌંદર્ય છે; ન વૃક્ષો, ન ઘાસ, ન સ્થાવર, ન જંગમ જીવ છે.
નાપો ન જ્વલનં નાશા નોર્ધ્વં નાધો ન વિષ્ટપમ્ । નાલોકો ન તમો નાહં ન હરીન્દ્રહરાદયઃ
અહીં કોઈ પાણી નથી, અગ્નિ નથી, દિશાઓ નથી, ઉપર કે નીચે કંઈ નથી, કોઈ લોક નથી, અંધકાર નથી, હું પણ નથી અને ન હરિ, ન ઇન્દ્ર, ન હર અને બીજાઓ પણ નથી.
એક એવાસ્તિ સુમહાંસ્ તત્ર રાજા મહાદ્યુતિઃ । સર્વકૃત્ સર્વગસ્ સર્વસ્ સ ચ તૂષ્ણીં વ્યવસ્થિતઃ
અહિં એક જ મહાન રાજા છે, જે અતિ તેજસ્વી છે, બધું કરનાર, સર્વત્ર રહેનાર અને સર્વરૂપ છે—અને એ રાજા મૌન રહે છે.
તેન સઙ્કલ્પિતો મન્ત્રી સર્વસમ્મન્ત્રણોન્મુખઃ । અઘટં ઘટયત્ય્ આશુ ઘટં વિઘટયત્ય્ અલમ્
એ રાજાની ઇચ્છાથી એક મંત્રી ઉત્પન્ન થાય છે, જે હંમેશાં વિચારમાં તત્પર રહે છે; એ અશક્યને પણ તરત શક્ય કરી દે છે અને શક્યને સહેલાઈથી નષ્ટ પણ કરી દે છે.
ભોક્તું કિઞ્ચિન્ ન શક્નોતિ ન ચ જાનાતિ કિઞ્ચન । રાજાર્થં કેવલં સર્વં કરોત્ય્ અજ્ઞો ઽપિ સન્ સદા
એ મંત્રી કશું ભોગવી શકતો નથી, કશું જાણતો પણ નથી; છતાં, અજ્ઞાની હોવા છતાં, એ હંમેશાં બધું માત્ર રાજા માટે જ કરે છે.
સ એવ સર્વકાર્યૈકકર્તા તસ્ય મહીપતેઃ । રાજા કેવલમ્ એકાન્તે સ્વસ્થ એવાવતિષ્ઠતે
એ રાજાને માટે બધાં કામોનો કરનાર એ એકજ છે; રાજા તો એકાંતમાં શાંતપણે પોતાનામાં સ્થિર રહે છે.
આધિવ્યાધિવિનિર્મુક્તઃ કસ્ સ દેશો મહાદ્યુતિઃ । કથમ્ આસાદ્યતે વાપિ કેન વાધિગતઃ પ્રભો
એવો કયો પ્રદેશ છે, જે દુઃખ અને રોગથી મુક્ત અને તેજસ્વી છે? એ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, અથવા એ કયારેક કોઈએ મેળવ્યો છે, હે પ્રભુ?
કસ્ સ તાદૃગ્વિધો મન્ત્રી રાજા વાપિ મહાબલઃ । હેલાલૂનજગજ્જાલૈર્ યો ઽસ્માભિર્ અપિ નો જિતઃ
એવો કયો મંત્રી છે, અથવા કયો મહાબળશાળી રાજા છે, જેને દુનિયાની રમૂજી ગૂંચવણોમાં પણ અમે જીત્યા નથી?
અપૂર્વમ્ એતદ્ આખ્યાનં મમામરભયપ્રદ । કથયાપનયાસ્માન્ મે હૃદ્વ્યોમ્નસ્ સંશયામ્બુદમ્
આ કથા તો અપૂર્વ છે અને મને નિર્ભયતા આપે છે; કૃપા કરીને એ કહો અને મારા હૃદયના આકાશમાં ઊઠેલા શંકાના વાદળો દૂર કરો.
સ તત્ર મન્ત્રી ભગવાન્ દેવાસુરગણૈસ્ સુત । સમેતૈર્ લક્ષગુણિતૈર્ અપિ નાક્રમ્યતે મનાક્
ત્યાં એ મંત્રી ભગવાન છે, દેવો અને અસુરોના સમૂહના પુત્ર છે; લાખો લોકો સાથે મળીને પણ, કોઈ પણ રીતે એ પરાજિત થતો નથી.
નાસૌ સહસ્રનયનો ન યમો ન ધનેશ્વરઃ । નામરો નાસુરો વાપિ યદિ પુત્રક જીયતે
એ ન તો હજારો આંખોવાળો ઇન્દ્ર છે, ન યમરાજ છે, ન ધનની દેવતા છે; એ ન તો મરનાર છે, ન અસુર છે, અને, બાલક, એ ક્યારેય હરાતો નથી.
તત્રાસિમુસુલપ્રાસવજ્રચક્રગદાદયઃ । હેતયઃ કુણ્ઠતાં યાન્તિ દૃષદીવોત્પલાહતિઃ
ત્યાં તલવાર, ગદા, ભાલા, વજ્ર, ચક્ર, અને અન્ય શસ્ત્રો બધાં પથ્થર પર કમળના ફટકા જેવાં નિષ્ફળ થઈ જાય છે.