અથ ગચ્છત્સ્વ્ અનલ્પેષુ યુગેષ્વ્ આવર્તવૃત્તિષુ । સુરાસુરમહૌઘેષુ પ્રોત્પતત્સુ પતત્સુ ચ
પછી, જ્યારે અસંખ્ય યુગો આવતાં-જતાં રહ્યા, અને દેવો-દૈત્યોના મહા પ્રવાહો ઉઠતાં અને પડતાં રહ્યા,
અજસ્રમ્ ઉપભુક્તેષુ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિષુ । ભોગેષ્વ્ અભજદ્ ઉદ્વેગં બડિર્ દાનવનાયકઃ
ત્રણે લોકના ગર્ભમાં રહેલા અનેક ભોગોનો સતત આનંદ માણતા છતાં, દાનવોના અધિપતિ બડિરે ક્યારેય કોઈ દુઃખ અનુભવ્યું નહીં.
મેરુશૃઙ્ગશિખાદન્તદિગ્ધવાતાયને સ્થિતઃ । એકદા ચિન્તયામ્ આસ સ્વયં સંસારસંસ્થિતિમ્
એક વખત, મેરુ પર્વતની શિખરો અને ટોચોથી વહેતા પવનથી ભરેલા માર્ગમાં ઊભા રહીને, તેણે પોતાના મનમાં સંસારની સ્થિતિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
કિમન્તમ્ ઇદમ્ અક્ષુણ્ણશક્તિનૈવ મયાધુના । સામ્રાજ્યમ્ ઇહ કર્તવ્યં વિહર્તવ્યં જગત્ત્રયે
મારી શક્તિ હજુ અખંડિત છે ત્યારે, શું હવે અહીં રાજય સ્થાપવું અને ત્રણેય લોકમાં આનંદ માણવો જોઈએ? આ બધું કેટલો સમય ચાલશે?
મહતા મમ રાજ્યેન ત્રૈલોક્યાદ્ભુતકારિણા । કિં વા ભવતિ ભુક્તેન ભૂરિભોગાતિભારિણા
મારું વિશાળ રાજય, જે ત્રણેય લોકને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે, કે પછી આ અઢળક અને ભારે ભોગોનો આનંદ—આમાંથી સાચું લાભ શું છે?
આપાતમાત્રમધુરમ્ આવશ્યકપરિક્ષયમ્ । ભોગોપભોગમાત્રં મે કિં નામેદં સુખાવહમ્
ભોગનો આરંભમાં જ સ્વાદ લાગે છે, પણ પછી તો તે થાક અને ખાલીપો જ આપે છે—આને સાચું સુખ કેમ કહેવાય?
પુનર્ દિનૈકકલના શાર્વરીસંસ્થિતિઃ પુનઃ । પુનસ્ તાન્ય્ એવ કર્માણિ લજ્જાયૈ ન તુ તુષ્ટયે
ફરીથી દિવસની ગણતરી, ફરી રાત પસાર થાય છે, અને એ જ કામો ફરી-ફરી કરવામાં આવે છે—આ બધું સંતોષ માટે નહીં, પણ માત્ર શરમથી થાય છે.
પુનર્ આલિઙ્ગ્યતે કાન્તા પુનર્ એવ ચ ભુજ્યતે । સેયં શિશુજનક્રીડા લજ્જાયૈ મહતામ્ ઇહ
ફરીથી પ્રિયાને ભેળવાય છે, ફરીથી એ જ આનંદ લેવાય છે—આ બધું તો બાળક જેવી રમણીઓ છે, જ્ઞાની લોકો માટે તો શરમજનક છે.
તમ્ એવ શુક્તવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃ પુનઃ । દિવસે દિવસે કુર્વન્ પ્રાજ્ઞઃ કસ્માન્ ન લજ્જતે
દિવસે દિવસે એ જ નિરસ અને એકસરખા કામો કરતા જ્ઞાની માણસને શરમ કેમ ન આવે? જાણે એક જ ફિક્કી શંખને વારંવાર ચાખી રહ્યો હોય.
પુનર્ દિનં પુના રાત્રિઃ પુનઃ કાર્યપરમ્પરા । પુનઃ પુનર્ અહં મન્યે પ્રાજ્ઞસ્યેયં વિડમ્બના
ફરી દિવસ આવે છે, ફરી રાત આવે છે, અને કામોની સાંકળ ફરી ફરી ચાલે છે; વારંવાર મને લાગે છે—બુદ્ધિશાળી માણસ માટે આ બધું તો એક મજાક જ છે.
ઊર્મિતાં પુનર્ આસાદ્ય પુનર્ એતિ નિરૂર્મિતામ્ । યથા જલં તથૈવાયં તાં તામ્ એતિ ક્રિયાં જનઃ
જેમ પાણીમાં તરંગ ઊભા થાય છે અને પછી ફરી શાંત થઈ જાય છે, એમ જ માણસ એક કામથી બીજાં કામ તરફ સતત જતો રહે છે.
ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા પુનઃ પુનર્ ઇયં ક્રિયા । જનં હાસયતિ પ્રાજ્ઞં બાલલીલોપમા મુહુઃ
આ વારંવાર થતી પ્રવૃત્તિ, જાણે કોઈ ઉન્મત્તની જેમ, બુદ્ધિશાળી માણસને વારંવાર હસાવે છે—જેમ બાળકની રમતમાં હાસ્ય આવે છે.
કૃતયાપ્ય્ અનયા નિત્યં ક્રિયયા કૃતકાર્યયા । કો ઽર્થસ્ સ્યાત્ તાદૃશો યેન પુનઃ કર્મ ન ગચ્છતિ
આવી સતત અને સતત કામ કરીને બધા કામ પૂરા થઈ જાય—even પછી પણ શું સાચું મળે છે, જેથી ફરીથી કામમાં ન જવું પડે?
કિયન્તમ્ અથ વા કાલમ્ ઇદમ્ આડમ્બરં મહત્ । ઇહાસ્માભિર્ અનુષ્ઠેયં કિં યાવત્ સમવાપ્યતે
અહીં આ મોટો ઢોંગ આપણે કેટલો સમય સુધી ચાલુ રાખવાનો? જે મેળવવાનું છે, એ મળ્યા પછી તો આ બધું કરવું શું?
અનન્તેયં શિશુક્રીડા વસ્તુશૂન્યૈવ વસ્તુતઃ । આવૃત્ત્યા ક્રિયતે વ્યર્થમ્ અનર્થપ્રસવાર્થિભિઃ
આ અંતહીન બાળલિલા ખરેખર તો ખાલી છે; જે લોકો વ્યર્થ અને નિષ્ફળ વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખે છે, તેઓ વારંવાર આ બધું બેકાર કરે છે.
ફલમ્ એકં મહોદારં નેહ પશ્યામિ કિઞ્ચન । કાર્યમ્ અસ્તીતરત્ પ્રાપ્તે યસ્મિન્ નામ ન કિઞ્ચન
અહીં મને એક પણ મહાન કે ઉત્તમ પરિણામ દેખાતું નથી; માત્ર બીજું કોઈ કામ છે, જેમાં ખરેખર કંઈ જ નથી.
ભોગાદ્ ઋતે કિમ્ અત્યન્તં સ્યાદ્ રમ્યમ્ અવિનાશિ ચ । એતત્ સઞ્ચિન્તયામ્ય્ આશુ દધ્યૌ મત્વેત્ય્ અસૌ બડિઃ
ભોગ વિના એવું કશું છે કે જે સચ્ચે આનંદદાયક અને અવિનાશી હોય? આવું વિચારીને બડીએ તરત જ મનમાં વિચાર કર્યો અને નક્કી કર્યું.
અથાભ્યુવાચાસુરરાડ્ આ સંસ્મૃતમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ । આત્મન્ય્ એવ મનસ્ય્ અર્થં સભ્રૂભઙ્ગં વિમર્શયન્
પછી અસુરોના રાજાએ તરત જ બધું યાદ કરીને, ભ્રૂભંગ કરીને પોતાના મનમાં એ વાતને વિચારીને બોલ્યા.
પુરા કિલેહ ભગવાન્ પૃષ્ટો ઽભૂત્ સ વિરોચનઃ । પિતા મયાત્મતત્ત્વજ્ઞો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કહેવાય છે કે, એક સમયે અહીં મારા પિતા વિરોચન, જે આત્મતત્વને જાણનારા અને જગતનું સાચું સ્વરૂપ જોઈ ચૂક્યા હતા, એમને પણ કોઈએ પ્રશ્ન કર્યો હતો.
યથા સકલદુઃખાનાં સુખાનાં ચ મહામતે । યત્ર સર્વે ભ્રમાશ્ શાન્તાઃ કો ઽસૌ સીમાન્ત ઉચ્યતામ્
હે મહાન બુદ્ધિવાન, એ કયો અંતિમ સીમાડો છે જ્યાં બધાં દુઃખ અને સુખ શાંત થઈ જાય છે અને બધાં ભ્રમો દૂર થઈ જાય છે? એ સીમા વિશે મને કહો.
ક્વોપશાન્તો મનોમોહઃ ક્વાતીતાસ્ સકલૈષણાઃ । વિરામરહિતં કુત્ર તાત વિશ્રમણં ચિરમ્
મનનો ભ્રમ ક્યાં શાંત થાય છે? બધાં ઇચ્છાઓ ક્યાં પૂર્ણ રીતે ઓગળી જાય છે? પિતા, એ કયું સ્થાન છે જ્યાં સતત અને નિરંતર આરામ મળે છે?
કિં પ્રાપ્યેહ સમસ્તેભ્યઃ પ્રાપ્તેભ્યસ્ તૃપ્તિમાન્ પુમાન્ । કિં દૃષ્ટ્વા દર્શનં ભૂયો ન તાતોપકરોત્ય્ અલમ્
આ દુનિયામાં મળતાં બધાં મેળવ્યાં પછી પણ કયું એવું છે કે જે મળતાં જ માણસને સાચી સંતોષ મળે? કયું એવું છે કે જેને જોઈ લીધા પછી બીજું કંઈ જોવા માટે મનમાં ઇચ્છા જ બાકી રહેતી નથી?
અત્યન્તબહવો ઽપ્ય્ એતે ભોગા હિ ન સુખાવહાઃ । ક્ષોભયન્તિ મનો મોહે પાતયન્તિ સતામ્ અપિ
આ બધાં ભોગો બહુ જ વધારે છે, છતાં એથી સાચું સુખ મળતું નથી; એ મનને ભટકાવે છે, મોહમાં પાડી દે છે અને સારા માણસોને પણ પથ્થરાવી દે છે.
તત્ તાત વિતતાનન્દસુન્દરં કિઞ્ચિદ્ એવ મે । તાદૃક્ કથય યત્રસ્થશ્ ચિરં વિશ્રાન્તિમ્ એમ્ય્ અહમ્
એટલે પિતા, તમે મને એ વાત કહો કે જે ખરેખર અનંત આનંદથી ભરપૂર અને સુંદર છે, જ્યાં રહીને હું લાંબો આરામ અને શાંતિ મેળવી શકું.
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય પુરા નિશાકરકરસ્પર્ધાપરાર્ધ્યોલ્લસત્પુષ્પાપૂરકૃતાવગુણ્ઠનપટસ્યોક્તં તલે તેન મે । પિત્રા સ્વર્ગહૃતસ્ય સાગરતરોસ્ સંરોપિતસ્યાજિરે સ્ફારાકારરસાયનાસવસમં મોહોપશાન્ત્યૈ વચઃ
આવું સાંભળીને, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ફૂલોની છાંયડી નીચે, મારા પિતાએ સ્વર્ગ જીતેલા અને દરિયાની કિનારે વાવેલા વૃક્ષની ઓટમાં, મોહ શાંત થાય એવા અમૃત સમાન વચન કહ્યું.
અસ્તિ પુત્રાતિવિતતો દેશો વિપુલકોટરઃ । ત્રૈલોક્યાનાં સહસ્રાણિ યત્ર માન્તિ બહૂન્ય્ અપિ
પુત્ર, એક વિશાળ અને ઊંડો પ્રદેશ છે, જ્યાં હજારો જગતો હોવાનો વિશ્વાસ છે.
યત્ર નામ્ભોધરા નાપિ સાગરા વા ન ચાદ્રયઃ । ન વનાનિ ન તીર્થાનિ ન નદ્યો ન સરાંસિ ચ
ત્યાં ન વાદળ છે, ન સમુદ્ર છે, ન પર્વતો છે; ન વન છે, ન તીર્થ છે, ન નદીઓ છે, ન સરોવરો છે.
ન મહી નાપિ ચાકાશો ન દ્યૌર્ નો પવનાદયઃ । ન ચન્દ્રાર્કૌ ન લોકેશા ન દેવા ન ચ દાનવાઃ
ત્યાં ન ધરતી છે, ન આકાશ છે, ન સ્વર્ગ છે, ન પવન વગેરે છે; ન ચાંદો છે, ન સૂર્ય છે, ન લોકપાલો છે, ન દેવો છે, ન દાનવો છે.
ન ભૂતયક્ષરક્ષાંસિ ન ગુલ્મા ન વનશ્રિયઃ । ન કાષ્ઠતૃણભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ વા
ત્યાં ન ભૂતો, ન યક્ષો, ન રાક્ષસો છે; ન ઝાડીઓ છે, ન વનસૌંદર્ય છે; ન વૃક્ષો, ન ઘાસ, ન સ્થાવર, ન જંગમ જીવ છે.
નાપો ન જ્વલનં નાશા નોર્ધ્વં નાધો ન વિષ્ટપમ્ । નાલોકો ન તમો નાહં ન હરીન્દ્રહરાદયઃ
અહીં કોઈ પાણી નથી, અગ્નિ નથી, દિશાઓ નથી, ઉપર કે નીચે કંઈ નથી, કોઈ લોક નથી, અંધકાર નથી, હું પણ નથી અને ન હરિ, ન ઇન્દ્ર, ન હર અને બીજાઓ પણ નથી.