સુરાસુરશિરસ્સુપ્તપાદામ્ભોરુહપાંસુના । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન કપિલેન પવિત્રિતઃ
ક્યાંક દેવો અને અસુરોના માથા જાણે ઊંઘતા પડેલા હોય એવા સ્થાને, ભગવાન કપિલના પાવન ચરણકમળની ધૂળથી તે ભૂમિ પવિત્ર બની હતી.
અસુરીસમ્ભૃતાનન્તપૂજનક્રીડનૈષિણા । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન હાટકેશેન પાલિતઃ
ક્યાંક તે જગ્યા ભગવાન હાટકેશ દ્વારા રક્ષાતી હતી, જે અસુરીઓ દ્વારા સતત પૂજન અને રમણમાં આનંદ પામતા હતા.
તસ્મિન્ન્ અસુરદોસ્સ્તમ્ભધાર્યમાણમહાભરે । બભૂવ દાનવો રાજા વિરોચનસુતો બડિઃ
તે સ્થળે, અસુરરાજાના સ્તંભે મહાન ભાર સહન કરતી ભૂમિ પર, વિરોચનપુત્ર દાનવરાજ બડી વસતો હતો.
સ્વાક્રાન્તેન સમં સર્વૈસ્ સુરવિદ્યાધરોરગૈઃ । પાદસંવાહનં યસ્ય સુરરાજેન વાઞ્છિતમ્
જેની પોતાની શક્તિ બધા દેવો, વિદ્યા ધરાવનારા અને સાપો જેટલી જ સમાન હતી, એવા દેવોના રાજાએ પણ તેના પગ દબાવવા ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
કોશસ્ ત્રૈલોક્યરત્નાનાં પાતા સર્વશરીરિણામ્ । ધર્તા ભુવનધર્માણાં યસ્ય પ્રણતવાન્ હરિઃ
જે બધા ત્રણ લોકના રત્નોનું ખજાનો હતો, બધા જીવંત પ્રાણીઓનો રક્ષક અને આખા જગતના નિયમોનો આધાર હતો, એવા વ્યક્તિને હરીએ પણ વંદન કર્યું હતું.
ઐરાવણસ્ય સંશોષં યન્નામ્ના કટભિત્તયઃ । કેકયેવાહિહૃન્નાડ્યો જગ્મુર્ આજગ્મુર્ આર્તતામ્
જેના નામથી કટાના કિલ્લા ઐરાવતને સુકવી નાખતા, અને કેકય જેવા સાપોના હૃદયની નસો દુઃખમાં પડી જતી અને ફરીથી પીડા અનુભવીતી.
પ્રતાપોગ્રોષ્મભિર્ યસ્ય કલ્પકાલ ઇવાબ્ધયઃ । યયુશ્ શોષોન્મુખાસ્ સપ્ત તપ્તતાં કુપિતાકૃતેઃ
જેના પ્રભાનો તીવ્ર તાપ, કલ્પના અંત જેવી ગરમીથી, સાતેય દરિયાઓને સુકાઈ જવાની ઉત્સુકતા આવી ગઈ હતી, અને તેની ક્રોધભરી મૂર્તિથી બધું દાઝી ગયું હતું.
યદધ્વરાજ્યધૂમાભ્રરાજયો વલિતાદ્રયઃ । બ્રહ્માણ્ડકોટરસ્યાસ્ય સદા કવચતાં યયુઃ
જેનાં યજ્ઞમાં ઘીનું ધૂમ્રપટ્ટ આકાશમાં વાદળ બની પથરાય છે, અને એ ધૂમ્રપટ્ટે પહાડોને વાળીને, સદા બ્રહ્માંડના ખોખામાં ઢાલ બનીને રહે છે.
યસ્ય દૃષ્ટિદૃઢાપાતાદ્ અનુપાતકુલાચલાઃ । વિનમન્તિ દિશસ્ સર્વા લતાઃ ફલનતા ઇવ
જેનાં દૃઢ દૃષ્ટિપાતથી દિશાઓ અને એમાંના પહાડો પણ ફળથી ઝૂકતી વેલ જેવી નમન કરે છે.
લીલાવિજિતનિશ્શેષભુવનાભોગભૂષણઃ । દશકોટીસ્ સ વર્ષાણાં દૈત્યો રાજ્યં ચકાર હ
જે લીલાથી આખા જગતને જીતીને એના આનંદથી શોભાયમાન હતો, એ દૈત્યે દસ કરોડ વર્ષ સુધી રાજ કર્યું.
અથ ગચ્છત્સ્વ્ અનલ્પેષુ યુગેષ્વ્ આવર્તવૃત્તિષુ । સુરાસુરમહૌઘેષુ પ્રોત્પતત્સુ પતત્સુ ચ
પછી, જ્યારે અસંખ્ય યુગો આવતાં-જતાં રહ્યા, અને દેવો-દૈત્યોના મહા પ્રવાહો ઉઠતાં અને પડતાં રહ્યા,
અજસ્રમ્ ઉપભુક્તેષુ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિષુ । ભોગેષ્વ્ અભજદ્ ઉદ્વેગં બડિર્ દાનવનાયકઃ
ત્રણે લોકના ગર્ભમાં રહેલા અનેક ભોગોનો સતત આનંદ માણતા છતાં, દાનવોના અધિપતિ બડિરે ક્યારેય કોઈ દુઃખ અનુભવ્યું નહીં.
મેરુશૃઙ્ગશિખાદન્તદિગ્ધવાતાયને સ્થિતઃ । એકદા ચિન્તયામ્ આસ સ્વયં સંસારસંસ્થિતિમ્
એક વખત, મેરુ પર્વતની શિખરો અને ટોચોથી વહેતા પવનથી ભરેલા માર્ગમાં ઊભા રહીને, તેણે પોતાના મનમાં સંસારની સ્થિતિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
કિમન્તમ્ ઇદમ્ અક્ષુણ્ણશક્તિનૈવ મયાધુના । સામ્રાજ્યમ્ ઇહ કર્તવ્યં વિહર્તવ્યં જગત્ત્રયે
મારી શક્તિ હજુ અખંડિત છે ત્યારે, શું હવે અહીં રાજય સ્થાપવું અને ત્રણેય લોકમાં આનંદ માણવો જોઈએ? આ બધું કેટલો સમય ચાલશે?
મહતા મમ રાજ્યેન ત્રૈલોક્યાદ્ભુતકારિણા । કિં વા ભવતિ ભુક્તેન ભૂરિભોગાતિભારિણા
મારું વિશાળ રાજય, જે ત્રણેય લોકને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે, કે પછી આ અઢળક અને ભારે ભોગોનો આનંદ—આમાંથી સાચું લાભ શું છે?
આપાતમાત્રમધુરમ્ આવશ્યકપરિક્ષયમ્ । ભોગોપભોગમાત્રં મે કિં નામેદં સુખાવહમ્
ભોગનો આરંભમાં જ સ્વાદ લાગે છે, પણ પછી તો તે થાક અને ખાલીપો જ આપે છે—આને સાચું સુખ કેમ કહેવાય?
પુનર્ દિનૈકકલના શાર્વરીસંસ્થિતિઃ પુનઃ । પુનસ્ તાન્ય્ એવ કર્માણિ લજ્જાયૈ ન તુ તુષ્ટયે
ફરીથી દિવસની ગણતરી, ફરી રાત પસાર થાય છે, અને એ જ કામો ફરી-ફરી કરવામાં આવે છે—આ બધું સંતોષ માટે નહીં, પણ માત્ર શરમથી થાય છે.
પુનર્ આલિઙ્ગ્યતે કાન્તા પુનર્ એવ ચ ભુજ્યતે । સેયં શિશુજનક્રીડા લજ્જાયૈ મહતામ્ ઇહ
ફરીથી પ્રિયાને ભેળવાય છે, ફરીથી એ જ આનંદ લેવાય છે—આ બધું તો બાળક જેવી રમણીઓ છે, જ્ઞાની લોકો માટે તો શરમજનક છે.
તમ્ એવ શુક્તવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃ પુનઃ । દિવસે દિવસે કુર્વન્ પ્રાજ્ઞઃ કસ્માન્ ન લજ્જતે
દિવસે દિવસે એ જ નિરસ અને એકસરખા કામો કરતા જ્ઞાની માણસને શરમ કેમ ન આવે? જાણે એક જ ફિક્કી શંખને વારંવાર ચાખી રહ્યો હોય.
પુનર્ દિનં પુના રાત્રિઃ પુનઃ કાર્યપરમ્પરા । પુનઃ પુનર્ અહં મન્યે પ્રાજ્ઞસ્યેયં વિડમ્બના
ફરી દિવસ આવે છે, ફરી રાત આવે છે, અને કામોની સાંકળ ફરી ફરી ચાલે છે; વારંવાર મને લાગે છે—બુદ્ધિશાળી માણસ માટે આ બધું તો એક મજાક જ છે.
ઊર્મિતાં પુનર્ આસાદ્ય પુનર્ એતિ નિરૂર્મિતામ્ । યથા જલં તથૈવાયં તાં તામ્ એતિ ક્રિયાં જનઃ
જેમ પાણીમાં તરંગ ઊભા થાય છે અને પછી ફરી શાંત થઈ જાય છે, એમ જ માણસ એક કામથી બીજાં કામ તરફ સતત જતો રહે છે.
ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા પુનઃ પુનર્ ઇયં ક્રિયા । જનં હાસયતિ પ્રાજ્ઞં બાલલીલોપમા મુહુઃ
આ વારંવાર થતી પ્રવૃત્તિ, જાણે કોઈ ઉન્મત્તની જેમ, બુદ્ધિશાળી માણસને વારંવાર હસાવે છે—જેમ બાળકની રમતમાં હાસ્ય આવે છે.
કૃતયાપ્ય્ અનયા નિત્યં ક્રિયયા કૃતકાર્યયા । કો ઽર્થસ્ સ્યાત્ તાદૃશો યેન પુનઃ કર્મ ન ગચ્છતિ
આવી સતત અને સતત કામ કરીને બધા કામ પૂરા થઈ જાય—even પછી પણ શું સાચું મળે છે, જેથી ફરીથી કામમાં ન જવું પડે?
કિયન્તમ્ અથ વા કાલમ્ ઇદમ્ આડમ્બરં મહત્ । ઇહાસ્માભિર્ અનુષ્ઠેયં કિં યાવત્ સમવાપ્યતે
અહીં આ મોટો ઢોંગ આપણે કેટલો સમય સુધી ચાલુ રાખવાનો? જે મેળવવાનું છે, એ મળ્યા પછી તો આ બધું કરવું શું?
અનન્તેયં શિશુક્રીડા વસ્તુશૂન્યૈવ વસ્તુતઃ । આવૃત્ત્યા ક્રિયતે વ્યર્થમ્ અનર્થપ્રસવાર્થિભિઃ
આ અંતહીન બાળલિલા ખરેખર તો ખાલી છે; જે લોકો વ્યર્થ અને નિષ્ફળ વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખે છે, તેઓ વારંવાર આ બધું બેકાર કરે છે.
ફલમ્ એકં મહોદારં નેહ પશ્યામિ કિઞ્ચન । કાર્યમ્ અસ્તીતરત્ પ્રાપ્તે યસ્મિન્ નામ ન કિઞ્ચન
અહીં મને એક પણ મહાન કે ઉત્તમ પરિણામ દેખાતું નથી; માત્ર બીજું કોઈ કામ છે, જેમાં ખરેખર કંઈ જ નથી.
ભોગાદ્ ઋતે કિમ્ અત્યન્તં સ્યાદ્ રમ્યમ્ અવિનાશિ ચ । એતત્ સઞ્ચિન્તયામ્ય્ આશુ દધ્યૌ મત્વેત્ય્ અસૌ બડિઃ
ભોગ વિના એવું કશું છે કે જે સચ્ચે આનંદદાયક અને અવિનાશી હોય? આવું વિચારીને બડીએ તરત જ મનમાં વિચાર કર્યો અને નક્કી કર્યું.
અથાભ્યુવાચાસુરરાડ્ આ સંસ્મૃતમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ । આત્મન્ય્ એવ મનસ્ય્ અર્થં સભ્રૂભઙ્ગં વિમર્શયન્
પછી અસુરોના રાજાએ તરત જ બધું યાદ કરીને, ભ્રૂભંગ કરીને પોતાના મનમાં એ વાતને વિચારીને બોલ્યા.
પુરા કિલેહ ભગવાન્ પૃષ્ટો ઽભૂત્ સ વિરોચનઃ । પિતા મયાત્મતત્ત્વજ્ઞો દૃષ્ટલોકપરાવરઃ
કહેવાય છે કે, એક સમયે અહીં મારા પિતા વિરોચન, જે આત્મતત્વને જાણનારા અને જગતનું સાચું સ્વરૂપ જોઈ ચૂક્યા હતા, એમને પણ કોઈએ પ્રશ્ન કર્યો હતો.
યથા સકલદુઃખાનાં સુખાનાં ચ મહામતે । યત્ર સર્વે ભ્રમાશ્ શાન્તાઃ કો ઽસૌ સીમાન્ત ઉચ્યતામ્
હે મહાન બુદ્ધિવાન, એ કયો અંતિમ સીમાડો છે જ્યાં બધાં દુઃખ અને સુખ શાંત થઈ જાય છે અને બધાં ભ્રમો દૂર થઈ જાય છે? એ સીમા વિશે મને કહો.