અશેષસંશયામ્ભોદશરત્સમય કિં ત્વ્ અહમ્ । તૃપ્તિમ્ એષાં ન ગચ્છામિ વચસાં વદતસ્ તવ
હવે મારા મનમાંથી તમામ શંકાના વાદળો શરદ ઋતુની જેમ દૂર થઈ ગયા છે, છતાં પણ, હે પ્રભુ, તમારી વાણી સાંભળવામાં મને તૃપ્તિ નથી મળતી.
બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિં પુનર્ મદ્બોધવૃદ્ધયે । વિભો કથય ખિદ્યન્તે સન્તો નાવનતં પ્રતિ
હે પ્રભુ, કૃપા કરીને ફરીથી કહો જેથી મારા સમજણમાં વૃદ્ધિ થાય અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય તે સમજાઈ શકે. જ્ઞાની લોકો સર્વોચ્ચ વિષય સાંભળવાથી ક્યારેય થાકતા નથી.
શૃણુ રાઘવ તે વક્ષ્યે બડિવૃત્તાન્તમ્ ઉત્તમમ્ । શ્રુતેન યેન તેન ત્વં બોધમ્ આપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્
હે રાઘવ, હવે હું તને બડાની ઉત્તમ વાર્તા કહું છું. આ વાર્તા સાંભળવાથી તને શાશ્વત જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતઃ કોશે કસ્મિંશ્ચિદ્ દિક્તટાન્તરે । પાતાલમ્ ઇતિ વિખ્યાતો લોકો ભૂમેર્ અધસ્ સ્થિતઃ
આ જગતના વિશાળ ખંડમાં, કોઈ એક દિશાના અંતે, ધરતીની નીચે એક લોક છે, જેને પાતાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ક્ષીરોદાર્ણવજાતાભિર્ દિગ્ધાભિર્ અમૃતામ્બુભિઃ । ક્વચિદ્ દાનવકન્યાભિર્ ભાતિ નિર્વિવરાન્તરઃ
ક્યારેક તે સ્થળ ક્ષીરસાગરની અમૃત જેવી શીતળ જળોથી ઝગમગતું દેખાય છે, તો ક્યારેક દાનવકન્યાઓની હાજરીથી તેની અંદર એકપણ ખોટા વિના સુંદરતા છવાય છે.
જિહ્વાચરોદ્દામરવૈર્ વિષભારભરાયુધૈઃ । ક્વચિદ્ ભોગિભિર્ આપૂર્ણસ્ સહસ્રશતમસ્તકૈઃ
ક્યાંક એ જગ્યા એ રીતે ભરાઈ ગઈ હતી કે ત્યાં અનેક સાપો હતા, જેમની જીભ સતત હલતી રહેતી હતી અને જેમના માટે ઝેર જ તેમના શસ્ત્ર સમાન હતું. એ સાપોના સોં, હજારોથી વધુ ફણાં હતાં.
હેલાવિવલિતાશેષવિશ્વોદ્ધરણઘસ્મરૈઃ । ક્વચિદ્ દનુસુતૈર્ વ્યાપ્તશ્ ચલદ્ભિર્ ઇવ મેરુભિઃ
બીજી જગ્યાએ એ જગ્યા દાનુના પુત્રોથી ગીચ હતી, જે રમતમાં જ આખા વિશ્વને હલાવી દેતા, અને ચાલતા પર્વતો જેવા દેખાતા હતા.
કટકુડ્યાગ્રવિશ્રાન્તવસુધામણ્ડલોદ્ધુરૈઃ । ક્વચિદ્ દિગ્દન્તિભિર્ દન્તદ્રુમાદ્રિભિર્ ઉપાશ્રિતઃ
ક્યાંક એ જગ્યા દિશાના હાથીઓથી ભરાઈ ગઈ હતી, જેમના દાંત વૃક્ષો અને પર્વતો જેવા મોટા હતા અને જે કિલ્લાના કાંઠા અને ધરતીના ગોળ પર આરામ કરતા હતા.
મહાકટકટાશબ્દદગ્ધભૂતપરમ્પરૈઃ । ક્વચિદ્ દુર્ગન્ધિદિગ્ભાગો ધ્વનન્ નરકમણ્ડલૈઃ
કેટલીક દિશાઓમાં એ જગ્યા ભયાનક અવાજથી દાઝાયેલા અનેક જીવોથી ભરાઈ ગઈ હતી, અને ત્યાં દુર્ગંધયુક્ત, ભયાનક નરકવાસીઓના ટોળાંઓના ગુંજથી ગૂંજી ઉઠી હતી.
આભૂતલમ્ અભિપ્રોતસપ્તપાતાલમણ્ડલૈઃ । ક્વચિદ્ રત્નાકરૈર્ વ્યાપ્તઃ પાતાલૈર્ ઇતરૈર્ ઇવ
ક્યાંક જમીન સુધી સાત પાતાળના મંડળો સાથે ગૂંથાયેલું હતું, અને ક્યાંક તે રત્નોના મહાસાગરો વડે ભરાયેલું હતું, જાણે બીજા પાતાળોથી છવાયેલું હોય.
સુરાસુરશિરસ્સુપ્તપાદામ્ભોરુહપાંસુના । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન કપિલેન પવિત્રિતઃ
ક્યાંક દેવો અને અસુરોના માથા જાણે ઊંઘતા પડેલા હોય એવા સ્થાને, ભગવાન કપિલના પાવન ચરણકમળની ધૂળથી તે ભૂમિ પવિત્ર બની હતી.
અસુરીસમ્ભૃતાનન્તપૂજનક્રીડનૈષિણા । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન હાટકેશેન પાલિતઃ
ક્યાંક તે જગ્યા ભગવાન હાટકેશ દ્વારા રક્ષાતી હતી, જે અસુરીઓ દ્વારા સતત પૂજન અને રમણમાં આનંદ પામતા હતા.
તસ્મિન્ન્ અસુરદોસ્સ્તમ્ભધાર્યમાણમહાભરે । બભૂવ દાનવો રાજા વિરોચનસુતો બડિઃ
તે સ્થળે, અસુરરાજાના સ્તંભે મહાન ભાર સહન કરતી ભૂમિ પર, વિરોચનપુત્ર દાનવરાજ બડી વસતો હતો.
સ્વાક્રાન્તેન સમં સર્વૈસ્ સુરવિદ્યાધરોરગૈઃ । પાદસંવાહનં યસ્ય સુરરાજેન વાઞ્છિતમ્
જેની પોતાની શક્તિ બધા દેવો, વિદ્યા ધરાવનારા અને સાપો જેટલી જ સમાન હતી, એવા દેવોના રાજાએ પણ તેના પગ દબાવવા ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
કોશસ્ ત્રૈલોક્યરત્નાનાં પાતા સર્વશરીરિણામ્ । ધર્તા ભુવનધર્માણાં યસ્ય પ્રણતવાન્ હરિઃ
જે બધા ત્રણ લોકના રત્નોનું ખજાનો હતો, બધા જીવંત પ્રાણીઓનો રક્ષક અને આખા જગતના નિયમોનો આધાર હતો, એવા વ્યક્તિને હરીએ પણ વંદન કર્યું હતું.
ઐરાવણસ્ય સંશોષં યન્નામ્ના કટભિત્તયઃ । કેકયેવાહિહૃન્નાડ્યો જગ્મુર્ આજગ્મુર્ આર્તતામ્
જેના નામથી કટાના કિલ્લા ઐરાવતને સુકવી નાખતા, અને કેકય જેવા સાપોના હૃદયની નસો દુઃખમાં પડી જતી અને ફરીથી પીડા અનુભવીતી.
પ્રતાપોગ્રોષ્મભિર્ યસ્ય કલ્પકાલ ઇવાબ્ધયઃ । યયુશ્ શોષોન્મુખાસ્ સપ્ત તપ્તતાં કુપિતાકૃતેઃ
જેના પ્રભાનો તીવ્ર તાપ, કલ્પના અંત જેવી ગરમીથી, સાતેય દરિયાઓને સુકાઈ જવાની ઉત્સુકતા આવી ગઈ હતી, અને તેની ક્રોધભરી મૂર્તિથી બધું દાઝી ગયું હતું.
યદધ્વરાજ્યધૂમાભ્રરાજયો વલિતાદ્રયઃ । બ્રહ્માણ્ડકોટરસ્યાસ્ય સદા કવચતાં યયુઃ
જેનાં યજ્ઞમાં ઘીનું ધૂમ્રપટ્ટ આકાશમાં વાદળ બની પથરાય છે, અને એ ધૂમ્રપટ્ટે પહાડોને વાળીને, સદા બ્રહ્માંડના ખોખામાં ઢાલ બનીને રહે છે.
યસ્ય દૃષ્ટિદૃઢાપાતાદ્ અનુપાતકુલાચલાઃ । વિનમન્તિ દિશસ્ સર્વા લતાઃ ફલનતા ઇવ
જેનાં દૃઢ દૃષ્ટિપાતથી દિશાઓ અને એમાંના પહાડો પણ ફળથી ઝૂકતી વેલ જેવી નમન કરે છે.
લીલાવિજિતનિશ્શેષભુવનાભોગભૂષણઃ । દશકોટીસ્ સ વર્ષાણાં દૈત્યો રાજ્યં ચકાર હ
જે લીલાથી આખા જગતને જીતીને એના આનંદથી શોભાયમાન હતો, એ દૈત્યે દસ કરોડ વર્ષ સુધી રાજ કર્યું.
અથ ગચ્છત્સ્વ્ અનલ્પેષુ યુગેષ્વ્ આવર્તવૃત્તિષુ । સુરાસુરમહૌઘેષુ પ્રોત્પતત્સુ પતત્સુ ચ
પછી, જ્યારે અસંખ્ય યુગો આવતાં-જતાં રહ્યા, અને દેવો-દૈત્યોના મહા પ્રવાહો ઉઠતાં અને પડતાં રહ્યા,
અજસ્રમ્ ઉપભુક્તેષુ ત્રૈલોક્યોદરવર્તિષુ । ભોગેષ્વ્ અભજદ્ ઉદ્વેગં બડિર્ દાનવનાયકઃ
ત્રણે લોકના ગર્ભમાં રહેલા અનેક ભોગોનો સતત આનંદ માણતા છતાં, દાનવોના અધિપતિ બડિરે ક્યારેય કોઈ દુઃખ અનુભવ્યું નહીં.
મેરુશૃઙ્ગશિખાદન્તદિગ્ધવાતાયને સ્થિતઃ । એકદા ચિન્તયામ્ આસ સ્વયં સંસારસંસ્થિતિમ્
એક વખત, મેરુ પર્વતની શિખરો અને ટોચોથી વહેતા પવનથી ભરેલા માર્ગમાં ઊભા રહીને, તેણે પોતાના મનમાં સંસારની સ્થિતિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
કિમન્તમ્ ઇદમ્ અક્ષુણ્ણશક્તિનૈવ મયાધુના । સામ્રાજ્યમ્ ઇહ કર્તવ્યં વિહર્તવ્યં જગત્ત્રયે
મારી શક્તિ હજુ અખંડિત છે ત્યારે, શું હવે અહીં રાજય સ્થાપવું અને ત્રણેય લોકમાં આનંદ માણવો જોઈએ? આ બધું કેટલો સમય ચાલશે?
મહતા મમ રાજ્યેન ત્રૈલોક્યાદ્ભુતકારિણા । કિં વા ભવતિ ભુક્તેન ભૂરિભોગાતિભારિણા
મારું વિશાળ રાજય, જે ત્રણેય લોકને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે, કે પછી આ અઢળક અને ભારે ભોગોનો આનંદ—આમાંથી સાચું લાભ શું છે?
આપાતમાત્રમધુરમ્ આવશ્યકપરિક્ષયમ્ । ભોગોપભોગમાત્રં મે કિં નામેદં સુખાવહમ્
ભોગનો આરંભમાં જ સ્વાદ લાગે છે, પણ પછી તો તે થાક અને ખાલીપો જ આપે છે—આને સાચું સુખ કેમ કહેવાય?
પુનર્ દિનૈકકલના શાર્વરીસંસ્થિતિઃ પુનઃ । પુનસ્ તાન્ય્ એવ કર્માણિ લજ્જાયૈ ન તુ તુષ્ટયે
ફરીથી દિવસની ગણતરી, ફરી રાત પસાર થાય છે, અને એ જ કામો ફરી-ફરી કરવામાં આવે છે—આ બધું સંતોષ માટે નહીં, પણ માત્ર શરમથી થાય છે.
પુનર્ આલિઙ્ગ્યતે કાન્તા પુનર્ એવ ચ ભુજ્યતે । સેયં શિશુજનક્રીડા લજ્જાયૈ મહતામ્ ઇહ
ફરીથી પ્રિયાને ભેળવાય છે, ફરીથી એ જ આનંદ લેવાય છે—આ બધું તો બાળક જેવી રમણીઓ છે, જ્ઞાની લોકો માટે તો શરમજનક છે.
તમ્ એવ શુક્તવિરસં વ્યાપારૌઘં પુનઃ પુનઃ । દિવસે દિવસે કુર્વન્ પ્રાજ્ઞઃ કસ્માન્ ન લજ્જતે
દિવસે દિવસે એ જ નિરસ અને એકસરખા કામો કરતા જ્ઞાની માણસને શરમ કેમ ન આવે? જાણે એક જ ફિક્કી શંખને વારંવાર ચાખી રહ્યો હોય.
પુનર્ દિનં પુના રાત્રિઃ પુનઃ કાર્યપરમ્પરા । પુનઃ પુનર્ અહં મન્યે પ્રાજ્ઞસ્યેયં વિડમ્બના
ફરી દિવસ આવે છે, ફરી રાત આવે છે, અને કામોની સાંકળ ફરી ફરી ચાલે છે; વારંવાર મને લાગે છે—બુદ્ધિશાળી માણસ માટે આ બધું તો એક મજાક જ છે.