એતાસાં ચિત્તવૃત્તીનામ્ આશાનામ્ ઉત્તમાશયે । ન દદાસિ પ્રરોહં ચેત્ તદ્ ભવાન્ અસ્તિ રાઘવ
હે રાઘવ, જો તું આ મનની વૃત્તિઓ અને ઇચ્છાઓને તારા ઉન્નત હૃદયમાં પકડવા દેતો નથી, તો ખરેખર તું જ છે.
ચિત્તં વૃત્તિવિહીનં તે યદા યાતમ્ અચિત્તતામ્ । તદા મોક્ષમયીમ્ અન્તસ્ સત્તામ્ આપ્નોષિ તાં તતામ્
જ્યારે તું મનને તમામ વૃત્તિઓથી મુક્ત કરીને નિઃમન અવસ્થામાં લઈ જાય છે, ત્યારે તું અંદરથી મુક્તિરૂપ સત્તા પ્રાપ્ત કરે છે.
ચિત્તકૌશિકપક્ષત્યા તૃષ્ણયા ક્ષુબ્ધયાન્તરે । અમઙ્ગલાનિ વિસ્તારમ્ અલમ્ આયાન્તિ રાઘવ
હે રાઘવ, જ્યારે મન બગલાની જેમ અંદરથી તૃષ્ણાથી ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે અશુભ વસ્તુઓ ઝડપથી ફેલાય છે.
વર્તનં વૃત્તિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં વર્તતે ચિત્તમ્ આશયા । ચિત્તવૃત્તિમ્ અતો હ્ય્ આશાં ત્યક્ત્વા નિશ્ચિત્તતાં વ્રજ
મનનું વર્તન એટલે તેની પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે; મન આશા દ્વારા કાર્ય કરે છે. એટલે, મનની પ્રવૃત્તિરૂપ ઈચ્છા ત્યજીને, મનથી પર થા.
યો યયા વર્તતે વૃત્ત્યા સ તયૈવ વિના ક્ષયી । અતશ્ ચિત્તોપશાન્ત્યર્થં તદ્વૃત્તિં પ્રક્ષયં નયેત્
જે મનુષ્ય જે પ્રવૃત્તિથી જીવતો હોય છે, તે તેની સાથે જ નાશ પામે છે. તેથી, મનને શાંત કરવા માટે, એ પ્રવૃત્તિને પૂર્ણપણે સમાપ્ત કરી દેવી જોઈએ.
પ્રશમિતસકલૈષણો મહાત્મન્ ભવ ભવબન્ધમ્ અપાસ્ય મુક્તચિત્તઃ । મનસિ નિગડરજ્જવઃ કદાશાઃ પરિગલિતાસુ ચ તાસુ કો ન મુક્તઃ
હે મહાન આત્મા, સર્વ ઈચ્છાઓને શાંત કરીને અને જન્મ-મરણના બંધનને ત્યજી, મનને મુક્ત કરી લે. જ્યારે મનને બાંધનારી ઈચ્છાની જंजीરો છૂટી જાય છે, ત્યારે એમાં કોણ મુક્ત નથી રહેતો?
અથ વા રઘુવંશાખ્યનભઃપૂર્ણનિશાકર । બડિવદ્ બુદ્ધિભેદેન જ્ઞાનમ્ આસાદયામલમ્
અથવા, રઘુવંશ નામના આકાશમાં ચમકતા ચાંદ્રમા, તું બુદ્ધિની વિવેકશક્તિ દ્વારા સાગર જેવું શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ ત્વત્પ્રસાદાન્ મયા હૃદિ । પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમ્ અખિલં વિશ્રાન્તો ઽસ્મ્ય્ અમલે પદે
હે ભગવાન, સર્વ ધર્મો જાણનારા, તમારી કૃપાથી મારા હૃદયમાં મેળવવાનું બધું મળી ગયું છે; હવે હું નિર્મળ અવસ્થામાં પૂર્ણ શાંતિ અનુભવું છું.
શરદીવામ્બરાદ્ અભ્રમ્ અદભ્રં મમ ચેતસઃ । વિભો વ્યપગતં સર્વં કૃષ્ણં મોહમહાતમઃ
જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશમાંથી વાદળો દૂર થઈ જાય છે, તેમ હે પ્રભુ, મારા મનમાંથી મોહ અને અંધકાર સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ ગયા છે.
અમૃતાપૂરિતસ્ સ્વચ્છશ્ શીતલાત્મા મહાદ્યુતિઃ । તિષ્ઠામ્ય્ આનન્દવાન્ અન્તસ્ સાયં પૂર્ણ ઇવોડુરાટ્
હવે હું અમૃતથી ભરેલો, શુદ્ધ, ઠંડકથી યુક્ત અને તેજસ્વી બનીને, અંતરમાં આનંદથી ભરપૂર છું; જાણે સાંજના સમયે પૂર્ણ ચંદ્ર આકાશમાં પ્રકાશે છે.
અશેષસંશયામ્ભોદશરત્સમય કિં ત્વ્ અહમ્ । તૃપ્તિમ્ એષાં ન ગચ્છામિ વચસાં વદતસ્ તવ
હવે મારા મનમાંથી તમામ શંકાના વાદળો શરદ ઋતુની જેમ દૂર થઈ ગયા છે, છતાં પણ, હે પ્રભુ, તમારી વાણી સાંભળવામાં મને તૃપ્તિ નથી મળતી.
બડિવિજ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિં પુનર્ મદ્બોધવૃદ્ધયે । વિભો કથય ખિદ્યન્તે સન્તો નાવનતં પ્રતિ
હે પ્રભુ, કૃપા કરીને ફરીથી કહો જેથી મારા સમજણમાં વૃદ્ધિ થાય અને સર્વોચ્ચ જ્ઞાન કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય તે સમજાઈ શકે. જ્ઞાની લોકો સર્વોચ્ચ વિષય સાંભળવાથી ક્યારેય થાકતા નથી.
શૃણુ રાઘવ તે વક્ષ્યે બડિવૃત્તાન્તમ્ ઉત્તમમ્ । શ્રુતેન યેન તેન ત્વં બોધમ્ આપ્સ્યસિ શાશ્વતમ્
હે રાઘવ, હવે હું તને બડાની ઉત્તમ વાર્તા કહું છું. આ વાર્તા સાંભળવાથી તને શાશ્વત જ્ઞાન પ્રાપ્ત થશે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતઃ કોશે કસ્મિંશ્ચિદ્ દિક્તટાન્તરે । પાતાલમ્ ઇતિ વિખ્યાતો લોકો ભૂમેર્ અધસ્ સ્થિતઃ
આ જગતના વિશાળ ખંડમાં, કોઈ એક દિશાના અંતે, ધરતીની નીચે એક લોક છે, જેને પાતાળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ક્ષીરોદાર્ણવજાતાભિર્ દિગ્ધાભિર્ અમૃતામ્બુભિઃ । ક્વચિદ્ દાનવકન્યાભિર્ ભાતિ નિર્વિવરાન્તરઃ
ક્યારેક તે સ્થળ ક્ષીરસાગરની અમૃત જેવી શીતળ જળોથી ઝગમગતું દેખાય છે, તો ક્યારેક દાનવકન્યાઓની હાજરીથી તેની અંદર એકપણ ખોટા વિના સુંદરતા છવાય છે.
જિહ્વાચરોદ્દામરવૈર્ વિષભારભરાયુધૈઃ । ક્વચિદ્ ભોગિભિર્ આપૂર્ણસ્ સહસ્રશતમસ્તકૈઃ
ક્યાંક એ જગ્યા એ રીતે ભરાઈ ગઈ હતી કે ત્યાં અનેક સાપો હતા, જેમની જીભ સતત હલતી રહેતી હતી અને જેમના માટે ઝેર જ તેમના શસ્ત્ર સમાન હતું. એ સાપોના સોં, હજારોથી વધુ ફણાં હતાં.
હેલાવિવલિતાશેષવિશ્વોદ્ધરણઘસ્મરૈઃ । ક્વચિદ્ દનુસુતૈર્ વ્યાપ્તશ્ ચલદ્ભિર્ ઇવ મેરુભિઃ
બીજી જગ્યાએ એ જગ્યા દાનુના પુત્રોથી ગીચ હતી, જે રમતમાં જ આખા વિશ્વને હલાવી દેતા, અને ચાલતા પર્વતો જેવા દેખાતા હતા.
કટકુડ્યાગ્રવિશ્રાન્તવસુધામણ્ડલોદ્ધુરૈઃ । ક્વચિદ્ દિગ્દન્તિભિર્ દન્તદ્રુમાદ્રિભિર્ ઉપાશ્રિતઃ
ક્યાંક એ જગ્યા દિશાના હાથીઓથી ભરાઈ ગઈ હતી, જેમના દાંત વૃક્ષો અને પર્વતો જેવા મોટા હતા અને જે કિલ્લાના કાંઠા અને ધરતીના ગોળ પર આરામ કરતા હતા.
મહાકટકટાશબ્દદગ્ધભૂતપરમ્પરૈઃ । ક્વચિદ્ દુર્ગન્ધિદિગ્ભાગો ધ્વનન્ નરકમણ્ડલૈઃ
કેટલીક દિશાઓમાં એ જગ્યા ભયાનક અવાજથી દાઝાયેલા અનેક જીવોથી ભરાઈ ગઈ હતી, અને ત્યાં દુર્ગંધયુક્ત, ભયાનક નરકવાસીઓના ટોળાંઓના ગુંજથી ગૂંજી ઉઠી હતી.
આભૂતલમ્ અભિપ્રોતસપ્તપાતાલમણ્ડલૈઃ । ક્વચિદ્ રત્નાકરૈર્ વ્યાપ્તઃ પાતાલૈર્ ઇતરૈર્ ઇવ
ક્યાંક જમીન સુધી સાત પાતાળના મંડળો સાથે ગૂંથાયેલું હતું, અને ક્યાંક તે રત્નોના મહાસાગરો વડે ભરાયેલું હતું, જાણે બીજા પાતાળોથી છવાયેલું હોય.
સુરાસુરશિરસ્સુપ્તપાદામ્ભોરુહપાંસુના । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન કપિલેન પવિત્રિતઃ
ક્યાંક દેવો અને અસુરોના માથા જાણે ઊંઘતા પડેલા હોય એવા સ્થાને, ભગવાન કપિલના પાવન ચરણકમળની ધૂળથી તે ભૂમિ પવિત્ર બની હતી.
અસુરીસમ્ભૃતાનન્તપૂજનક્રીડનૈષિણા । ક્વચિદ્ ભગવતા તેન હાટકેશેન પાલિતઃ
ક્યાંક તે જગ્યા ભગવાન હાટકેશ દ્વારા રક્ષાતી હતી, જે અસુરીઓ દ્વારા સતત પૂજન અને રમણમાં આનંદ પામતા હતા.
તસ્મિન્ન્ અસુરદોસ્સ્તમ્ભધાર્યમાણમહાભરે । બભૂવ દાનવો રાજા વિરોચનસુતો બડિઃ
તે સ્થળે, અસુરરાજાના સ્તંભે મહાન ભાર સહન કરતી ભૂમિ પર, વિરોચનપુત્ર દાનવરાજ બડી વસતો હતો.
સ્વાક્રાન્તેન સમં સર્વૈસ્ સુરવિદ્યાધરોરગૈઃ । પાદસંવાહનં યસ્ય સુરરાજેન વાઞ્છિતમ્
જેની પોતાની શક્તિ બધા દેવો, વિદ્યા ધરાવનારા અને સાપો જેટલી જ સમાન હતી, એવા દેવોના રાજાએ પણ તેના પગ દબાવવા ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.
કોશસ્ ત્રૈલોક્યરત્નાનાં પાતા સર્વશરીરિણામ્ । ધર્તા ભુવનધર્માણાં યસ્ય પ્રણતવાન્ હરિઃ
જે બધા ત્રણ લોકના રત્નોનું ખજાનો હતો, બધા જીવંત પ્રાણીઓનો રક્ષક અને આખા જગતના નિયમોનો આધાર હતો, એવા વ્યક્તિને હરીએ પણ વંદન કર્યું હતું.
ઐરાવણસ્ય સંશોષં યન્નામ્ના કટભિત્તયઃ । કેકયેવાહિહૃન્નાડ્યો જગ્મુર્ આજગ્મુર્ આર્તતામ્
જેના નામથી કટાના કિલ્લા ઐરાવતને સુકવી નાખતા, અને કેકય જેવા સાપોના હૃદયની નસો દુઃખમાં પડી જતી અને ફરીથી પીડા અનુભવીતી.
પ્રતાપોગ્રોષ્મભિર્ યસ્ય કલ્પકાલ ઇવાબ્ધયઃ । યયુશ્ શોષોન્મુખાસ્ સપ્ત તપ્તતાં કુપિતાકૃતેઃ
જેના પ્રભાનો તીવ્ર તાપ, કલ્પના અંત જેવી ગરમીથી, સાતેય દરિયાઓને સુકાઈ જવાની ઉત્સુકતા આવી ગઈ હતી, અને તેની ક્રોધભરી મૂર્તિથી બધું દાઝી ગયું હતું.
યદધ્વરાજ્યધૂમાભ્રરાજયો વલિતાદ્રયઃ । બ્રહ્માણ્ડકોટરસ્યાસ્ય સદા કવચતાં યયુઃ
જેનાં યજ્ઞમાં ઘીનું ધૂમ્રપટ્ટ આકાશમાં વાદળ બની પથરાય છે, અને એ ધૂમ્રપટ્ટે પહાડોને વાળીને, સદા બ્રહ્માંડના ખોખામાં ઢાલ બનીને રહે છે.
યસ્ય દૃષ્ટિદૃઢાપાતાદ્ અનુપાતકુલાચલાઃ । વિનમન્તિ દિશસ્ સર્વા લતાઃ ફલનતા ઇવ
જેનાં દૃઢ દૃષ્ટિપાતથી દિશાઓ અને એમાંના પહાડો પણ ફળથી ઝૂકતી વેલ જેવી નમન કરે છે.
લીલાવિજિતનિશ્શેષભુવનાભોગભૂષણઃ । દશકોટીસ્ સ વર્ષાણાં દૈત્યો રાજ્યં ચકાર હ
જે લીલાથી આખા જગતને જીતીને એના આનંદથી શોભાયમાન હતો, એ દૈત્યે દસ કરોડ વર્ષ સુધી રાજ કર્યું.