યઃ કીટસ્ તાલકન્દાન્તર્ દંશકો ય ઉદુમ્બરે । યઃ પ્રાજિકો વિન્ધ્યવને સ ત્વં પુત્ર મમાનુજઃ
તાલના મૂળમાં જે કીડો હતો, ઉદુમ્બર વૃક્ષમાં જે ડંખ મારતો મચ્છર હતો અને વિંધ્ય જંગલમાં જે મોર હતો—એ બધું તું જ છે, પુત્ર, તું મારો નાનો ભાઈ છે.
હિમવત્કન્દરાભૂર્જતરુત્વગ્રન્ધ્રકોટરે । પિપીલકો યષ્ ષણ્ માસાન્ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
હિમાલયની ગુફામાં ભૂર્જ વૃક્ષની છાલની ચીરમાં જે ચીંટી છ મહિના રહી હતી, એ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
સુહ્મસીમાન્તકુગ્રામગોમયે યશ્ ચ વૃશ્ચિકઃ । સાર્ધં સંવત્સરં સાધો સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
સુહ્મ પ્રદેશની સીમાની એક દૂરના ગામમાં ગાયના છાણમાં જે વિચ્છુ સાડા એક વર્ષ રહ્યો હતો, એ પણ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
પુલિન્દીસ્તનપીઠેષુ નિલીનં યેન કાનને । ષટ્પદેનેવ પદ્મેષુ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
જંગલમાં એક પુલિંદી સ્ત્રીના સ્તન પર જે મધમાખી છુપાઈ રહી હતી, જેમ કે કમળમાં મધમાખી, એ પણ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
એતાસ્વ્ અન્યાસુ ચાન્યાસુ બહ્વીષુ જનયોનિષુ । જાતો ઽસિ જમ્બુદ્વીપે ઽસ્મિન્ પુરા શતસહસ્રશઃ
આવી અને અનેક બીજાં અનેક જન્મોમાં, તું આ જંબુદ્વીપ પર હજારો અને લાખો વખત જન્મ્યો છે.
ઇત્થં તવાત્મનશ્ ચૈવ પ્રાક્તનં વાસનાક્રમમ્ । પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમ્યગ્દર્શનશુદ્ધયા
હું મારી અને તારી ભૂતકાળની વાસનાઓની ક્રમબદ્ધતા, સાચા જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલી સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકું છું.
મમાપિ બહ્વ્યો બહુધા યોનયો મોહમન્થરાઃ । સમતીતાસ્ સ્મરામ્ય્ અદ્ય તા જ્ઞાનોદિતયા દૃશા
મારે પણ અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં, મોહથી ઘેરાયેલો રહીને, જન્મ લીધા છે; આજે જ્ઞાનથી જગેલી દૃષ્ટિથી એ બધાં જન્મોને હું યાદ કરી શકું છું.
ત્રિગર્તેષુ શુકો ભૂત્વા હંસો ભૂત્વા સરિત્તટે । પક્કણે વાયસો ભૂત્વા જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને
ત્રિગર્તમાં હું ટિયું બન્યો હતો, નદીકાંઠે હંસ અને પક્કણમાં કાગડો બનીને રહ્યો હતો; અને પછી અહીં આ જંગલમાં જન્મ લીધો.
ભુક્ત્વા પુલિન્દતાં વિન્ધ્યે કૃત્વા વઙ્ગેષુ વૃક્ષતામ્ । ઉષ્ટ્રત્વમ્ અતિવાહ્યાદ્રૌ જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને
વિંધ્યમાં હું પુલિંદ તરીકે રહ્યો, વંગ પ્રદેશમાં વૃક્ષ બન્યો અને ઊંચા પર્વતોમાં ઊંટ બનીને રહ્યો; અને પછી અહીં આ જંગલમાં જન્મ લીધો.
યશ્ ચાતકો હિમગિરૌ યો રાજા પુણ્ડ્રમણ્ડલે । વ્યાઘ્રો યસ્ સહ્યકુઞ્જેષુ સ એવેહ તવાગ્રજઃ
હિમાલયમાં ચાતક પક્ષી તરીકે, પુંડ્ર પ્રદેશમાં રાજા તરીકે અને સહ્ય પર્વતોમાં વાઘ તરીકે જે હતો, એ જ અહીં તારો મોટો ભાઈ છે.
યો ગૃધ્રો દશવર્ષાણિ યો મૃગો માસપઞ્ચકમ્ । યસ્ સમાનાં શતં સિંહસ્ સ એવેહ તવાગ્રજઃ
જે દસ વર્ષ સુધી ગિધ્ધ રહ્યો, પાંચ મહિના માટે હરણ રહ્યો અને સો વર્ષ સુધી સિંહ રહ્યો, એ જ અહીં તારો મોટો ભાઈ છે.
અન્ધ્રગ્રામચકોરેણ તુખારનૃપવાજિના । શ્રીશૈલાચાર્યપુત્રેણ મયેદં તવ કથ્યતે
આંધ્ર ગામમાં ચકોર પક્ષી તરીકે, તુખાર રાજાના ઘોડા તરીકે અને શ્રીશૈલ પર્વત પર આચાર્યના પુત્ર તરીકે, હું તને આ વાત કહું છું.
સર્વે વિવિધસંરમ્ભા વિવિધાચારચેષ્ટિતાઃ । વિલાસા જન્મનાં ભ્રાતસ્ સ્મર્યન્તે પ્રાક્તના મયા
ભાઈ, અનેક જન્મોમાં કરેલા વિવિધ પ્રયત્નો, અલગ અલગ વર્તણૂકો અને આનંદો મને હવે ભૂતકાળની વાતો તરીકે યાદ આવે છે.
એવં સ્થિતે જગજ્જાતાવ્ આવયોશ્ શતશો ગતાઃ । પિતરો માતરશ્ ચૈવ ભ્રાતરસ્ સુહૃદસ્ તથા
આ જગતમાં, આપણાં બંને માટે, સૈંકડો પિતા, માતા, ભાઈઓ અને મિત્રો આવી ગયા અને ગયા.
કાંસ્ તાન્ સમનુશોચાવો ન શોચાવશ્ ચ કાન્ અપિ । બન્ધૂન્ કિં વાપિ શોચાવ ઈદૃશ્ય્ એવ જગત્સ્થિતિઃ
અપણે કયા સંબંધીઓ માટે દુઃખ કરવું અને કયા માટે નહીં? કે પછી, આવા જગતના સ્વભાવમાં, કોઈ માટે દુઃખ કરવું જ કેમ?
અનન્તાઃ પિતરો યાન્તિ યાન્ત્ય્ અનન્તાશ્ ચ માતરઃ । ઇહ સંસારિણાં પુંસાં વનપાદપપર્ણવત્
આ સંસારમાં ફરતા લોકોને, જંગલના વૃક્ષોના પાન જેવી, અનંત પિતાઓ અને અનંત માતાઓ આવે છે અને જાય છે.
કિં પ્રમાણમ્ અતઃ પુત્ર દુઃખસ્યાત્ર સુખસ્ય વા । તસ્માત્ સર્વં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠાવસ્ સ્વસ્થતાં ગતૌ
પુત્ર, અહીં દુઃખ કે સુખનું શું નિશ્ચય છે? એટલે બધું છોડીને, આપણે મનની શાંતિમાં સ્થિર રહીએ.
પ્રપઞ્ચભાવનાં ત્યક્ત્વા મનસ્ય્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતામ્ । તાં ગતિં ગચ્છ ભદ્રં તે યાં યાન્તિ ગતિકોવિદાઃ
આ સંસારની કલ્પનાને છોડીને, મનમાં 'હું છું' એવી સ્થિતીમાં સ્થિર રહીને, એ જ સ્થિતિ તરફ આગળ વધ, ભલા માનવી, જ્યાં જવા માટે માર્ગ જાણનારા જાય છે.
ઇહાજવઞ્જવીભાવં પતનોત્પતનાત્મકમ્ । નાનુશોચન્તિ સુધિયશ્ ચિકિત્સન્તે ચ કેવલમ્
આ જીવન અહીં ક્ષણભંગુર અને ચઢાવ-ઉતારથી ભરેલું છે, એમાં બુદ્ધિશાળી લોકો દુઃખી થતા નથી, માત્ર એને જેમ છે તેમ સમજીને વ્યવહાર કરે છે.
ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં જરામરણવર્જિતમ્ । સંસ્મરાત્માનમ્ અવ્યગ્રો મા વિમૂઢમના ભવ
તું પોતાને એ રીતે યાદ કર, જે neither હોવાનો છે, neither ન હોવાનો છે, અને જેને વૃદ્ધાવસ્થા કે મૃત્યુ સ્પર્શી શકતું નથી; મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ ન થવા દે અને મૂંઝાઈ જતો નહીં.
ન તે દુઃખં ન તે જન્મ ન તે માતા ન તે પિતા । આત્મૈવાસિ ન સદ્બુદ્ધે ત્વમ્ અન્યઃ કશ્ચિદ્ એવ હિ
તને દુઃખ નથી, તારો જન્મ નથી, તારી માતા નથી, તારો પિતા નથી; તું માત્ર આત્મા જ છે, હે સુજાન, અને ખરેખર બીજું કોઈ નથી.
અસ્યાં સંસારયાત્રાયાં નાનાભિનયદાયિનઃ । અજ્ઞા એવ નટાસ્ સાધો રસભાવસમન્વિતાઃ
આ સંસારની યાત્રામાં અનેક પ્રકારની ભૂમિકા ભજવનારા લોકો, હે સજ્જન, માત્ર અજ્ઞાનથી ભરેલા કલાકારો છે, જે વિવિધ ભાવનાઓથી ભરપૂર છે.
મધ્યસ્થદૃષ્ટયસ્ સ્વસ્થા યથાપ્રાપ્તાર્થદર્શિનઃ । તજ્જ્ઞાસ્ તુ પ્રેક્ષકા એવ સાક્ષિધર્મે વ્યવસ્થિતાઃ
જે લોકો નિષ્પક્ષ દૃષ્ટિ ધરાવે છે, પોતામાં સ્થિર છે અને જે આવે છે તેને જેમ છે તેમ જુએ છે, તેઓ દર્શક છે; અને જે સત્યને જાણે છે, તેઓ માત્ર સાક્ષી તરીકે જ રહે છે.
કર્તારો ઽપિ ન કર્તારો યથા દીપા નિશાગમે । આલોકકર્મણામ્ એવં તજ્જ્ઞા લોકસ્થિતાવ્ ઇહ
કોઈક કાર્ય કરનારાઓ પણ સાચા અર્થમાં કર્તા નથી, જેમ રાત્રે દીવો ફક્ત પ્રકાશ ફેલાવે છે; એ જ રીતે, સત્યને જાણનારા લોકો અહીં ફક્ત જગતની વ્યવસ્થા ચલાવે છે.
પ્રતિબિમ્બૈર્ ન દૂષ્યન્તે સ્વાત્મબિમ્બગતૈર્ અપિ । યથા દર્પણરત્નાદ્યાસ્ તથા કાર્યૈર્ મહાધિયઃ
મહાન બુદ્ધિવાળા લોકો પોતાના પ્રતિબિંબથી કે પોતાના મનમાં ઊભા થયેલા ચિત્રોથી ક્યારેય દૂષિત થતા નથી, જેમ કે અરીસો કે રત્નો પણ તેમાં પડેલા પ્રતિબિંબથી કે તેમના કાર્યથી ક્યારેય બગડે નહીં.
સર્વૈષણામયકલઙ્કવિવર્જિતેન સ્વચ્છાત્મભાવકલિતેન હૃદબ્જમધ્યે । પુત્રાત્મનાત્મનિ મહામણિનામુનૈવ સન્ત્યજ્ય સમ્ભ્રમમ્ અલં પરિતોષમ્ એહિ
બધા ઇચ્છા અને કલંકથી રહિત, સ્વચ્છ અને આત્માની અનુભૂતિમાં સ્થિત મનથી, હૃદયના કમળમાં સ્થિત આત્મા રૂપે, હે પુત્ર, તું બધો ઉથલપાથલ છોડ અને સંપૂર્ણ સંતોષ પ્રાપ્ત કર.
એવં પ્રબોધિતસ્ તેન તદા પુણ્યેન પાવનઃ । પ્રબોધમ્ આપ પ્રાકાશ્યં પ્રભાત ઇવ ભૂતલમ્
એ પુણ્યશાળી દ્વારા જાગૃત થવાથી તે પવિત્ર અને તેજસ્વી બની ગયો, જેમ પ્રભાતે ધરતી પ્રકાશિત થાય છે.
ઉભાવ્ અપિ તતસ્ સિદ્ધૌ જ્ઞાનવિજ્ઞાનપારગૌ । વિચેરતુર્ વને તસ્મિન્ યાવદિચ્છમ્ અનિન્દિતૌ
બન્ને જ્ઞાન અને અનુભવમાં પારંગત બની, નિર્દોષ રીતે તે વનમાં મનગમતું ફરતા રહ્યા.
તતઃ કદાચિત્ કાલેન નિર્વાણપદમ્ આગતૌ । તૌ વિદેહૌ ગતસ્નેહૌ દીપાવ્ ઇવ શમં ગતૌ
પછી થોડા સમય પછી, બંનેને મુક્તિની અવસ્થા મળી; શરીર પ્રત્યેનો મોહ છોડી, દીવા બુઝાઈ જાય તેમ શાંતિમાં લીન થઈ ગયા.
એવં પ્રાગ્ભુક્તદેહાનામ્ અનન્તા ધનબન્ધુજાઃ । આશાઃ કિં ગૃહ્યતે તાભ્યઃ કિં વા સન્ત્યજ્યતે ઽનઘ
જે શરીર પહેલાં અનેકવાર ભોગવાયા છે, એવા લોકો માટે ધન અને સંબંધીઓથી અનંત આશાઓ ઊભી થાય છે; એમાંથી શું મેળવવું કે શું છોડવું, હે નિર્દોષ?