દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા પુત્ર સત્યં વિચારય । નેહ ત્વં નૈવ ચેદં તે ભ્રાન્તિમ્ અન્તઃ પરિત્યજ
હે પુત્ર, સાચી દ્રષ્ટિથી વિચારીને જો; અહીં તું પણ નથી અને આ બધું પણ તારું નથી, અંદરની ભ્રાંતિ છોડી દે.
અયં મૃતો ગતશ્ ચાહમ્ ઇતીમા દૃષ્ટયઃ પુનઃ । સ્વસઙ્કલ્પોપતાપોત્થા દૃશ્યન્તે ન તુ સત્યતઃ
‘એ મરી ગયો, એ ચાલ્યો ગયો, હું તો આવો છું’ — આવી દૃષ્ટિઓ વારંવાર મનમાં આવે છે, પણ એ બધું પોતાના કલ્પનાથી ઊભું થાય છે, હકીકતમાં એ સાચું નથી.
અજ્ઞાનવિસ્તીર્ણમરૌ વિલોલૈશ્ શુભાશુભસ્પન્દમયૈસ્ તરઙ્ગૈઃ । સ્વવાસનાતાપમરીચિવારિ પરિસ્ફુરત્ય્ એતદ્ અનન્તરૂપમ્
અજ્ઞાનના વિશાળ રણમાં, શુભ-અશુભ સંકલ્પોના લહેરિયાં જેવી તરંગો સાથે, પોતાના સંસ્કારોની કિરણોથી પાણી જેવું આ બદલાતું જગત ઝળહળતું દેખાય છે.
કઃ પિતા કિં ચ વા મિત્રં કા માતા કે ચ બન્ધવઃ । સ્વબુદ્ધ્યૈવાવધૂયન્તે વાત્યયા જનપાંસવઃ
પિતા કોણ છે? મિત્ર શું છે? માતા કોણ છે? સંબંધીઓ કોણ છે? પોતાની સમજથી આ બધું પવનમાં ઉડી જતું ધૂળ જેવું દૂર થઈ જાય છે.
બન્ધુમિત્રસુતસ્નેહદ્વેષમોહદશામયઃ । સ્વસઞ્જ્ઞામાત્રકેણૈવ પ્રપઞ્ચો ઽયં વિતન્યતે
સંબંધીઓ, મિત્રો, પુત્રો માટેનું સ્નેહ, દ્વેષ કે મોહ — આ બધું માત્ર પોતાની ઓળખથી જ આ જગત રચાયું છે.
બન્ધુત્વે ભાવિતો બન્ધુઃ પરત્વે ભાવિતઃ પરઃ । વિષામૃતદશેવૈષા સ્થિતિર્ ભાવનિબન્ધની
જ્યારે આપણે કોઈને આપણી જાતનો માનીએ છીએ, ત્યારે તે આપણો સગો લાગે છે; જ્યારે બીજાપણું માની લઈએ, ત્યારે એ અજાણો લાગે છે. આવી સ્થિતિ માત્ર કલ્પનાથી બંધાયેલી છે, જે ઝેર અને અમૃતના અનુભવ જેવી જ છે.
એકત્વે વર્તમાનસ્ય સર્વગસ્ય કિલાત્મનઃ । અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ અસત્કલના કુતઃ
જે આત્મા સર્વત્ર વ્યાપી છે અને સદા હાજર છે, તેમાં 'આપણા સગા છે, આ અજાણ્યા છે' એવી ખોટી કલ્પના કેમ થાય?
રક્તમાંસાસ્થિસઙ્ઘાતાદ્ દેહાદ્ એવાસ્થિપઞ્જરાત્ । કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ ચિત્તેન સ્વયં પુત્ર વિચારય
પુત્ર, તું જરા વિચારીને જો કે આ લોહી, માંસ અને હાડકાંથી બનેલા શરીર અને હાડકાંના પાંજરામાં રહેલા સ્વરૂપમાંથી હું કોણ છું?
દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા ન કશ્ચિત્ ત્વં ન ચાપ્ય્ અહમ્ । મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇદં પુણ્યઃ પાવનશ્ ચેતિ વલ્ગતિ
સાચા દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, ન તું ખરેખર છે, ન હું; 'આ પુણ્ય છે, આ પવિત્ર કરે છે' એવી ખોટી સમજણ ફક્ત મનમાં ભટકે છે.
કસ્ તે પિતા કશ્ ચ સુહૃત્ કા માતા કશ્ ચ વા પરઃ । ખસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમ્ અસ્વં કિં સ્વમ્ ઉચ્યતામ્
તમારો પિતા કોણ છે? તમારો મિત્ર કોણ છે? તમારી માતા કોણ છે? અને બીજાં કોણ છે? આ અનંત આકાશ જેવી રમતમાં શું તમારું છે અને શું તમારું નથી—એ કહો.
અસિ ચેત્ ત્વં તદ્ અન્યેષુ યાતેષુ બહુજન્મસુ । યે બન્ધવો યે વિભવાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ
જો તમે સાચે જ પોતે છો, તો અનેક જન્મોમાં ગયા સંબંધીઓ અને સંપત્તિ માટે તમે શોક કર્યો નથી?
બભૂવુસ્ તે સુપુષ્પાસુ સ્થલીષુ મૃગયોનિષુ । બહવો બન્ધવો ધન્યાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
ગુલાબી ફૂલોવાળી મેદાનોમાં અને પશુઓના જન્મોમાં, તમને ઘણા શુભ સંબંધીઓ મળ્યા હતા; તો તમે તેમના માટે શોક કેમ કર્યો નહોતો?
બભૂવુસ્ તે સપદ્માસુ તટીષ્વ્ અમ્બુધિયોષિતામ્ । હંસસ્ય બન્ધવો હંસાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
કમળથી શોભિત કાંઠે, જળમાં વસતી સ્ત્રીઓમાં, જ્યારે તમે હંસ હતા ત્યારે તમારા હંસ સંબંધીઓ હતા; તો તમે તેમના માટે શોક કેમ કર્યો નહોતો?
બભૂવુસ્ તે લસત્પત્ત્રાશ્ ચિત્રાસુ વનરાજિષુ । બહવો બન્ધવો વૃક્ષાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
વનની રંગબેરંગી વનરાજીઓમાં અનેક ઝાડો તેજસ્વી પાંદડાં સાથે તારા મિત્ર હતા—તો પછી તું એમના માટે શોક કેમ નથી કરતો?
બભૂવુસ્ તે મહાભ્રેષુ શિખરેષુ મહીભૃતામ્ । બહવો બન્ધવસ્ સિંહાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
મોટા પર્વતોની ઉંચી શિખરો પર અનેક સિંહો તારા મિત્ર હતા—તો પછી તું એમના માટે દુઃખ કેમ નથી કરતો?
બભૂવુસ્ તે સ્રવન્તીષુ સરસ્સ્વ્ અમ્ભોજિનીષુ ચ । બહવો બન્ધવો મત્સ્યાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ
વહેતી નદીઓમાં, સરોવરોમાં અને કમળવાળી તળાવોમાં અનેક માછલીઓ તારી સાથી હતી—તો પછી તું એમના માટે પણ શોક કેમ નથી કરતો?
બભૂવિથ દશાર્ણેષુ કપિલો વનવાનરઃ । રાજપુત્રસ્ તુખારેષુ પુણ્ડ્રેષુ વનવાયસઃ
તુ દશાર્ણ પ્રદેશમાં વનમાં રહેતો કાપીલો વાનર હતો, તુખાર દેશમાં રાજકુમાર હતો અને પુણ્ડ્રમાં વનમાં રહેતો કાગડો હતો.
હેહયેષુ ચ માતઙ્ગસ્ ત્રિગર્તેષુ ચ ગર્દભઃ । સાલ્વેષુ સરમાપુત્રઃ પતત્રી શવરદ્રુમે
હેહય દેશમાં તું હાથી હતો, ત્રિગર્તમાં તું ગધેડો થયો, સાલ્વમાં સરમા નો દિકરો થયો અને શવર જંગલમાં તું પંખી હતો.
વિન્ધ્યાદ્રૌ પિપ્પલો ભૂત્વા ઘુણો ભૂત્વા મહાવટે । મન્દરે મર્કટો ભૂત્વા વિપ્રાજ્ જાતો ઽસિ કન્દરે
વિંધ્ય પર્વત પર તું પિપળનું ઝાડ બન્યો, મોટા વટવૃક્ષમાં તું કીડો થયો, મંદર પર્વત પર વાંદરો થયો અને ગુફામાં તું બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ્યો.
કોસલેષુ દ્વિજો ભૂત્વા ભૂત્વા વઙ્ગેષુ તિત્તિરિઃ । અશ્વો ભૂત્વા તુખારેષુ જાતસ્ ત્વં બ્રાહ્મણાદ્ વને
કોસલ દેશમાં તું દ્વિજ તરીકે જન્મ્યો, વંગમાં તું ટીટોડી થયો, તુખાર દેશમાં તું ઘોડો થયો અને જંગલમાં તું બ્રાહ્મણના ઘરમાં જન્મ્યો.
યઃ કીટસ્ તાલકન્દાન્તર્ દંશકો ય ઉદુમ્બરે । યઃ પ્રાજિકો વિન્ધ્યવને સ ત્વં પુત્ર મમાનુજઃ
તાલના મૂળમાં જે કીડો હતો, ઉદુમ્બર વૃક્ષમાં જે ડંખ મારતો મચ્છર હતો અને વિંધ્ય જંગલમાં જે મોર હતો—એ બધું તું જ છે, પુત્ર, તું મારો નાનો ભાઈ છે.
હિમવત્કન્દરાભૂર્જતરુત્વગ્રન્ધ્રકોટરે । પિપીલકો યષ્ ષણ્ માસાન્ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
હિમાલયની ગુફામાં ભૂર્જ વૃક્ષની છાલની ચીરમાં જે ચીંટી છ મહિના રહી હતી, એ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
સુહ્મસીમાન્તકુગ્રામગોમયે યશ્ ચ વૃશ્ચિકઃ । સાર્ધં સંવત્સરં સાધો સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
સુહ્મ પ્રદેશની સીમાની એક દૂરના ગામમાં ગાયના છાણમાં જે વિચ્છુ સાડા એક વર્ષ રહ્યો હતો, એ પણ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
પુલિન્દીસ્તનપીઠેષુ નિલીનં યેન કાનને । ષટ્પદેનેવ પદ્મેષુ સો ઽયં ત્વમ્ અનુજો મમ
જંગલમાં એક પુલિંદી સ્ત્રીના સ્તન પર જે મધમાખી છુપાઈ રહી હતી, જેમ કે કમળમાં મધમાખી, એ પણ તું જ હતો, મારા નાના ભાઈ.
એતાસ્વ્ અન્યાસુ ચાન્યાસુ બહ્વીષુ જનયોનિષુ । જાતો ઽસિ જમ્બુદ્વીપે ઽસ્મિન્ પુરા શતસહસ્રશઃ
આવી અને અનેક બીજાં અનેક જન્મોમાં, તું આ જંબુદ્વીપ પર હજારો અને લાખો વખત જન્મ્યો છે.
ઇત્થં તવાત્મનશ્ ચૈવ પ્રાક્તનં વાસનાક્રમમ્ । પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સમ્યગ્દર્શનશુદ્ધયા
હું મારી અને તારી ભૂતકાળની વાસનાઓની ક્રમબદ્ધતા, સાચા જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલી સૂક્ષ્મ બુદ્ધિથી સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકું છું.
મમાપિ બહ્વ્યો બહુધા યોનયો મોહમન્થરાઃ । સમતીતાસ્ સ્મરામ્ય્ અદ્ય તા જ્ઞાનોદિતયા દૃશા
મારે પણ અનેક પ્રકારની યોનિઓમાં, મોહથી ઘેરાયેલો રહીને, જન્મ લીધા છે; આજે જ્ઞાનથી જગેલી દૃષ્ટિથી એ બધાં જન્મોને હું યાદ કરી શકું છું.
ત્રિગર્તેષુ શુકો ભૂત્વા હંસો ભૂત્વા સરિત્તટે । પક્કણે વાયસો ભૂત્વા જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને
ત્રિગર્તમાં હું ટિયું બન્યો હતો, નદીકાંઠે હંસ અને પક્કણમાં કાગડો બનીને રહ્યો હતો; અને પછી અહીં આ જંગલમાં જન્મ લીધો.
ભુક્ત્વા પુલિન્દતાં વિન્ધ્યે કૃત્વા વઙ્ગેષુ વૃક્ષતામ્ । ઉષ્ટ્રત્વમ્ અતિવાહ્યાદ્રૌ જાતો ઽહમ્ ઇહ કાનને
વિંધ્યમાં હું પુલિંદ તરીકે રહ્યો, વંગ પ્રદેશમાં વૃક્ષ બન્યો અને ઊંચા પર્વતોમાં ઊંટ બનીને રહ્યો; અને પછી અહીં આ જંગલમાં જન્મ લીધો.
યશ્ ચાતકો હિમગિરૌ યો રાજા પુણ્ડ્રમણ્ડલે । વ્યાઘ્રો યસ્ સહ્યકુઞ્જેષુ સ એવેહ તવાગ્રજઃ
હિમાલયમાં ચાતક પક્ષી તરીકે, પુંડ્ર પ્રદેશમાં રાજા તરીકે અને સહ્ય પર્વતોમાં વાઘ તરીકે જે હતો, એ જ અહીં તારો મોટો ભાઈ છે.