કિમ્ ઈદૃશી ત્વયા બદ્ધા ભાવનેહ વિમોહજા । સંસારે યદ્ અશોચ્યો ઽપિ ત્વયા તાતો ઽનુશોચ્યતે
અહીં તમને આવી કલ્પના કેમ થઈ છે, જે મોહથી ઊભી થઈ છે? આ સંસારમાં, જ્યારે તમારા પિતાને દુઃખ કરવું યોગ્ય નથી, ત્યારે પણ તમે એમના માટે શા માટે શોક કરો છો?
ન સૈવ ભવતો માતા નાસાવ્ એવ પિતા તવ । ન ભવાન્ એવ તનયસ્ તયોર્ નિસ્સઙ્ખ્યપુત્રયોઃ
એ સ્ત્રી સાચે તમારી માતા નથી, એ પુરુષ પણ સાચે તમારા પિતા નથી; અને તમે પણ એ અનગણ્યા સંતાનો ધરાવનારા માતા-પિતાના સાચા દિકરા નથી.
માતાપિતૃસહસ્રાણિ સમતીતાનિ તે સુત । બહૂન્ય્ અમ્બુપ્રવાહસ્ય નિમ્નાનીવ વને વને
હજારો માતા-પિતા તમારે પસાર કર્યા છે, બેટા, જેમ કે જંગલમાં જંગલમાં વહેતા પાણીના અનેક ખાડા હોય છે એમ.
અસઙ્ખ્યપુત્રયોર્ નૈવ ભવાન્ એવ સુતસ્ તયોઃ । સરિત્તરઙ્ગવત્ પુત્ર ગતાઃ પુત્રગણા નૃણામ્
અનંત સંતાનો ધરાવતાં માતાપિતામાંથી તમે સાચા અર્થમાં તેમનાં પુત્ર નથી; જેમ નદીના તરંગો વહે જતાં રહે છે, તેમ મનુષ્યોમાં પુત્રોના જૂથો પણ સમય સાથે વિલીન થઈ જાય છે.
અસ્મત્પિત્રોર્ અતીતાનિ પુત્રલક્ષાણ્ય્ અનેકશઃ । પત્ત્રકોરકવૃન્દાનિ લતાપાદપયોર્ ઇવ
અમારા માતાપિતાને પણ અનેક વખત લાખો પુત્રો મળ્યા અને વિદાય પણ લીધા, જેમ વેલના મૂળ પાસે પાંદડા અને કળીઓના જૂથો આવે અને જાય છે.
મિત્રબાન્ધવવૃન્દાનિ જન્તોર્ જન્મનિ જન્મનિ । ઋતાવ્ ઋતાવ્ અતીતાનિ ફલાનીવ મહાતરોઃ
દરેક જન્મમાં જીવને મિત્ર અને સગા-સંબંધીઓના જૂથો મળ્યા અને વિદાય લીધા છે, જેમ મહાન વૃક્ષને દરેક ઋતુએ ફળ મળે અને પછી તે ટળી જાય છે.
શોચનીયા યદિ સ્નેહાન્ માતાપિતૃસુતાસ્ સુત । તદ્ અતીતા ન શોચ્યન્તે કિમ્ અજસ્રં સહસ્રશઃ
જો માતા, પિતા અને સંતાનો માટે પ્રેમથી દુઃખ કરવું યોગ્ય હોય, તો જે ગયા છે તેમના માટે શોક થતો નથી—તો પછી અનંત અને અસંખ્ય લોકો માટે સતત શોક કેમ કરવો?
પ્રપઞ્ચો ઽયં મહાભાગ દૃશ્યતે જાગતો ભ્રમઃ । પરમાર્થેન તુ પ્રાજ્ઞ નાસ્તિ મિત્રં ન બાન્ધવઃ
હે મહાન આત્મા, આ જગત માત્ર જાગૃત અવસ્થાનો ભ્રમ છે, એક દેખાવ છે; સાચી દ્રષ્ટિએ તો અહીં કોઈ મિત્ર કે સગાં નથી.
મનાગ્ અપીહ હિ ભ્રાતઃ પરમાર્થે ન વિદ્યતે । મહત્ય્ અપિ ચિરાત્ તપ્તે મરાવ્ ઇવ પયોલવઃ
હે ભાઈ, અહીં જરા પણ સાચી અસ્તિત્વતા નથી; લાંબા સમય સુધી ખૂબ પ્રયત્ન કરો તો પણ, રણમાં પાણીની એક ટીપા જેટલું પણ નથી.
એતા યાઃ પ્રેક્ષસે લક્ષ્મીશ્ છત્ત્રચામરચઞ્ચલાઃ । સ્વપ્ન એવ મહાબુદ્ધે દિનાનિ ત્રીણિ પઞ્ચ વા
જે વૈભવો તું જોઈ રહ્યો છે—છત્ર, ચામર અને તેમનો ચમકતો ઠાટ—હે મહાન બુદ્ધિવાળા, એ તો ત્રણ કે પાંચ દિવસના સ્વપ્ન જેવાં છે.
દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા પુત્ર સત્યં વિચારય । નેહ ત્વં નૈવ ચેદં તે ભ્રાન્તિમ્ અન્તઃ પરિત્યજ
હે પુત્ર, સાચી દ્રષ્ટિથી વિચારીને જો; અહીં તું પણ નથી અને આ બધું પણ તારું નથી, અંદરની ભ્રાંતિ છોડી દે.
અયં મૃતો ગતશ્ ચાહમ્ ઇતીમા દૃષ્ટયઃ પુનઃ । સ્વસઙ્કલ્પોપતાપોત્થા દૃશ્યન્તે ન તુ સત્યતઃ
‘એ મરી ગયો, એ ચાલ્યો ગયો, હું તો આવો છું’ — આવી દૃષ્ટિઓ વારંવાર મનમાં આવે છે, પણ એ બધું પોતાના કલ્પનાથી ઊભું થાય છે, હકીકતમાં એ સાચું નથી.
અજ્ઞાનવિસ્તીર્ણમરૌ વિલોલૈશ્ શુભાશુભસ્પન્દમયૈસ્ તરઙ્ગૈઃ । સ્વવાસનાતાપમરીચિવારિ પરિસ્ફુરત્ય્ એતદ્ અનન્તરૂપમ્
અજ્ઞાનના વિશાળ રણમાં, શુભ-અશુભ સંકલ્પોના લહેરિયાં જેવી તરંગો સાથે, પોતાના સંસ્કારોની કિરણોથી પાણી જેવું આ બદલાતું જગત ઝળહળતું દેખાય છે.
કઃ પિતા કિં ચ વા મિત્રં કા માતા કે ચ બન્ધવઃ । સ્વબુદ્ધ્યૈવાવધૂયન્તે વાત્યયા જનપાંસવઃ
પિતા કોણ છે? મિત્ર શું છે? માતા કોણ છે? સંબંધીઓ કોણ છે? પોતાની સમજથી આ બધું પવનમાં ઉડી જતું ધૂળ જેવું દૂર થઈ જાય છે.
બન્ધુમિત્રસુતસ્નેહદ્વેષમોહદશામયઃ । સ્વસઞ્જ્ઞામાત્રકેણૈવ પ્રપઞ્ચો ઽયં વિતન્યતે
સંબંધીઓ, મિત્રો, પુત્રો માટેનું સ્નેહ, દ્વેષ કે મોહ — આ બધું માત્ર પોતાની ઓળખથી જ આ જગત રચાયું છે.
બન્ધુત્વે ભાવિતો બન્ધુઃ પરત્વે ભાવિતઃ પરઃ । વિષામૃતદશેવૈષા સ્થિતિર્ ભાવનિબન્ધની
જ્યારે આપણે કોઈને આપણી જાતનો માનીએ છીએ, ત્યારે તે આપણો સગો લાગે છે; જ્યારે બીજાપણું માની લઈએ, ત્યારે એ અજાણો લાગે છે. આવી સ્થિતિ માત્ર કલ્પનાથી બંધાયેલી છે, જે ઝેર અને અમૃતના અનુભવ જેવી જ છે.
એકત્વે વર્તમાનસ્ય સર્વગસ્ય કિલાત્મનઃ । અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ અસત્કલના કુતઃ
જે આત્મા સર્વત્ર વ્યાપી છે અને સદા હાજર છે, તેમાં 'આપણા સગા છે, આ અજાણ્યા છે' એવી ખોટી કલ્પના કેમ થાય?
રક્તમાંસાસ્થિસઙ્ઘાતાદ્ દેહાદ્ એવાસ્થિપઞ્જરાત્ । કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ ચિત્તેન સ્વયં પુત્ર વિચારય
પુત્ર, તું જરા વિચારીને જો કે આ લોહી, માંસ અને હાડકાંથી બનેલા શરીર અને હાડકાંના પાંજરામાં રહેલા સ્વરૂપમાંથી હું કોણ છું?
દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા ન કશ્ચિત્ ત્વં ન ચાપ્ય્ અહમ્ । મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇદં પુણ્યઃ પાવનશ્ ચેતિ વલ્ગતિ
સાચા દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, ન તું ખરેખર છે, ન હું; 'આ પુણ્ય છે, આ પવિત્ર કરે છે' એવી ખોટી સમજણ ફક્ત મનમાં ભટકે છે.
કસ્ તે પિતા કશ્ ચ સુહૃત્ કા માતા કશ્ ચ વા પરઃ । ખસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમ્ અસ્વં કિં સ્વમ્ ઉચ્યતામ્
તમારો પિતા કોણ છે? તમારો મિત્ર કોણ છે? તમારી માતા કોણ છે? અને બીજાં કોણ છે? આ અનંત આકાશ જેવી રમતમાં શું તમારું છે અને શું તમારું નથી—એ કહો.
અસિ ચેત્ ત્વં તદ્ અન્યેષુ યાતેષુ બહુજન્મસુ । યે બન્ધવો યે વિભવાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ
જો તમે સાચે જ પોતે છો, તો અનેક જન્મોમાં ગયા સંબંધીઓ અને સંપત્તિ માટે તમે શોક કર્યો નથી?
બભૂવુસ્ તે સુપુષ્પાસુ સ્થલીષુ મૃગયોનિષુ । બહવો બન્ધવો ધન્યાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
ગુલાબી ફૂલોવાળી મેદાનોમાં અને પશુઓના જન્મોમાં, તમને ઘણા શુભ સંબંધીઓ મળ્યા હતા; તો તમે તેમના માટે શોક કેમ કર્યો નહોતો?
બભૂવુસ્ તે સપદ્માસુ તટીષ્વ્ અમ્બુધિયોષિતામ્ । હંસસ્ય બન્ધવો હંસાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
કમળથી શોભિત કાંઠે, જળમાં વસતી સ્ત્રીઓમાં, જ્યારે તમે હંસ હતા ત્યારે તમારા હંસ સંબંધીઓ હતા; તો તમે તેમના માટે શોક કેમ કર્યો નહોતો?
બભૂવુસ્ તે લસત્પત્ત્રાશ્ ચિત્રાસુ વનરાજિષુ । બહવો બન્ધવો વૃક્ષાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
વનની રંગબેરંગી વનરાજીઓમાં અનેક ઝાડો તેજસ્વી પાંદડાં સાથે તારા મિત્ર હતા—તો પછી તું એમના માટે શોક કેમ નથી કરતો?
બભૂવુસ્ તે મહાભ્રેષુ શિખરેષુ મહીભૃતામ્ । બહવો બન્ધવસ્ સિંહાસ્ તાન્ કથં નાનુશોચસિ
મોટા પર્વતોની ઉંચી શિખરો પર અનેક સિંહો તારા મિત્ર હતા—તો પછી તું એમના માટે દુઃખ કેમ નથી કરતો?
બભૂવુસ્ તે સ્રવન્તીષુ સરસ્સ્વ્ અમ્ભોજિનીષુ ચ । બહવો બન્ધવો મત્સ્યાઃ કિં તાન્ અપિ ન શોચસિ
વહેતી નદીઓમાં, સરોવરોમાં અને કમળવાળી તળાવોમાં અનેક માછલીઓ તારી સાથી હતી—તો પછી તું એમના માટે પણ શોક કેમ નથી કરતો?
બભૂવિથ દશાર્ણેષુ કપિલો વનવાનરઃ । રાજપુત્રસ્ તુખારેષુ પુણ્ડ્રેષુ વનવાયસઃ
તુ દશાર્ણ પ્રદેશમાં વનમાં રહેતો કાપીલો વાનર હતો, તુખાર દેશમાં રાજકુમાર હતો અને પુણ્ડ્રમાં વનમાં રહેતો કાગડો હતો.
હેહયેષુ ચ માતઙ્ગસ્ ત્રિગર્તેષુ ચ ગર્દભઃ । સાલ્વેષુ સરમાપુત્રઃ પતત્રી શવરદ્રુમે
હેહય દેશમાં તું હાથી હતો, ત્રિગર્તમાં તું ગધેડો થયો, સાલ્વમાં સરમા નો દિકરો થયો અને શવર જંગલમાં તું પંખી હતો.
વિન્ધ્યાદ્રૌ પિપ્પલો ભૂત્વા ઘુણો ભૂત્વા મહાવટે । મન્દરે મર્કટો ભૂત્વા વિપ્રાજ્ જાતો ઽસિ કન્દરે
વિંધ્ય પર્વત પર તું પિપળનું ઝાડ બન્યો, મોટા વટવૃક્ષમાં તું કીડો થયો, મંદર પર્વત પર વાંદરો થયો અને ગુફામાં તું બ્રાહ્મણ તરીકે જન્મ્યો.
કોસલેષુ દ્વિજો ભૂત્વા ભૂત્વા વઙ્ગેષુ તિત્તિરિઃ । અશ્વો ભૂત્વા તુખારેષુ જાતસ્ ત્વં બ્રાહ્મણાદ્ વને
કોસલ દેશમાં તું દ્વિજ તરીકે જન્મ્યો, વંગમાં તું ટીટોડી થયો, તુખાર દેશમાં તું ઘોડો થયો અને જંગલમાં તું બ્રાહ્મણના ઘરમાં જન્મ્યો.