પ્રશાન્તકલનારમ્ભં ચેત્યરિક્તચિદાસ્પદમ્ । પદં જગામ નીરાગં પુષ્પગન્ધ ઇવામ્બરમ્
પછી તેણે વાસનાવિહિન, ચેતનાથી ભરેલી, વિષયોથી ખાલી અને સંપૂર્ણ શાંત એવી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી, જેમ કે ફૂલની સુગંધ આકાશમાં વિખેરાય છે.
અથ ભાર્યા મુનેર્ દેહં પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ । દૃષ્ટ્વાવિલુઠિતં ભૂમૌ વિનાલમ્ ઇવ પઙ્કજમ્
પછી ઋષિની પત્નીએ તેમના શરીરને, જેમાં શ્વાસ નહોતો રહ્યો, જમીન પર પડેલું અને કમળના ડાંડા વગરના ફૂલ જેવું નિર્જીવ જોઈને…
ચિરમ્ અભ્યસ્તયા યોગયુક્ત્યા પતિવિતીર્ણયા । તત્યાજ તનુમ્ અમ્લાનાં ષટ્પદી પદ્મિનીમ્ ઇવ
યોગની સાધના લાંબા સમયથી કરી હતી અને પતિ તરીકેનો ધર્મ પણ નિભાવ્યો હતો, એટલે તેણે પોતાનું સુકાઈ ગયેલું શરીર કમળ છોડતી મધમાખી જેવું ત્યજી દીધું.
ભર્તારમ્ એવાનુયયૌ જનસ્યાદૃશ્યતાં ગતમ્ । પ્રભાગગનકોશસ્થમ્ અસ્તં યાતમ્ ઇવોડુપમ્
પતિને, જે હવે લોકોની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગયા હતા, એના પાછળ પાછળ એ પણ ચાલી ગઈ, જેમ પ્રકાશની કિરણ ચંદ્રને આકાશમાં અસ્ત જતા અનુસરે છે.
માતાપિત્રોસ્ તુ ગતયોર્ ઔર્ધ્વદૈહિકકર્મણિ । પુણ્ય એવ સ્થિતે ઽવ્યગ્રે પાવનો દુઃખમ્ આયયૌ
માતા-પિતા બંને વિદાય પામ્યા પછી અને તેમના અંત્યેષ્ટિ સંસ્કાર થયા, ત્યારે પાવન—even મન સ્થિર હતું છતાં—દુઃખમાં ડૂબી ગયો.
શોકોપહતચિત્તો ઽસૌ ભ્રમન્ કાનનવીથિષુ । જ્યાયાંસમ્ અનવેક્ષ્યૈવ પાવનો વિલલાપ હ
શોકથી ભરાયેલ મન લઈને પાવન વનમાં રસ્તાઓ પર ભટકતો રહ્યો, અને પોતાના મોટા ભાઈ તરફ નજર પણ ન કરી, દુઃખમાં રડતો રહ્યો.
અથૌર્ધ્વદૈહિકં કૃત્વા માતાપિત્રોર્ ઉદારધીઃ । આયયૌ વિપિને પુણ્યઃ પાવનં શોકલાલસમ્
પછી પુણ્યે, જે ઉદાર મનવાળો હતો, માતા-પિતાના અંત્યક્રિયા કર્યા પછી, વનમાં પાવન પાસે આવ્યો, જે દુઃખમાં ડૂબેલો હતો.
કિં પુત્ર ઘનતાં શોકં નયસ્ય્ આન્ધ્યૈકકારણમ્ । બાષ્પધારાકરં ઘોરં પ્રાવૃટ્કાલ ઇવામ્બુદમ્
પુત્ર, તું શા માટે દુઃખને એટલું ઘન બનાવે છે, કે જે અંધકારનું એકમાત્ર કારણ બને છે? એ તો વરસાદના માઘમાસની ઘેરા વાદળ જેવી ભયાનક આંસુઓની ધારા લાવે છે.
પિતા તવ મહાપ્રાજ્ઞ ગતસ્ સાર્ધં ત્વદમ્બયા । સ્વામ્ એવ પરમાં આત્મપદવીં મોક્ષનામિકામ્
તારો પિતા, હે વિદ્વાન, માતા સાથે મળીને, પોતાની જ પરમ આત્માની માર્ગે, જે મોક્ષ કહેવાય છે, પહોંચી ગયા છે.
તત્ સ્થાનં સર્વજન્તૂનાં તદ્ રૂપં વિદિતાત્મનામ્ । સ્વં ભાવમ્ અભિસમ્પન્ને કિં પિતર્ય્ અભિશોચસિ
આ અવસ્થા બધા જીવજંતુઓની છે; આ સ્વરૂપ એ લોકોનું છે જેમણે પોતાને સાચે ઓળખ્યા છે. જ્યારે પોતાનો સ્વભાવ પૂરેપૂરો સમજાઈ જાય છે, ત્યારે તમે તમારા પિતાના માટે શા માટે દુઃખ કરો છો?
કિમ્ ઈદૃશી ત્વયા બદ્ધા ભાવનેહ વિમોહજા । સંસારે યદ્ અશોચ્યો ઽપિ ત્વયા તાતો ઽનુશોચ્યતે
અહીં તમને આવી કલ્પના કેમ થઈ છે, જે મોહથી ઊભી થઈ છે? આ સંસારમાં, જ્યારે તમારા પિતાને દુઃખ કરવું યોગ્ય નથી, ત્યારે પણ તમે એમના માટે શા માટે શોક કરો છો?
ન સૈવ ભવતો માતા નાસાવ્ એવ પિતા તવ । ન ભવાન્ એવ તનયસ્ તયોર્ નિસ્સઙ્ખ્યપુત્રયોઃ
એ સ્ત્રી સાચે તમારી માતા નથી, એ પુરુષ પણ સાચે તમારા પિતા નથી; અને તમે પણ એ અનગણ્યા સંતાનો ધરાવનારા માતા-પિતાના સાચા દિકરા નથી.
માતાપિતૃસહસ્રાણિ સમતીતાનિ તે સુત । બહૂન્ય્ અમ્બુપ્રવાહસ્ય નિમ્નાનીવ વને વને
હજારો માતા-પિતા તમારે પસાર કર્યા છે, બેટા, જેમ કે જંગલમાં જંગલમાં વહેતા પાણીના અનેક ખાડા હોય છે એમ.
અસઙ્ખ્યપુત્રયોર્ નૈવ ભવાન્ એવ સુતસ્ તયોઃ । સરિત્તરઙ્ગવત્ પુત્ર ગતાઃ પુત્રગણા નૃણામ્
અનંત સંતાનો ધરાવતાં માતાપિતામાંથી તમે સાચા અર્થમાં તેમનાં પુત્ર નથી; જેમ નદીના તરંગો વહે જતાં રહે છે, તેમ મનુષ્યોમાં પુત્રોના જૂથો પણ સમય સાથે વિલીન થઈ જાય છે.
અસ્મત્પિત્રોર્ અતીતાનિ પુત્રલક્ષાણ્ય્ અનેકશઃ । પત્ત્રકોરકવૃન્દાનિ લતાપાદપયોર્ ઇવ
અમારા માતાપિતાને પણ અનેક વખત લાખો પુત્રો મળ્યા અને વિદાય પણ લીધા, જેમ વેલના મૂળ પાસે પાંદડા અને કળીઓના જૂથો આવે અને જાય છે.
મિત્રબાન્ધવવૃન્દાનિ જન્તોર્ જન્મનિ જન્મનિ । ઋતાવ્ ઋતાવ્ અતીતાનિ ફલાનીવ મહાતરોઃ
દરેક જન્મમાં જીવને મિત્ર અને સગા-સંબંધીઓના જૂથો મળ્યા અને વિદાય લીધા છે, જેમ મહાન વૃક્ષને દરેક ઋતુએ ફળ મળે અને પછી તે ટળી જાય છે.
શોચનીયા યદિ સ્નેહાન્ માતાપિતૃસુતાસ્ સુત । તદ્ અતીતા ન શોચ્યન્તે કિમ્ અજસ્રં સહસ્રશઃ
જો માતા, પિતા અને સંતાનો માટે પ્રેમથી દુઃખ કરવું યોગ્ય હોય, તો જે ગયા છે તેમના માટે શોક થતો નથી—તો પછી અનંત અને અસંખ્ય લોકો માટે સતત શોક કેમ કરવો?
પ્રપઞ્ચો ઽયં મહાભાગ દૃશ્યતે જાગતો ભ્રમઃ । પરમાર્થેન તુ પ્રાજ્ઞ નાસ્તિ મિત્રં ન બાન્ધવઃ
હે મહાન આત્મા, આ જગત માત્ર જાગૃત અવસ્થાનો ભ્રમ છે, એક દેખાવ છે; સાચી દ્રષ્ટિએ તો અહીં કોઈ મિત્ર કે સગાં નથી.
મનાગ્ અપીહ હિ ભ્રાતઃ પરમાર્થે ન વિદ્યતે । મહત્ય્ અપિ ચિરાત્ તપ્તે મરાવ્ ઇવ પયોલવઃ
હે ભાઈ, અહીં જરા પણ સાચી અસ્તિત્વતા નથી; લાંબા સમય સુધી ખૂબ પ્રયત્ન કરો તો પણ, રણમાં પાણીની એક ટીપા જેટલું પણ નથી.
એતા યાઃ પ્રેક્ષસે લક્ષ્મીશ્ છત્ત્રચામરચઞ્ચલાઃ । સ્વપ્ન એવ મહાબુદ્ધે દિનાનિ ત્રીણિ પઞ્ચ વા
જે વૈભવો તું જોઈ રહ્યો છે—છત્ર, ચામર અને તેમનો ચમકતો ઠાટ—હે મહાન બુદ્ધિવાળા, એ તો ત્રણ કે પાંચ દિવસના સ્વપ્ન જેવાં છે.
દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા પુત્ર સત્યં વિચારય । નેહ ત્વં નૈવ ચેદં તે ભ્રાન્તિમ્ અન્તઃ પરિત્યજ
હે પુત્ર, સાચી દ્રષ્ટિથી વિચારીને જો; અહીં તું પણ નથી અને આ બધું પણ તારું નથી, અંદરની ભ્રાંતિ છોડી દે.
અયં મૃતો ગતશ્ ચાહમ્ ઇતીમા દૃષ્ટયઃ પુનઃ । સ્વસઙ્કલ્પોપતાપોત્થા દૃશ્યન્તે ન તુ સત્યતઃ
‘એ મરી ગયો, એ ચાલ્યો ગયો, હું તો આવો છું’ — આવી દૃષ્ટિઓ વારંવાર મનમાં આવે છે, પણ એ બધું પોતાના કલ્પનાથી ઊભું થાય છે, હકીકતમાં એ સાચું નથી.
અજ્ઞાનવિસ્તીર્ણમરૌ વિલોલૈશ્ શુભાશુભસ્પન્દમયૈસ્ તરઙ્ગૈઃ । સ્વવાસનાતાપમરીચિવારિ પરિસ્ફુરત્ય્ એતદ્ અનન્તરૂપમ્
અજ્ઞાનના વિશાળ રણમાં, શુભ-અશુભ સંકલ્પોના લહેરિયાં જેવી તરંગો સાથે, પોતાના સંસ્કારોની કિરણોથી પાણી જેવું આ બદલાતું જગત ઝળહળતું દેખાય છે.
કઃ પિતા કિં ચ વા મિત્રં કા માતા કે ચ બન્ધવઃ । સ્વબુદ્ધ્યૈવાવધૂયન્તે વાત્યયા જનપાંસવઃ
પિતા કોણ છે? મિત્ર શું છે? માતા કોણ છે? સંબંધીઓ કોણ છે? પોતાની સમજથી આ બધું પવનમાં ઉડી જતું ધૂળ જેવું દૂર થઈ જાય છે.
બન્ધુમિત્રસુતસ્નેહદ્વેષમોહદશામયઃ । સ્વસઞ્જ્ઞામાત્રકેણૈવ પ્રપઞ્ચો ઽયં વિતન્યતે
સંબંધીઓ, મિત્રો, પુત્રો માટેનું સ્નેહ, દ્વેષ કે મોહ — આ બધું માત્ર પોતાની ઓળખથી જ આ જગત રચાયું છે.
બન્ધુત્વે ભાવિતો બન્ધુઃ પરત્વે ભાવિતઃ પરઃ । વિષામૃતદશેવૈષા સ્થિતિર્ ભાવનિબન્ધની
જ્યારે આપણે કોઈને આપણી જાતનો માનીએ છીએ, ત્યારે તે આપણો સગો લાગે છે; જ્યારે બીજાપણું માની લઈએ, ત્યારે એ અજાણો લાગે છે. આવી સ્થિતિ માત્ર કલ્પનાથી બંધાયેલી છે, જે ઝેર અને અમૃતના અનુભવ જેવી જ છે.
એકત્વે વર્તમાનસ્ય સર્વગસ્ય કિલાત્મનઃ । અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ ઇત્ય્ અસત્કલના કુતઃ
જે આત્મા સર્વત્ર વ્યાપી છે અને સદા હાજર છે, તેમાં 'આપણા સગા છે, આ અજાણ્યા છે' એવી ખોટી કલ્પના કેમ થાય?
રક્તમાંસાસ્થિસઙ્ઘાતાદ્ દેહાદ્ એવાસ્થિપઞ્જરાત્ । કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ ચિત્તેન સ્વયં પુત્ર વિચારય
પુત્ર, તું જરા વિચારીને જો કે આ લોહી, માંસ અને હાડકાંથી બનેલા શરીર અને હાડકાંના પાંજરામાં રહેલા સ્વરૂપમાંથી હું કોણ છું?
દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા ન કશ્ચિત્ ત્વં ન ચાપ્ય્ અહમ્ । મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ઇદં પુણ્યઃ પાવનશ્ ચેતિ વલ્ગતિ
સાચા દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, ન તું ખરેખર છે, ન હું; 'આ પુણ્ય છે, આ પવિત્ર કરે છે' એવી ખોટી સમજણ ફક્ત મનમાં ભટકે છે.
કસ્ તે પિતા કશ્ ચ સુહૃત્ કા માતા કશ્ ચ વા પરઃ । ખસ્યાનન્તવિલાસસ્ય કિમ્ અસ્વં કિં સ્વમ્ ઉચ્યતામ્
તમારો પિતા કોણ છે? તમારો મિત્ર કોણ છે? તમારી માતા કોણ છે? અને બીજાં કોણ છે? આ અનંત આકાશ જેવી રમતમાં શું તમારું છે અને શું તમારું નથી—એ કહો.