સંસારસ્થિતિર્ એવેયં યદ્ ભૂત્વા ભૂયતે પુનઃ । અજ્ઞેનૈવ ન તુ જ્ઞેન જ્ઞો ઽસિ રામ સ્થિરો ભવ
આ સંસારનો ચક્ર, જેમાં વારંવાર જન્મ અને મૃત્યુ થાય છે, એ માત્ર અજ્ઞાનથી જ ટકી રહ્યો છે, જ્ઞાનથી નહીં. હે રામ, તમે જ્ઞાન સ્વરૂપ છો, સ્થિર રહો.
સ્વરૂપમ્ ઇદમ્ અસ્યાસ્ તુ સંસૃતેસ્ સન્તતં હિ યત્ । અજ્ઞાનાત્ સ્ફારતામ્ એતિ જ્ઞાનવાન્ અસિ સન્મતે
આ સંસારનું સાચું સ્વરૂપ એ છે કે અજ્ઞાનને કારણે તે સતત વિસ્તરતું દેખાય છે. પણ, હે વિદ્વાન, તને તો સાચો જ્ઞાન પ્રાપ્ત છે.
રૂપં કિમ્ અન્યદ્ ભવતુ ભ્રમમાત્રાદ્ ઋતે ભ્રમે । સ્વપ્નમાત્રાદ્ ઋતે સ્વપ્ને ભવત્ય્ અન્યો હિ કઃ ક્રમઃ
માત્ર ભ્રમ સિવાય બીજું સ્વરૂપ શું હોઈ શકે? સ્વપ્નમાં પણ સ્વપ્ન સિવાય બીજું શું ઘટે છે?
સર્વશક્તેર્ ઇયં શક્તિર્ ભ્રમમાત્રમયી મતા । રૂઢા સંસારમાયેતિ નાસત્યા નાપિ સન્મયી
આ શક્તિ સર્વશક્તિ માનવામાં આવે છે, પણ એ માત્ર ભ્રમથી બનેલી છે. સંસારમાયારૂપે સ્થાપિત છે—એને ન તો ખોટી કહી શકાય, ન તો સંપૂર્ણ સાચી.
કેવલં જ્ઞાનવૈરૂપ્યાદ્ અપર્યાલોચનાત્ તથા । રામ દૃશ્યત એવેદમ્ આભાનમ્ અતિભાસ્વરમ્
હે રામ, માત્ર જ્ઞાનના વિકાર અને યોગ્ય વિચારના અભાવે જ આ તેજસ્વી દેખાવ એવો દેખાય છે.
ન બન્ધુઃ કસ્યચિત્ કશ્ચિદ્ ઇહ નો કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અરિઃ । સદા સર્વં ચ સર્વસ્ય સર્વસ્ સર્વેશ્વરેચ્છયા
આ દુનિયામાં કોઈ પણ કોઈનો સાચો મિત્ર નથી અને કોઈ પણ કોઈનો સાચો દુશ્મન પણ નથી. બધું બધાનું છે, અને આ બધું સર્વશક્તિમાનની ઇચ્છાથી જ બનેલું છે.
આલૂનશીર્ણમ્ અખિલમ્ ઇદમ્ અન્યોઽન્યમિશ્રિતમ્ । અનારતં યાતિ જગત્ તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ
આ જગત સતત બદલાતું રહે છે, બધું એકબીજામાં મિશ્રાયલું છે, ક્યારેક તૂટે છે, ક્યારેક જોડાય છે—જેમ પાણી પર તરંગો સતત ઉઠે અને ઓગળી જાય છે.
અધ ઊર્ધ્વત્વમ્ આયાતિ યાત્ય્ ઊર્ધ્વત્વમ્ અધસ્ તથા । સંસારસ્ય ચલસ્યાસ્ય ચક્રનેમિર્ ઇવાભિતઃ
જે નીચે છે તે ઉપર જાય છે અને જે ઉપર છે તે નીચે આવે છે; આ સંસારનું ચક્ર સતત આવું જ ફરતું રહે છે, જેમ ચક્રીયા કિનારા બંને બાજુએ ફરતા હોય છે.
સ્વર્ગસ્થા નરકં યાન્તિ નારકા યાન્તિ વિષ્ટપમ્ । યોનેર્ યોન્યન્તરં યાન્તિ દ્વીપાદ્ દ્વીપાન્તરં જનાઃ
જેઓ સ્વર્ગમાં છે તેઓ નરકમાં જાય છે અને નરકવાળા સ્વર્ગમાં પહોંચે છે; જીવ એક યોનિમાંથી બીજી યોનિમાં, એક દ્વીપમાંથી બીજા દ્વીપમાં જાય છે.
ધીરાઃ કાર્પણ્યમ્ આયાન્તિ કૃપણા યાન્તિ ધીરતામ્ । પરિસ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ પાતોત્પાતશતભ્રમૈઃ
ધીર લોકો ક્યારેક નિરાશ થઈ જાય છે, અને નિરાશ લોકો ધીર બની જાય છે; જીવાતો અનેક દુઃખ અને ઉથલપાથલથી સતત ગૂંચવાય છે.
એકરૂપં સ્થિરં સ્વસ્થં સ્વચ્છં સન્તાપવર્જિતમ્ । નેહ સમ્પ્રાપ્યતે કિઞ્ચિદ્ અગ્નૌ હિમકણો યથા
એકસરખું, અડગ, સ્વસ્થ, સ્વચ્છ અને દુઃખરહિત કંઈ અહીં મળતું નથી, જેમ કે અગ્નિમાં હિમકણ ટકી શકતું નથી.
યે યે રામ મહાભાગા બહવો ઽબહવો ઽથ વા । નષ્ટા એવેહ દૃશ્યન્તે તે તે કતિપયૈર્ દિનૈઃ
હે રામ, ઘણા મહાન મનુષ્યો, એ ઓછા હોય કે વધારે, અહીં થોડા દિવસો માટે જ દેખાય છે, પછી તો ગુમ થઈ જાય છે.
પરતાત્મીયતાન્યત્વત્વત્ત્વમત્ત્વાદિભાવનાઃ । નેહ સત્યા મહાબાહો દ્વિચન્દ્રાદિદૃશો યથા
બીજાપણું, પોતાપણું, તફાવત, 'તું', 'હું' વગેરે વિચારો અહીં સાચા નથી, હે મહાબાહુ, જેમ કે બે ચંદ્ર દેખાવું સાચું નથી.
અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ અયં ચાહમ્ અયં ભવાન્ । એતા મિથ્યાદૃશો રામ વિગલન્તુ તવાધુના
આ પોતે આપણી જાત છે, એ બીજો છે, આ હું છું, એ તમે છો — હે રામ, આવી ખોટી સમજણો હવે તારી અંદરથી દૂર થઇ જાય.
ક્રીડાર્થં વ્યવહારસ્થ એતાભિર્ હતદૃષ્ટિભિઃ । આમૂલમ્ અન્તશ્ છિન્નાભિર્ બહિર્ વિહર હેલયા
માત્ર રમણ માટે, આવી ખોટી દૃષ્ટિ રાખીને, દુનિયાની વ્યવહાર કર; પણ અંદરથી એ બધાને મૂળથી કાપી નાખી, બહાર તો નિરાંતે ફર.
સંસારસરણાવ્ અસ્યાં તથા વિહર સુવ્રત । ન યથૈષિ શ્રમં શ્રાન્તો વાસનાભારવાન્ યથા
આ સંસારની ધારા માં, હે સજ્જન, આવું જ વર્તન રાખ; એવી રીતે નહિ કે, ઈચ્છાઓના ભારથી થાકી ને તું થાકી ગયો હોય.
યથા યથૈષા કલ્યાણી વાસનાક્ષયકારિણી । વિચારણા તવોદેતિ સંશામ્યસિ તથા તથા
જેમ જેમ તારી અંદર શુભ વિચાર ઊગે છે, જે ઈચ્છાઓને નાશ કરે છે, તેમ તેમ તું વારંવાર શાંતિ અનુભવતો જાય છે.
અયં બન્ધુર્ અયં નેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ । ઉદારચરિતાનાં તુ વિગતાવરણૈવ ધીઃ
આ મિત્ર છે, આ નથી — આવું ભેદભાવ નાના મનવાળા લોકો કરે છે; પણ ઉદાર સ્વભાવવાળાની બુદ્ધિ તો બધાં બંધનોથી પર હોય છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્રાહં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મમ । ઇતિ નિર્ણીતસારાણાં વિગતાવરણૈવ ધીઃ
જ્યાં 'હું' કે 'મારું' કંઈ નથી, ત્યાં કશું જ નથી; જે લોકોએ સાચો સાર ઓળખ્યો છે, તેમની બુદ્ધિ બધાં અવરોધોથી મુક્ત હોય છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ યશ્ ચિદાકાશવન્ મહાન્ । સ સર્વં પશ્યતિ સ્વસ્થઃ ખસ્થો ભૂમિતલં યથા
જે ચેતના આકાશ જેવી વિશાળ છે, તે ન તો ઉગે છે ન તો અસ્ત થાય છે; તે પોતામાં સ્થિર રહીને બધું જ જુએ છે, જેમ આકાશમાં રહેનારો પૃથ્વીને જુએ છે.
સર્વા એવ હિ તે ભૂતજાતયો રામ બન્ધવઃ । અત્યન્તાસંસ્તુતા એતાસ્ તવ નામ ન કાશ્ચન
હે રામ, આ બધાં જીવજાતો તારા જ સંબંધીઓ છે; એ લોકો બહુ વખાણાયેલા છે, છતાં સાચે તો એમાંથી કોઈ તું નથી.
વિવિધજન્મશતાહિતસમ્ભ્રમે જગતિ બન્ધુર્ અબન્ધુર્ ઇતિ ક્ષણમ્ । ભ્રમદશૈવ વિવલ્ગતિ વસ્તુતસ્ ત્રિભુવનં ચિરબન્ધુર્ અબન્ધ્વ્ અપિ
આ જગતમાં અનેક જન્મોની ગૂંચવણમાં, ક્ષણમાત્ર માટે જ મિત્ર કે શત્રુ એવો ભાવ આવે છે; પણ વાસ્તવમાં તો ત્રણેય લોકમાં બધા લાંબા સમયથી મિત્ર પણ છે અને શત્રુ પણ છે.
અત્રૈવોદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । ભ્રાત્રોસ્ ત્રિપથગાતીરે સંવાદો મુનિપુત્રયોઃ
અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે: પવિત્ર નદીના કિનારે બે ઋષિપુત્રો વચ્ચે થયેલી વાતચીત.
અયં બન્ધુર્ અયં નેતિ કથાપ્રસ્તાવતસ્ સ્મૃતમ્ । ઇતિહાસમ્ ઇમં પુણ્યં સાશ્ચર્યં શૃણુ રાઘવ
'આ મિત્ર છે, આ નથી' એવી વાત આ પ્રસંગમાં યાદ આવે છે; હે રાઘવ, આ પવિત્ર અને આશ્ચર્યજનક વાર્તા સાંભળ.
અસ્ત્ય્ અસ્ય જમ્બુદ્વીપસ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્ દિઙ્નિકુઞ્જકે । વનવ્યૂહમહોત્તંસો મહેન્દ્રો નામ પર્વતઃ
આ જંબુદ્વીપમાં, દિશાના એક જંગલવાળા ખૂણે, ઘન વનોથી શોભતો મહેન્દ્ર નામનો એક વિશાળ પર્વત છે.
કલ્પદ્રુમવનચ્છાયાવિશ્રાન્તસુરકિન્નરઃ । શૃઙ્ગૈર્ આતતમ્ આકાશં જિતવાન્ યસ્ સમુન્નતૈઃ
જેની છાંયામાં, કલ્પવૃક્ષના વન જેવી, દેવતાઓ અને ગંધર્વો આરામ મેળવે છે, એ ઊંચા શિખરોવાળાએ આકાશને જીત્યું છે.
બ્રહ્મલોકાન્તરપ્રાપ્તૈશ્ શૃઙ્ગકન્દરચારિભિઃ । સામવેદં પ્રતિધ્વાનઘુઙ્ઘુમૈર્ ગાયતીવ યઃ
જેના શિખરો, બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચતી ગુફાઓથી ભરેલા છે, અને જ્યાં ઊંડા પ્રતિધ્વનિથી સામવેદના ગીતો ગૂંજતા હોય એવું લાગે છે.
યઃ પયોમેદુરૈર્ મેઘૈર્ લુલિતૈશ્ શૃઙ્ગકોટિષુ । લતાકુસુમસમ્પ્રોતૈઃ કુન્તલૈર્ ઇવ રાજતે
જેના શિખરો પર ઘન દૂધિયા વાદળો ફરતા હોય અને લતાના ફૂલો જેવી વાળ જેવી શોભા આપે છે, એ શિખરો તેજસ્વી લાગે છે.
યસ્ તટોડ્ડયનોત્કાનાં શરભાણાં વિજૃમ્ભિતૈઃ । વિસ્ફૂર્જતિ ગુહાવક્ત્રૈઃ કલ્પાભ્રાણિ હસન્ન્ ઇવ
જેના ઢોળાણ પર જંગલી પ્રાણીઓ ઉછળી ઊઠે છે અને તેની ગુફાઓના મોઢાંમાંથી મેઘના ગર્જનાની જેમ હાસ્ય ફૂટે છે.
યેન નિર્ઝરનિર્હ્રાદૈઃ કન્દરાન્તરચારિભિઃ । સમુદ્રજલકલ્લોલવિલાસો વિજિતો ઽભિતઃ
જેની પહાડીઓમાંથી વહેતા ઝરણાંઓની ગર્જના, અંદરના ખીણોમાંથી પસાર થતી, ચારેય બાજુએ દરિયાના પાણીની લહેરોની રમતમાં પણ આગળ વધી જાય છે.