આત્મતત્ત્વૈકસારો ઽહમ્ ઇતિ જાતધિયો ભવૈઃ । ન તે રામાસ્તિ સમ્બન્ધઃ કિં બિભેષિ જગદ્ભ્રમાત્
હે રામ, તારી બુદ્ધિ જ્યારે આત્માજ્ઞાનમાં સ્થિર થઈ ગઈ છે, ત્યારે તારો જગતના અવસ્થાઓ સાથે કોઈ સંબંધ રહેતો નથી; તો પછી તું જગતની મોહમાયાથી શા માટે ડરે છે?
અજાતસ્ય સતો બન્ધોર્ બન્ધુદુઃખસુખક્રમૈઃ । કસ્ તે રાઘવ સમ્બન્ધો યદ્ એતાન્ અનુશોચસિ
હે રાઘવ, તું તો જન્મ-મરણથી પર છે, સદા અસ્તિત્વ ધરાવે છે; તો પછી સગાંઓના સુખ-દુઃખના ફેરફાર સાથે તારો શું સંબંધ છે, જે માટે તું આ બધાનો શોક કરે છે?
ત્વં ચેદ્ બભૂવિથ પુરા તથેદાનીં ભવિષ્યસિ । યદ્ય્ અથેહ સ્થિતો ઽસીતિ જ્ઞાતવાન્ અસિ નિશ્ચયમ્
જો તું અગાઉ હતો, તો હવે અને આગલા સમયમાં પણ રહેશે; અને જો તું અહીં સ્થિર છે, તો તારે આ સત્યને જાણી લીધું છે.
તદ્ અનન્તતરાન્ અન્યાન્ પ્રાગ્યોનિગણસંસ્તુતાન્ । બન્ધૂન્ અતીતાન્ સુબહૂન્ કસ્માત્ ત્વં નાનુશોચસિ
તારા અનેક સંબંધીઓ, જેમને વિદ્વાનો પણ વખાણતા હતા અને જે પહેલાં જ વિદાય લઈ ગયા છે, તેમના માટે તું શા માટે દુઃખી થતો નથી?
પૂર્વમ્ અદ્ય તથેદાનીં બભૂવિથ ભવિષ્યસિ । યદિ રામ તથાપિ ત્વં સદ્રૂપઃ કિં વિમુહ્યસિ
રામ, તું પહેલાં પણ હતો, આજેય છે અને આગળ પણ રહેશે; તારી સાચી ઓળખ એ જ છે, તો પછી તું કેમ ભટકાઈ રહ્યો છે?
પુરા ભૂત્વાદ્ય ભૂત્વા ચ ભૂયશ્ ચેન્ ન ભવિષ્યસિ । તથાપિ ક્ષીણસંસારઃ કિમર્થમ્ અનુશોચસિ
જો તું પહેલાં હતો, હવે છે પણ પછી નહીં રહે, તો પણ જ્યારે તારો સંસારનો બંધન ઘટી ગયો છે, ત્યારે તને શા માટે દુઃખ થાય છે?
તસ્માન્ ન દુઃખિતા યુક્તા પ્રકૃતે જાગતે ક્રમે । ન ચૈવ મુદિતા યુક્તા યુક્તં કાર્યાનુવર્તનમ્
માટે, જગત જેવું છે એ પ્રમાણે ચાલે છે, તેમાં વધારે દુઃખી થવું યોગ્ય નથી; અને વધારે આનંદિત થવું પણ યોગ્ય નથી—યોગ્ય તો એ છે કે જે કરવું જોઈએ એ કરવું.
મા ગચ્છ દુઃખિતાં રામ સુખિતામ્ અપિ મા વ્રજ । સમતામ્ એહિ સર્વત્ર પરમાત્માસિ સર્વગઃ
હે રામ, દુઃખમાં પડશો નહીં અને વધુ આનંદમાં પણ ન જાવ. દરેક સ્થિતિમાં સમતા રાખો, કેમ કે તમે સર્વત્ર વ્યાપક પરમાત્મા છો.
અનન્તસ્ સ્વચ્છરૂપસ્ ત્વં ખમ્ ઇવાતિતતાન્તરઃ । નિત્યશુદ્ધઃ પ્રકાશસ્ ત્વં જ્વાલાયા ઇવ કોટરમ્
તમે અનંત છો, શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવો છો અને આકાશની જેમ બધું વટાવી ગયા છો. તમે હંમેશા પવિત્ર અને પ્રકાશરૂપ છો, જેમ કે જ્યોતના અંતરમાં રહેલું તત્વ.
જાગતાનાં પદાર્થાનામ્ અદૃશ્યાણુતનુસ્ તનુઃ । હૃત્સ્થો ઽસિ હારમુક્તાનામ્ એકસ્ તન્તુર્ ઇવાતતઃ
જગતમાં જે વસ્તુઓ છે, તેમાં તમારું સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ દેખાતું નથી. તમે દરેકના હૃદયમાં વસો છો, જેમ કે હારની મણિઓમાં એક જ દોરો ગૂંથાયેલો હોય છે.
સંસારસ્થિતિર્ એવેયં યદ્ ભૂત્વા ભૂયતે પુનઃ । અજ્ઞેનૈવ ન તુ જ્ઞેન જ્ઞો ઽસિ રામ સ્થિરો ભવ
આ સંસારનો ચક્ર, જેમાં વારંવાર જન્મ અને મૃત્યુ થાય છે, એ માત્ર અજ્ઞાનથી જ ટકી રહ્યો છે, જ્ઞાનથી નહીં. હે રામ, તમે જ્ઞાન સ્વરૂપ છો, સ્થિર રહો.
સ્વરૂપમ્ ઇદમ્ અસ્યાસ્ તુ સંસૃતેસ્ સન્તતં હિ યત્ । અજ્ઞાનાત્ સ્ફારતામ્ એતિ જ્ઞાનવાન્ અસિ સન્મતે
આ સંસારનું સાચું સ્વરૂપ એ છે કે અજ્ઞાનને કારણે તે સતત વિસ્તરતું દેખાય છે. પણ, હે વિદ્વાન, તને તો સાચો જ્ઞાન પ્રાપ્ત છે.
રૂપં કિમ્ અન્યદ્ ભવતુ ભ્રમમાત્રાદ્ ઋતે ભ્રમે । સ્વપ્નમાત્રાદ્ ઋતે સ્વપ્ને ભવત્ય્ અન્યો હિ કઃ ક્રમઃ
માત્ર ભ્રમ સિવાય બીજું સ્વરૂપ શું હોઈ શકે? સ્વપ્નમાં પણ સ્વપ્ન સિવાય બીજું શું ઘટે છે?
સર્વશક્તેર્ ઇયં શક્તિર્ ભ્રમમાત્રમયી મતા । રૂઢા સંસારમાયેતિ નાસત્યા નાપિ સન્મયી
આ શક્તિ સર્વશક્તિ માનવામાં આવે છે, પણ એ માત્ર ભ્રમથી બનેલી છે. સંસારમાયારૂપે સ્થાપિત છે—એને ન તો ખોટી કહી શકાય, ન તો સંપૂર્ણ સાચી.
કેવલં જ્ઞાનવૈરૂપ્યાદ્ અપર્યાલોચનાત્ તથા । રામ દૃશ્યત એવેદમ્ આભાનમ્ અતિભાસ્વરમ્
હે રામ, માત્ર જ્ઞાનના વિકાર અને યોગ્ય વિચારના અભાવે જ આ તેજસ્વી દેખાવ એવો દેખાય છે.
ન બન્ધુઃ કસ્યચિત્ કશ્ચિદ્ ઇહ નો કશ્ચિદ્ અપ્ય્ અરિઃ । સદા સર્વં ચ સર્વસ્ય સર્વસ્ સર્વેશ્વરેચ્છયા
આ દુનિયામાં કોઈ પણ કોઈનો સાચો મિત્ર નથી અને કોઈ પણ કોઈનો સાચો દુશ્મન પણ નથી. બધું બધાનું છે, અને આ બધું સર્વશક્તિમાનની ઇચ્છાથી જ બનેલું છે.
આલૂનશીર્ણમ્ અખિલમ્ ઇદમ્ અન્યોઽન્યમિશ્રિતમ્ । અનારતં યાતિ જગત્ તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ
આ જગત સતત બદલાતું રહે છે, બધું એકબીજામાં મિશ્રાયલું છે, ક્યારેક તૂટે છે, ક્યારેક જોડાય છે—જેમ પાણી પર તરંગો સતત ઉઠે અને ઓગળી જાય છે.
અધ ઊર્ધ્વત્વમ્ આયાતિ યાત્ય્ ઊર્ધ્વત્વમ્ અધસ્ તથા । સંસારસ્ય ચલસ્યાસ્ય ચક્રનેમિર્ ઇવાભિતઃ
જે નીચે છે તે ઉપર જાય છે અને જે ઉપર છે તે નીચે આવે છે; આ સંસારનું ચક્ર સતત આવું જ ફરતું રહે છે, જેમ ચક્રીયા કિનારા બંને બાજુએ ફરતા હોય છે.
સ્વર્ગસ્થા નરકં યાન્તિ નારકા યાન્તિ વિષ્ટપમ્ । યોનેર્ યોન્યન્તરં યાન્તિ દ્વીપાદ્ દ્વીપાન્તરં જનાઃ
જેઓ સ્વર્ગમાં છે તેઓ નરકમાં જાય છે અને નરકવાળા સ્વર્ગમાં પહોંચે છે; જીવ એક યોનિમાંથી બીજી યોનિમાં, એક દ્વીપમાંથી બીજા દ્વીપમાં જાય છે.
ધીરાઃ કાર્પણ્યમ્ આયાન્તિ કૃપણા યાન્તિ ધીરતામ્ । પરિસ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ પાતોત્પાતશતભ્રમૈઃ
ધીર લોકો ક્યારેક નિરાશ થઈ જાય છે, અને નિરાશ લોકો ધીર બની જાય છે; જીવાતો અનેક દુઃખ અને ઉથલપાથલથી સતત ગૂંચવાય છે.
એકરૂપં સ્થિરં સ્વસ્થં સ્વચ્છં સન્તાપવર્જિતમ્ । નેહ સમ્પ્રાપ્યતે કિઞ્ચિદ્ અગ્નૌ હિમકણો યથા
એકસરખું, અડગ, સ્વસ્થ, સ્વચ્છ અને દુઃખરહિત કંઈ અહીં મળતું નથી, જેમ કે અગ્નિમાં હિમકણ ટકી શકતું નથી.
યે યે રામ મહાભાગા બહવો ઽબહવો ઽથ વા । નષ્ટા એવેહ દૃશ્યન્તે તે તે કતિપયૈર્ દિનૈઃ
હે રામ, ઘણા મહાન મનુષ્યો, એ ઓછા હોય કે વધારે, અહીં થોડા દિવસો માટે જ દેખાય છે, પછી તો ગુમ થઈ જાય છે.
પરતાત્મીયતાન્યત્વત્વત્ત્વમત્ત્વાદિભાવનાઃ । નેહ સત્યા મહાબાહો દ્વિચન્દ્રાદિદૃશો યથા
બીજાપણું, પોતાપણું, તફાવત, 'તું', 'હું' વગેરે વિચારો અહીં સાચા નથી, હે મહાબાહુ, જેમ કે બે ચંદ્ર દેખાવું સાચું નથી.
અયં બન્ધુઃ પરશ્ ચાયમ્ અયં ચાહમ્ અયં ભવાન્ । એતા મિથ્યાદૃશો રામ વિગલન્તુ તવાધુના
આ પોતે આપણી જાત છે, એ બીજો છે, આ હું છું, એ તમે છો — હે રામ, આવી ખોટી સમજણો હવે તારી અંદરથી દૂર થઇ જાય.
ક્રીડાર્થં વ્યવહારસ્થ એતાભિર્ હતદૃષ્ટિભિઃ । આમૂલમ્ અન્તશ્ છિન્નાભિર્ બહિર્ વિહર હેલયા
માત્ર રમણ માટે, આવી ખોટી દૃષ્ટિ રાખીને, દુનિયાની વ્યવહાર કર; પણ અંદરથી એ બધાને મૂળથી કાપી નાખી, બહાર તો નિરાંતે ફર.
સંસારસરણાવ્ અસ્યાં તથા વિહર સુવ્રત । ન યથૈષિ શ્રમં શ્રાન્તો વાસનાભારવાન્ યથા
આ સંસારની ધારા માં, હે સજ્જન, આવું જ વર્તન રાખ; એવી રીતે નહિ કે, ઈચ્છાઓના ભારથી થાકી ને તું થાકી ગયો હોય.
યથા યથૈષા કલ્યાણી વાસનાક્ષયકારિણી । વિચારણા તવોદેતિ સંશામ્યસિ તથા તથા
જેમ જેમ તારી અંદર શુભ વિચાર ઊગે છે, જે ઈચ્છાઓને નાશ કરે છે, તેમ તેમ તું વારંવાર શાંતિ અનુભવતો જાય છે.
અયં બન્ધુર્ અયં નેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ । ઉદારચરિતાનાં તુ વિગતાવરણૈવ ધીઃ
આ મિત્ર છે, આ નથી — આવું ભેદભાવ નાના મનવાળા લોકો કરે છે; પણ ઉદાર સ્વભાવવાળાની બુદ્ધિ તો બધાં બંધનોથી પર હોય છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્રાહં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મમ । ઇતિ નિર્ણીતસારાણાં વિગતાવરણૈવ ધીઃ
જ્યાં 'હું' કે 'મારું' કંઈ નથી, ત્યાં કશું જ નથી; જે લોકોએ સાચો સાર ઓળખ્યો છે, તેમની બુદ્ધિ બધાં અવરોધોથી મુક્ત હોય છે.
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ યશ્ ચિદાકાશવન્ મહાન્ । સ સર્વં પશ્યતિ સ્વસ્થઃ ખસ્થો ભૂમિતલં યથા
જે ચેતના આકાશ જેવી વિશાળ છે, તે ન તો ઉગે છે ન તો અસ્ત થાય છે; તે પોતામાં સ્થિર રહીને બધું જ જુએ છે, જેમ આકાશમાં રહેનારો પૃથ્વીને જુએ છે.