ઇદાનીં ભવતા જ્ઞાતં યથાભૂતમ્ અરિન્દમ । સઙ્કલ્પાદ્ વર્ધતે ચિત્તં તદ્ એવાશુ પરિત્યજ
હવે તું બધું સાચું સમજાઈ ગયું છે, હે શત્રુઓને જીતનાર; મન કલ્પનાઓથી ફેલાય છે—એને તરત જ છોડી દે.
દૃશ્યમ્ આશ્રયસીદં ચેત્ તત્ સચિત્તો ઽસિ બન્ધવાન્ । દૃશ્યં સન્ત્યજસીદં ચેત્ તદ્ અચિત્તો ઽસિ મોક્ષવાન્
જો તું દેખાતી વસ્તુઓ પર આધાર રાખે છે, તો મનથી બંધાઈ જાય છે; જો તું એ બધું છોડી દે છે, તો મનથી મુક્ત થઈને મુક્તિ પામે છે.
અયં ગુણસમાહારો બન્ધાયૈવ સમાશ્રિતઃ । સન્ત્યક્ત એવ મોક્ષાય યથેચ્છસિ તથા કુરુ
આ ગુણોના મેળને અપનાવવાથી બંધન જ થાય છે; જ્યારે એ બધું પૂરેપૂરું છોડી દે છે, ત્યારે મુક્તિ મળે છે—તને જે યોગ્ય લાગે એ પ્રમાણે કર.
નાહં નેદમ્ ઇતિ ધ્યાયંસ્ તિષ્ઠ ત્વમ્ અચલાચલઃ । અનન્તાકાશસઙ્કાશહૃદયો હૃદયેશ્વરઃ
‘હું આ નથી, હું તે પણ નથી’ એમ વિચારતો, સ્થિર રહીને, હલનારી વસ્તુઓ વચ્ચે અડગ રહે. તારો હૃદય અનંત આકાશ જેટલું વિશાળ હોય અને તું પોતાના હૃદયનો સ્વામી બની રહે.
આત્મનો જગતશ્ ચાન્તર્ વિભાગકલનામલમ્ । રામ દ્વિત્વમયં ત્યક્ત્વા શેષસ્થસ્ સુસ્થિરો ભવ
હે રામ, તારા અને જગત વચ્ચે જે ભેદ દેખાય છે એ માત્ર કલ્પના છે. આ દ્વૈતભાવને છોડી, જે બાકી રહે છે તેમાં મજબૂતીથી સ્થિર રહી.
આત્મનો જગતશ્ ચાન્તર્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાન્તરે । દર્શનાખ્યે સ્વમ્ આત્માનં સર્વદા ભાવયન્ ભવ
તારા અને જગત વચ્ચે, જોનાર અને જોવાતી વસ્તુની સ્થિતિમાં, હંમેશા ‘મારું સત્ય સ્વરૂપ જ બધું છે’ એમ મનમાં ધારીને રહે.
સ્વાદ્યસ્વાદકસન્ત્યક્તં સ્વાદ્યસ્વાદકમધ્યગમ્ । સ્વદનાન્તસ્સ્થિતં ધ્યાયન્ નિત્યમ્ આત્મમયો ભવ
સુખ અને દુઃખ બંનેને પછાડી, અને એ બંનેની વચ્ચે જે આત્મા સ્થિત છે, એ આત્માને સતત ધ્યાનમાં રાખી, સંપૂર્ણપણે આત્મમય બની જા.
રામાનુભવનીયસ્ય તથાનુભવિતુસ્ સ્વયમ્ । અવલમ્બ્ય નિરાલમ્બં મધ્યમ્ અદ્ય સ્થિરો ભવ
હે રામ, જેનું સીધું અનુભવ કરવું જોઈએ એનું આધાર લઈને, તું પોતે તેનો અનુભવ કર. આજે આધાર વિના જે મધ્યમાં સ્થિર રહે છે, તેમાં સ્થિર થા.
ભવભાવનયા હીનં ભાવાભાવદશોજ્ઝિતમ્ । ભાવયિત્વૈવમ્ આત્માનમ્ આત્મસંસ્થસ્ સ્વયં ભવ
જ્યારે તું પોતાને અસ્તિત્વની કલ્પના વિના અને અસ્તિત્વના અભાવથી પણ પર રાખે છે, ત્યારે એ રીતે પોતાને વિચાર અને પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર થા.
આત્મસત્તાં ત્યજન્ન્ એનાં ચેત્યં ભાવયસિ સ્વયમ્ । યદા રામ તદા યાસિ ચિત્તતામ્ અતિદુઃખદામ્
હે રામ, જ્યારે તું આ આત્મસત્તાને છોડીને પોતાને માત્ર એક વિષય તરીકે જુએ છે, ત્યારે તું એવા મનસ્થિતિમાં જાય છે જે બહુ દુઃખદાયક છે.
ચિત્તતાશૃઙ્ખલામ્ એનાં સ્વરૂપજ્ઞાનયુક્તિભિઃ । બલાચ્ છિત્ત્વા મહાબાહો સ્વાત્મસિંહં વિમોચય
હે મહાબાહુ, પોતાના સાચા સ્વરૂપના જ્ઞાન અને યુક્તિથી મનની આ શૃંખલાઓને જોરથી તોડી નાખ અને પોતાના આત્મસિંહને મુક્ત કર.
પરમાત્મદશાં ત્યક્ત્વા ચેત્યં પરિપતન્ મલમ્ । યદા ગચ્છસિ સઙ્કલ્પં ચેત્યં સમ્પદ્યસે તદા
જ્યારે તું પરમાત્માની અવસ્થા છોડીને વિષયોની અશુદ્ધિમાં પડી જાય છે, ત્યારે કોઈ વિચાર આવે ત્યારે તું એ વિષયરૂપ બની જાય છે.
આત્મનો વ્યતિરિક્તં સચ્ ચેત્યમ્ ઇત્ય્ અઙ્ગસંવિદા । મનસ્ સમ્પદ્યતે દુઃખિ ક્ષીયતે ત્યક્તયા તયા
જ્યારે અંગોની જાણ દ્વારા પોતાથી અલગ જે કંઈ છે એ જાણવામાં આવે છે, ત્યારે મન એમાં લિપ્ત થાય છે તો દુઃખી થાય છે; અને જ્યારે એ છોડાય છે ત્યારે એ નાશ પામે છે.
આત્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ ઇત્ય્ અન્તસ્ સંવિદોદયે । ક્વ ચેત્તા ક્વ ચ વા ચિત્તં કિં ચેત્યં ચિન્તનં ચ કિમ્
જ્યારે અંતરમાં એ જાગૃતિ થાય છે કે 'આ આખું જગત તો આત્માજ છે', ત્યારે વિચાર ક્યાં રહ્યો, મન ક્યાં રહ્યું, વિષય શું છે અને ચિંતન શું છે?
અહમ્ આત્મેતિ જીવો ઽસ્મીત્ય્ એતાવચ્ ચિત્તકં વિદુઃ । અનેનેદમ્ અનાદ્યન્તં દુઃખં રાઘવ તન્યતે
'હું આત્મા છું', 'હું જીવ છું' – મન એટલું જ છે એવું કહે છે; હે રાઘવ, આથી અનાદિ અને અનંત દુઃખ ફેલાય છે.
અહમ્ આત્મા ન જીવાખ્યાસ્ સત્તાસ્ સન્તીતરાઃ ક્વચિત્ । ઇત્ય્ એવ ચિત્તોપશમઃ પરમં સુખમ્ ઉચ્યતે
હું આત્મા છું, એ જીવો નામે ઓળખાતા નથી; આ સિવાય બીજું કશુંયે વાસ્તવિક નથી—આવી મનની શાંતિને સર્વોચ્ચ આનંદ કહેવાય છે.
આત્મૈવેદં જગદ્ ઇતિ જાતે રાઘવ નિશ્ચયે । અસત્તા ચેતસો જાતા ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ
રાઘવ, જ્યારે મનમાં પક્કી સમજ થાય કે આ આખું જગત તો પોતે આત્મા જ છે, ત્યારે મનની મિથ્યાભાવનાનો અંત આવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
એવં સત્યાવબોધેન સ્વાત્મૈવેદમ્ ઇતિ સ્થિતે । મનસ્ સુગલિતં વિદ્ધિ સૂર્યભાસા તમો યથા
જ્યારે સાચી સમજથી એ સ્થિર થાય કે 'આ બધું મારું પોતાનું આત્મા જ છે', ત્યારે સમજજે કે મન ઓગળી જાય છે, જેમ સુર્યના પ્રકાશે અંધકાર વિલીન થઈ જાય છે.
મનસ્સર્પશ્ શરીરસ્થો યાવત્ તાવન્ મહદ્ ભયમ્ । તસ્મિન્ન્ ઉત્સારિતે યોગાદ્ ભયસ્યાવસરઃ કુતઃ
જ્યાં સુધી મનરૂપ સાપ શરીરમાં છે, ત્યાં સુધી મોટું ભય રહે છે; પણ યોગથી એ દૂર થઈ જાય ત્યારે ભયને ક્યાં સ્થાન રહે?
ભ્રાન્તિમાત્રોત્થિતશ્ ચિત્તવેતાલો ભવતાનઘ । સમ્યગ્જ્ઞાનેન મન્ત્રેણ પ્રસભં વિનિપાત્યતામ્
હે નિર્દોષ, મનનો ભૂત જે માત્ર ભ્રમથી ઊભો થાય છે, તેને સાચી સમજના મંત્રથી જોરથી દૂર કરી દેવો જોઈએ.
દેહગેહાદ્ ગતે ચિત્તયક્ષે બલવતાં વર । નિરાધિર્ વિગતોદ્વેગં તિષ્ઠ નાસ્તિ ભયં તવ
હે બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે મનનો ભૂત શરીરરૂપી ઘર છોડીને ચાલ્યો જાય, ત્યારે તું આધારરહિત અને ચિંતા વિના રહે—તને કોઈ ડર નથી.
નીરાગ એવ નિરુપાઞ્જન એવ ચાસ્મીત્ય્ એતાવતૈવ ગલિતા તવ ચિત્તસત્તા । નિર્દુઃખમ્ ઉત્તમપદં પરમં ગતો ઽસિ તિષ્ઠોપશાન્તસકલૈષણ એવમ્ અન્તઃ
જ્યારે તું રાગરહિત અને કોઈ રંગ વગરનો થાય છે, ત્યારે તારું મનનું અસ્તિત્વ ઓગળી જાય છે; તું સર્વદુઃખથી પર અને ઉત્તમ અવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે—આ રીતે, સર્વ ઇચ્છાઓ શાંત કરીને, અંદર સ્થિર રહે.
એનામ્ અનુસરન્ રામ ચિત્તસત્તામ્ અપાવનીમ્ । સંસારબીજકણિકાં જીવબન્ધનવાગુરામ્
હે રામ, આ અશુદ્ધ મનની સ્થિતિને અનુસરો એ એવું જ છે જેમ કે સંસારના બીજરૂપ નાના અંશને પકડવાનો પ્રયાસ કરવો, જે જીવને બંધનમાં રાખે છે.
આત્મા ત્યક્તાત્મરૂપાભો મલિનામ્ આપતન્ દશામ્ । ચિન્તાં સમનુસન્ધત્તે ધત્તે ચ કલનામલમ્
આત્મા જ્યારે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છોડે છે, ત્યારે તે અશુદ્ધતામાં પડી જાય છે, ચિંતા સાથે ગૂંથાઈ જાય છે અને અનેક પ્રકારના વિચારોમાં ફસાઈ જાય છે.
મૂર્છમાના મહામોહદાયિની ભયકારિણી । તૃષ્ણા વિષલતારૂપા મૂર્છામ્ એવ પ્રયચ્છતિ
ઇચ્છા એવી છે કે, તે મોટું મોહ અને ભય લાવે છે, ઝેરી વેલ જેવી બની મનને સુસ્ત બનાવી દે છે.
યદા યદોદેતિ તદા મહામોહપ્રદાયિની । તૃષ્ણા કૃષ્ણનિશેવેયમ્ અનન્તાન્ધ્યવિકારિણી
જ્યારે જ્યારે આ ઇચ્છા ઊભી થાય છે, ત્યારે તે મોટું મોહ આપે છે; એ અંધારી રાત જેવી છે, જે અનંત અને બદલાતી રહે છે.
કલ્પાનલશિખાદાહં સોઢું શક્તા હરાદયઃ । તૃષ્ણાનલશિખાદાહં સોઢું શક્તા ન કેચન
શિવજી જેવા દેવતાઓ પણ જગતના અગ્નિની જ્વાળાઓ સહન કરી શકે છે, પણ ઇચ્છાની અગ્નિની જ્વાળાઓ કોઈ પણ સહન કરી શકતું નથી.
તીક્ષ્ણા કૃષ્ણા સુદીર્ઘા ચ વહત્ય્ અઙ્ગે સદા નિજે । શીતલેવાસુખોદર્કા ઘોરા તૃષ્ણાકૃપાણિકા
આ ઇચ્છાની તીક્ષ્ણ, અંધારી અને બહુ લાંબી તલવાર હંમેશાં પોતાના મનમાં વસે છે; બહારથી ઠંડી લાગે છે, પણ અંદરે ભયાનક દુઃખ આપે છે.
યાન્ય્ એતાનિ દુરન્તાનિ દુર્ધરાણ્ય્ ઉદ્ધતાનિ ચ । તૃષ્ણાવલ્લ્યાઃ ફલાનીહ તાનિ દુઃખાનિ રાઘવ
હે રાઘવ, આ બધાં અણઘડ, અણધાર્યા અને ઉગ્ર દુઃખો ઇચ્છાની વેલના ફળ છે.
અદૃશ્યૈવાત્તિ માંસાસ્થિરુધિરાદિ શરીરકાત્ । મનોબિલવિલીનૈષા તૃષ્ણાવનશુની નૃણામ્
આ ઇચ્છા નામની વનકુતરી, મનમાં લીન થઈને, શરીરનું માંસ, હાડકાં, લોહી વગેરે અજાણતાં જ ખાઈ જાય છે.