પ્રાણશક્તૌ નિરુદ્ધાયાં મનો નામ વિલીયતે । દ્રવ્યસ્થાયાં તુ તદ્ દ્રવ્યં પ્રાણરૂપં હિ માનસમ્
જ્યારે પ્રાણશક્તિ રોકાય છે, ત્યારે જેને 'મન' કહે છે તે લય પામે છે; પણ જ્યારે તે પદાર્થમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે એ પદાર્થ મનરૂપ પ્રાણ જ છે.
દેશાન્તરાનુભવનં પ્રાણો વેત્તિ હૃદિ સ્થિતમ્ । સ્પન્દવેદનતો યત્ તન્ મન ઇત્ય્ અભિધીયતે
હૃદયમાં સ્થિત પ્રાણ દૂરના દેશોનું અનુભવ જાણે છે; જે સ્પંદનના જ્ઞાનથી ઓળખાય છે, તેને 'મન' કહેવાય છે.
વૈરાગ્યાત્ કરણાભ્યાસાદ્ યુક્તિતો વાસનાક્ષયાત્ । પરમાર્થાવબોધાચ્ ચ રોધ્યન્તે પ્રાણશક્તયઃ
વૈરાગ્ય, સાધનાનો અભ્યાસ, યુક્તિ, વાસનાઓનો ક્ષય અને પરમાર્થના જ્ઞાનથી પ્રાણશક્તિઓ રોકાઈ જાય છે.
દૃષદો વિદ્યતે શક્તિઃ કદાચિત્ સ્વાદને ઽન્ધસામ્ । ન પુનર્ મનસામ્ અસ્તિ શક્તિસ્ સ્પન્દાવબોધને
ક્યારેક પથ્થરમાં પણ અંધ લોકો માટે સ્વાદ લેવાની શક્તિ હોય છે; પણ મનમાં કદી પણ સ્પંદનને ઓળખવાની શક્તિ નથી.
સ્પન્દઃ પ્રાણમરુચ્છક્તિશ્ ચલરૂપૈવ સા જડા । ચિચ્ ચિતસ્ સ્વાત્મનસ્ સ્વસ્થા સર્વદા સર્વગૈવ સા
સ્પંદન, એટલે કે પ્રાણશક્તિ, હંમેશા ચલિત અને જડ સ્વરૂપ ધરાવે છે; પણ ચેતનાની ચેતના, એટલે સાચું સ્વરૂપ, સદા પોતાના માં સ્થિર અને સર્વત્ર વ્યાપેલી છે.
ચિચ્છક્તેસ્ સ્પન્દશક્તેશ્ ચ સમ્બન્ધઃ કલ્પ્યતે મનઃ । મિથ્યૈવ તત્ સમુત્પન્નં મિથ્યાજ્ઞાનં તદ્ ઉચ્યતે
ચેતનાની શક્તિ અને સ્પંદનની શક્તિ વચ્ચેનું સંબંધ મન તરીકે કલ્પાય છે; એ રીતે ઊભેલું બધું ખોટું છે અને તેને ખોટું જ્ઞાન કહે છે.
એષા હ્ય્ અવિદ્યા કથિતા માયૈષા સા નિગદ્યતે । પરમ્ એતત્ તદ્ અજ્ઞાનં સંસારાધિવિષપ્રદમ્
આ જ અવિદ્યાને માયા કહે છે; આ પરમ અજ્ઞાન છે, જે સંસારના ઝેરનું મૂળ છે.
ચિચ્છક્તેસ્ સ્પન્દશક્તેશ્ ચ સઙ્ગે સઙ્કલ્પકલ્પનમ્ । ન કૃતં ચેત્ પરિક્ષીણાસ્ તદ્ ઇમા ભવભીતયઃ
ચેતનાની શક્તિ અને ચળવળની શક્તિ જ્યારે એકબીજામાં મળે છે ત્યારે કલ્પના ઊભી થાય છે; જો આવું ન થાય તો આ સંસારની ભયો ઓછી થઈ જાય છે.
વાયુતસ્ સ્પન્દશક્તિર્ યા સા ચિતા ચેત્યતે યદા । સચેત્યચિત્ તદૈવાન્તસ્ સઙ્કલ્પાદ્ યાતિ ચિત્તતામ્
ચળવળની જે શક્તિ છે, તે વાયુરૂપ છે અને જ્યારે તેને ચેતના તરીકે અનુભવાય છે, ત્યારે અંદર કલ્પનાથી તે મન બની જાય છે.
ચિત્તતૈષા ચિતો મિથ્યા કલ્પિતા બાલયક્ષવત્ । અખણ્ડમણ્ડલાકારા સ્પન્દસત્તા ચિદ્ એવ યત્
આ મનની સ્થિતિ ચેતનામાંથી ખોટી રીતે કલ્પાયેલી છે, જેમ બાળક ભૂતની કલ્પના કરે છે; ચળવળની સાચી હાજરી તો આખી અને અખંડરૂપ ચેતના જ છે.
સર્વગત્વાચ્ ચિદ્ અન્યેન કેન સમ્બધ્યતે કિલ । અખણ્ડશક્તેર્ ઇન્દ્રસ્ય કેન સ્યાત્ સહ સઙ્ગરઃ
ચેતના સર્વત્ર વ્યાપી છે, તો તેને બીજું કશું જોડાઈ શકે નહીં; અખંડ શક્તિ ધરાવતાં ઇન્દ્રને પણ કોણ ટક્કર આપી શકે?
અતસ્ સમ્બન્ધિનો ઽભાવાત્ સમ્બન્ધો ઽત્ર ન વિદ્યતે । સમ્બન્ધેન વિના કસ્ય સિદ્ધં તત્ કીદૃશં મનઃ
અત્યારે, જ્યારે જોડાવા માટે કોઈ નથી, ત્યારે અહીં કોઈ જોડાણ રહેતું નથી. જોડાણ વિના, કોણનું મન સ્થિર થાય છે અને એવું મન કેવું હોય શકે?
ચિત્સ્પન્દયોર્ એકતાયાં કિં નામ મન ઉચ્યતે । કા સેના હયમાતઙ્ગસઙ્ઘસઙ્ઘટ્ટનં વિના
જ્યારે ચેતના અને તેની લહેર એકરૂપ થઈ જાય છે, ત્યારે એને મન કહેવાય એવું શું રહે છે? ઘોડા અને હાથીઓના અથડામણ વિના કયાંય સેના રહે છે?
તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ દુષ્ટાત્મ ચિત્તં નામ જગત્ત્રયે । એષા સમ્યક્પરિજ્ઞાનાચ્ ચેતસો જાયતે ક્ષતિઃ
એથી, દુષ્ટ મનવાળા, ત્રણેય લોકમાં મન નામનું કંઈ જ નથી. સાચી સમજણથી મનનો નાશ થઈ જાય છે.
મા મુધૈવમ્ અનર્થાય મનસ્ સઙ્કલ્પયાનઘ । મનો મિથ્યા સમુદિતં નાસ્ત્ય્ એવ પરમાર્થતઃ
પાપરહિત, વ્યર્થ દુઃખ માટે મનની કલ્પના કરવી નહીં. મન ખોટું ઊભું થાય છે, વાસ્તવમાં એ ક્યારેય નથી.
મા ત્વમ્ અન્તઃ ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ સઙ્કલ્પય મહામતે । મનસ્ સઙ્કલ્પકં નામ યસ્માન્ નાસ્તીહ કુત્રચિત્
હે મહાન બુદ્ધિશાળી, તું ક્યારેય તારા અંતરમાં કોઈ કલ્પના ન કર. મનને કલ્પનાનું સાધન કહેવાય છે, પણ અહીં ક્યાંય એનું વાસ્તવિક અસ્તિત્વ નથી.
અસમ્યગ્જ્ઞાનસમ્ભૂતા કલનામૃગતૃષ્ણિકા । હૃન્મરૌ તવ સંશાન્તા સમ્યગાલોકનાન્ મુને
અયોગ્ય જ્ઞાનથી ઊભેલી મનની કલ્પનાની મૃગતૃષ્ણા, તારા હૃદયના રણમાં સાચા સમજાણાથી શાંત થઈ ગઈ છે, હે મુનિ.
જડત્વાન્ નિસ્સ્વરૂપત્વાત્ સર્વદૈવ મૃતં મનઃ । મૃતેન માર્યતે લોકશ્ ચિત્રેયં મૌર્ખ્યચક્રિકા
મન જડ છે અને એની કોઈ સાચી સ્વરૂપતા નથી, એટલે એ હંમેશા મૃત છે. આ મૃત મનથી જ દુનિયા નાશ પામે છે—આ છે અજ્ઞાનની અનોખી ગતિ.
યસ્ય નાત્મા ન દેહો ઽસ્તિ નાધારો નાપિ ચાકરઃ । તેનેદં ભક્ષ્યતે સર્વં ચિત્રેયં મૌર્ખ્યવાગુરા
જેને ન આત્મા છે, ન શરીર છે, ન આધાર છે, અને ન કોઈ આધારભૂત છે—એ બધું જ ગળી જાય છે; આ છે અજ્ઞાનનું વિચિત્ર જાળ.
સર્વસામગ્ર્યહીનેન હન્યતે મનસાપિ યઃ । તસ્યોત્પલદલાઘાતૈર્ મન્યે દલતિ મસ્તકમ્
જે વ્યક્તિ પાસે કોઈ પણ સાધન ન હોય અને માત્ર મનથી જ હારી જાય છે, એની હાલત એવી છે કે કમળના પાંદડાના હલકા આઘાતથી પણ એની ખોપડી ફાટી જાય છે.
જડેન મૂકેનાન્ધેન નિહતો મનસાપિ યઃ । મન્યે સ દહ્યતે મૂઢઃ પૂર્ણચન્દ્રમરીચિભિઃ
જે માણસ જડ, મૂંગા અને અંધ મનથી પણ હારી જાય છે, એવો મૂર્ખ તો મને લાગે છે કે પૂર્ણચંદ્રની કિરણોથી પણ સળી જાય છે.
વિદ્યમાનો હિ યશ્ શૂરો લોકસ્ તેનાભિભૂયતે । અવિદ્યમાનમ્ એવેદં હન્ત્ય્ અતો મુગ્ધતોદિતા
સાચું બળવાન અને હાજર રહેનાર વ્યક્તિ જ દુનિયાને જીતે છે; પણ જે અસ્તિત્વમાં જ નથી, એ તો માત્ર અજ્ઞાનથી ઊપજેલી મૂર્ખતાથી જ નુકસાન કરે છે.
મિથ્યાસઙ્કલ્પકલિતં મિથ્યૈવ સ્થિતિમ્ આગતમ્ । અન્વિષ્ટમ્ અપિ નો દૃષ્ટં કા તસ્ય કિલ શક્તતા
મિથ્યા કલ્પનાથી બનેલું અને ખોટી રીતે ઊભું થયેલું, એ તો શોધવા છતાં પણ દેખાતું નથી; તો એને ખરેખર શું શક્તિ હોઈ શકે?
અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયામયવિધાયિની । ચેતસાપ્ય્ અતિલોલેન લોકો યદ્ અભિભૂયતે
અરે, કેવી અજબ છે આ માયાની રચના! એ તો એટલી અદભુત છે કે, સૌથી ચંચળ મન પણ તેના વશમાં થઈ જાય છે.
મૌર્ખ્યં સર્વાપદાં નિષ્ઠા કા હિ નાપદ્ અજાનતઃ । પશ્ય મૌર્ખ્યાદ્ ઇયં સૃષ્ટિર્ અજાતેનૈવ જન્યતે
મૂર્ખાઈ તો બધાજ દુઃખોનું મૂળ છે; અજ્ઞાનીને કયું દુઃખ નથી ભોગવવું પડતું? જોઈ લો, મૂર્ખાઈથી જ આ સૃષ્ટિ અજન્માએ ઊભી કરી છે.
હા કષ્ટમ્ અતિમુગ્ધેયં સૃષ્ટિર્ મૌર્ખ્યવશં ગતા । અસતૈવ યદ્ એતેન જીવેનાપ્ય્ ઉપતાપ્યતે
હાય, કેવી દયનીય છે આ સૃષ્ટિ, જે મૂર્ખાઈના ભ્રમમાં પડી ગઈ છે! એમાં જીવ પણ અસત્યથી દુઃખી થાય છે.
મન્યે મૂર્ખમયી સૃષ્ટિર્ ઇયમ્ અત્યન્તપેલવા । તરઙ્ગાસિપ્રહારેણ કણશઃ પરિશીર્યતે
મને લાગે છે કે આ સૃષ્ટિ તો મૂર્ખાઈથી બનેલી છે અને બહુ નબળી છે; વિવેકની તલવારથી એ ધીરે-ધીરે તૂટતી જાય છે.
નીલાબ્જનાલપાતેન યન્ત્રેણેવ વિદીર્યતે । ઇન્દોર્ આભોગપૂર્ણસ્ય કરસ્પર્શેન મુહ્યતે
નિલા કમળની ડાંડીના આઘાતથી એ તૂટી જાય છે, જાણે કોઈ યંત્રથી ફાટી નીકળે છે; અને પૂર્ણ ચાંદનીના સ્પર્શથી એ ભુલાઈ જાય છે.
રિપુભિર્ નયનોન્મુક્તૈર્ દૃષ્ટિસૂત્રૈર્ નિબધ્યતે । સઙ્કલ્પકૃતયા શૂરસેનયા પરિભૂયતે
શત્રુઓની આંખોથી છૂટેલી નજરની ડોરથી એ બંધાઈ જાય છે; કલ્પનાથી ઊભેલી શૂરવીર સેના એને દબાવી નાખે છે.
યસ્માત્ કિલેયં મનસા ન સ્થિતેનૈવ કુત્રચિત્ । કલ્પિતેન મુધાન્યેન કૃપણેન વિહન્યતે
કારણ કે આ સૃષ્ટિ મનમાં ક્યારેય સ્થિર રહેતી નથી; ખોટા કલ્પિત અને દયનીય મનથી એ નાશ પામે છે.