ચેત્યેન રહિતા યૈષા ચિત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ । ચેત્યેન સહિતા યૈષા ચિત્ સેયં કલનોચ્યતે
જે ચેતના વિષયથી રહિત છે, એ જ શાશ્વત બ્રહ્મ છે; અને જે ચેતના વિષય સાથે જોડાયેલી છે, તેને 'વિચાર' કહે છે.
કિઞ્ચિદસ્પષ્ટરૂપં યદ્ બ્રહ્મ તત્ સંસ્થિતં મનઃ । કલનામ્ અસદ્ એવૈત્ય સદ્ ઇવોપસ્થિતં હૃદિ
બ્રહ્મ જે થોડું અસ્પષ્ટ રૂપ ધરાવે છે, એ મનરૂપે સ્થિત છે; કલ્પના અસત્ય હોવા છતાં, હૃદયમાં સાચી હોય તેમ દેખાય છે.
ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવ રૂઢેહ યદૈવ કલના ચિતઃ । તદૈવ ચિત્ત્વં વિસ્મૃત્ય સા જડેવ વ્યવસ્થિતા
અહીં કલ્પનાને સામાન્ય રીતે 'મન' કહેવાય છે; ત્યારે એ પોતાનું ચૈતન્ય સ્વરૂપ ભૂલીને, જાણે જડ બની જાય છે.
સમ્પન્ના કલનાનામ્ની સઙ્કલ્પાનુવિધાયિની । વ્યવચ્છેદવતી જાતા હેયોપાદેયધર્મિણી
જ્યારે તેને 'કલ્પના' નામે ઓળખવામાં આવે છે અને સંકલ્પના પાછળ ચાલે છે, ત્યારે એ જાણે સીમા ધરાવતી, સ્વીકાર અને ત્યાગના ગુણથી યુક્ત થાય છે.
સૈષા ચિદ્ એવ જડતામ્ આગતેવ સ્વશક્તિતઃ । ન સમ્પ્રબોધિતા યાવદ્ રૂપં તાવન્ ન બુધ્યતે
આ ચૈતન્ય જ છે, જે પોતાની શક્તિથી જાણે જડ બની જાય છે; જ્યા સુધી એ જાગૃત ન થાય, ત્યા સુધી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખતી નથી.
અતશ્ શાસ્ત્રવિચારેણ વૈરાગ્યેણ પરેણ ચ । નિગ્રહેણેન્દ્રિયાણાં ચ બોધયેત્ કલનાં સ્વયમ્
શાસ્ત્રનો વિચાર, ઊંડો વૈરાગ્ય અને ઇન્દ્રિયોની નિયંત્રણથી, મનુષ્યે પોતાના અંદરના વિચારશક્તિને જાગૃત કરવી જોઈએ.
કલના સર્વજન્તૂનાં વિજ્ઞાનેન શમેન ચ । પ્રબુદ્ધા બ્રહ્મતામ્ એતિ ભ્રમતીતરથા જગત્
જ્યારે બધા જીવોમાં વિચારશક્તિ જ્ઞાન અને શાંતિથી જાગે છે, ત્યારે તે બ્રહ્મની અવસ્થાને પામે છે; નહિંતર, એ જગતમાં ભટકે છે.
વ્યામોહમદિરામત્તાં લુઠિતાં વિષયાવટે । આત્માવબોધે સંસુપ્તાં કલનામ્ અવબોધયેત્
મોહના નશામાં, વિષયોના મેદાનમાં લથડતી અને આત્મજ્ઞાનમાં સુતેલી જે વિચારશક્તિ છે, તેને જાગૃત કરવી જોઈએ.
અપ્રબુદ્ધા જડા હ્ય્ એષા ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે । સઙ્કલ્પલલનેવાન્તર્ દૃશ્યમાનાપ્ય્ અસન્મયી
જ્યારે આ વિચારશક્તિ જાગેલી નથી, ત્યારે એ જડ બની જાય છે અને કશું સમજતી નથી; વિચારોની રમતમાં દેખાય છે, છતાં એ સાચી નથી.
તયા પરમયા દૃષ્ટ્યા કલનૈષાન્તરસ્થયા । મઞ્જરી ગન્ધશક્ત્યેવ પદાર્થેષુ વિરાજતે
આ સર્વોચ્ચ આંતરિક દૃષ્ટિથી, અંદર રહેલી આ શક્તિ, ફૂલમાં સુગંધની જેમ જ વસ્તુઓમાં પ્રકાશિત થાય છે.
ન તુ સઙ્કલ્પિતા યૈષા કલનેતિ જગત્ત્રયે । સા હિ કિઞ્ચિદ્ વિજાનાતિ નિત્યજાડ્યૈકધર્મિણી
પણ આ શક્તિ માત્ર કલ્પના કરેલી નથી, ત્રણેય લોકમાં તેને કલ્પનાશક્તિ કહે છે; એ થોડુંક જાણે છે, પણ એની સ્વભાવ સદા જડજ છે.
ચેતતિ ક્વ જડા નામ કલનોપલરૂપિણી । પદ્મિનીવાતપેનાસૌ પરેણૈવાવબોધ્યતે
જે જડ છે અને કલ્પનાશક્તિરૂપ છે, એ કેવી રીતે ચેતન બની શકે? જેમ કમળ ફક્ત પવનથી જ ખીલે છે, એમ એ પણ પરમાત્માથી જ જાગૃત થાય છે.
યથા શિલામયી કન્યા ચોદિતાપિ ન નૃત્યતિ । તથેયં કલના દેહે ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે
જેમ પથ્થરની મૂર્તિ જેવી કન્યા કહીએ તોય નાચતી નથી, એમ શરીરમાં રહેલી આ કલ્પનાશક્તિ પણ કંઈ જ સમજતી નથી.
લિપિકર્મનૃપૈર્ યુદ્ધં ક્વ કૃતં ઘર્ઘરારવમ્ । ક્વ ચિત્રચન્દ્રકિરણૈર્ ઓષધ્યઃ પ્રવિબોધિતાઃ
લખાણ કરનારાઓ વચ્ચે ક્યારેક ઝઘડો થયો છે, જે ઘનઘોર અવાજથી ગુંજતો હોય? ચાંદનીની રંગબેરંગી કિરણોથી ક્યારેક ઔષધિઓ જાગી ઉઠી છે?
અભૂતાવિષ્ટગાત્રૈર્ વા શવૈઃ ક્વ પરિવલ્ગિતમ્ । ક્વ ગીતં મધુરધ્વાનં વનપાષાણમણ્ડલૈઃ
અસત્ય ભૂતોથી ઘેરાયેલા મૃતદેહો ક્યારેક ઉછળી પડ્યા છે? જંગલમાં પથ્થરનાં ગોળવર્તુળોએ ક્યારેક મીઠાં ગીત ગાયા છે?
ક્વ પુસ્તવિહિતૈર્ અર્કૈઃ ક્ષપિતં યામિનીતમઃ । ક્વ સઙ્કલ્પમયૈશ્ છાયાઃ ક્રિયન્તે વ્યોમકાનનૈઃ
પુસ્તકોમાંથી બનેલા સૂર્યોએ ક્યારેક રાતનું અંધારું દૂર કર્યું છે? આકાશના વનમંડળોમાં માત્ર કલ્પનાથી બનેલી છાયાઓ ક્યારેક ઊભી કરવામાં આવી છે?
ક્વ જડૈર્ ઉપલાકારૈર્ મિથ્યાભ્રમભરોત્થિતૈઃ । મૃગતૃષ્ણામયૈર્ એભિર્ મનોભિઃ ક્રિયતે ક્રિયા
પથ્થર જેવી મૂર્ખતા ધરાવતાં, ખોટી મોહમાયાથી ઊપજેલા અને મૃગજળ જેવી ભ્રાંતિથી બનેલા મનોથી ક્યારેક કોઈ કામ થયું છે?
યથાતપે સ્થિતે સ્ફારે મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણી । કલના તદ્વદ્ એવેયં સ્ફુરત્ય્ આત્મનિ સત્ય્ અલમ્
જેમ તપતા સૂર્યની નીચે મૃગજળની લહેરો દેખાય છે, પણ એ સાચી નથી, એ જ રીતે આ કલ્પના પણ આત્મામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, છતાં એ ખરેખર અસત્ય છે.
યદ્ એતત્ સ્પન્દનં રામ મનસો ઽધિગતં શનૈઃ । મરુતાં વિદ્ધિ તાં શક્તિમ્ અન્તઃપ્રાણશરીરિણામ્
હે રામ, મન દ્વારા ધીમે ધીમે સમજાય છે એ જે આ અંદરની હલચલ છે, એ શરીરમાં રહેલા પ્રાણવાયુની શક્તિ છે, એવું જાણ.
યૈષા સંવિદ્ અનાક્રાન્તા સઙ્કલ્પલવનિશ્ચયૈઃ । અનાક્ષિપ્તરસાકારા પ્રભૈષા પારમાત્મિકી
જે ચેતના વિચારો કે ઇચ્છાઓથી અસ્પર્શિત છે, અને જે પોતાની સ્વરૂપમાં અડગ છે, એ જ પરમાત્માની પ્રકાશરૂપ મહિમા છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ યા કલના સ્થિતા । પ્રાણાત્મતત્ત્વયોસ્ તસ્યાસ્ સઞ્જ્ઞા જીવેતિ કથ્યતે
‘હું આ છું, આ મારું છે’ એવી જે કલ્પના મનમાં રહી જાય છે, એ પ્રાણ અને આત્માના તત્વમાંથી ઊભી થાય છે અને તેને જીવતત્વ કહેવામાં આવે છે.
ધીશ્ ચિત્તં જીવ ઇત્ય્ એતાસ્ સઙ્કલ્પસ્યાસતસ્ સતઃ । સઞ્જ્ઞાસ્ સઙ્કલ્પિતાસ્ તજ્જ્ઞૈર્ ન રામ પરમાર્થતઃ
બુદ્ધિ, મન અને જીવ—આ બધા નામ માત્ર કલ્પના છે, રામા. જે લોકો કલ્પનાની સમજ ધરાવે છે, તેઓએ જ આ નામો આપ્યા છે. વાસ્તવમાં, આ બધું અંતે અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી.
ન મનો નો મતિર્ નાપિ જીવો ન ચ શરીરકમ્ । અસ્તીહ પરમાર્થેન સ્વાત્મૈવેહાસ્તિ સર્વદા
અહીં વાસ્તવમાં મન નથી, બુદ્ધિ નથી, જીવ નથી, અને શરીર પણ નથી. અહીં હંમેશા માત્ર પોતાનું સ્વરૂપ જ અસ્તિત્વમાં છે.
આત્મૈવેદં જગત્ સર્વમ્ આત્મા કાલક્રમસ્ તથા । સદાકાશાદ્ અચ્છતરો નાસ્તીવાસ્ત્ય્ એવ વામલઃ
આ આખું જગત પોતે આત્મા જ છે; સમયની ક્રમબદ્ધતા પણ આત્મા જ છે; આ આત્મા આકાશ કરતાં પણ વધુ શુદ્ધ અને નિર્મળ છે—તે સિવાય કોઈ અસ્તિત્વ કે અનસ્તિત્વ નથી.
અચ્છત્વાદ્ અસદાભાસસ્ સંવિદ્રૂપતયા તુ સત્ । આત્મા સર્વપદાતીતસ્ સ્વાનુભૂત્યાનુભૂયતે
શુદ્ધતાના કારણે તે અસત્ય જેવું લાગે છે, પણ ચેતનાના રૂપે તે સાચું છે; આત્મા બધા નામ અને રૂપોથી પર છે અને તેને માત્ર પોતાની અનુભૂતિ દ્વારા જ જાણવામાં આવે છે.
મનસ્ તત્ર પરિક્ષીણં યત્ર સંવિત્ પરાત્મનઃ । અન્ધકારક્ષયો યત્ર તત્રાલોકઃ પ્રવર્તતે
જ્યાં મન સંપૂર્ણ શાંત થઈ જાય છે અને પોતાના સત્ય સ્વરૂપની જાગૃતિ રહે છે, ત્યાં અંધકાર દૂર થઈ જાય છે અને સાચું પ્રકાશ ફેલાય છે.
યત્રાત્મસંવિદો ઽચ્છાયાસ્ સઙ્કલ્પોન્મુખતા મનાક્ । તત્રાત્મનો વિસ્મરણં સ્મરણં ચિત્તજન્મનઃ
જ્યાં પોતાના સ્વરૂપની નિર્મળ જાગૃતિમાં પણ થોડુંક કલ્પનાનું વલણ આવે છે, ત્યાં આત્માની ભૂલ થઈ જાય છે અને મનની ઉત્પત્તિનું સ્મરણ થાય છે.
પરસ્ય પુંસસ્ સઙ્કલ્પમયત્વં ચિત્તમ્ ઉચ્યતે । અચિત્તત્વમ્ અસઙ્કલ્પાન્ મોક્ષનામાભિજાયતે
પરમ પુરુષ વિશેના કલ્પનાથી મન બનેલું કહેવાય છે; જ્યારે કલ્પના રહેતી નથી અને મન પણ નથી, ત્યારે તેને મુક્તિ કહેવાય છે.
એતાવચ્ ચેતસો જન્મ બીજં સંસારભૂરુહઃ । સઙ્કલ્પોન્મુખતાસ્યાન્તસ્ સંવિદો યત્ કિલાત્મનઃ
મનનું આવું જન્મ છે—જે સંસારના વૃક્ષનું બીજ છે; એ તો પોતાના ચેતનામાં અંદરથી કલ્પનાનું વલણ જ છે.
નિર્વિકલ્પચિતસ્ સત્તા સઙ્કલ્પાઙ્કકલઙ્કિતા । કલનેત્ય્ ઉચ્યતે નેહ ઘટવદ્ વિદ્યતે મનઃ
શુદ્ધ ચેતનાની જે અસ્તિત્વ છે, તે જ્યારે કલ્પનાના દાગથી રંગાયેલી હોય છે, ત્યારે તેને 'વિચાર-રચના' કહેવાય છે; અહીં મન કોઈ પાત્ર જેવી અલગ વસ્તુ નથી.