રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તસ્ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ । મુક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે યોગી ત્યક્તસંસારવાસનઃ
જે યોગી રાગ અને દ્વેષથી મુક્ત છે, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે અને સંસારની ઇચ્છા છોડી દીધી છે, તેને મુક્ત કહેવાય છે.
સ યત્ કરોતિ યદ્ ભુઙ્ક્તે યદ્ દદાતિ નિહન્તિ યત્ । તત્ર મુક્તધિયસ્ તસ્ય સમતા સુખદુઃખયોઃ
એમણે જે કરે છે, જે ભોગવે છે, આપે છે કે નષ્ટ કરે છે—એમનું મન મુક્ત હોવાથી સુખ અને દુઃખમાં સમાન રહે છે.
પ્રાપ્તં કર્તવ્યમ્ એવેતિ ત્યક્ત્વેષ્ટાનિષ્ટભાવનમ્ । પ્રવર્તતે યઃ કાર્યેષુ ન સ મજ્જતિ કુત્રચિત્
જે વ્યક્તિ માત્ર કરવાનું કામ પોતાના ભાગ્યે આવ્યું છે એમ માનીને, ઇચ્છનીય કે અનિચ્છનીય પરિણામની કલ્પના છોડી, પોતાના કર્તવ્યમાં પ્રવૃત્ત રહે છે, તે ક્યારેય ક્યાંય ફસાતો નથી.
ચિત્સત્તામાત્રમ્ એવેદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવન્ મનઃ । ત્યક્તભોગાભિમનનં શમમ્ એતિ મહામતે
હે વિદ્વાન, જે મનને એ પક્કી સમજણ થઈ જાય છે કે આ બધું માત્ર ચિત્તસ્વરૂપ જ છે અને જે મન ભોગવવાની લાગણી છોડી દે છે, એ મનને સાચો શાંતિનો અનુભવ થાય છે.
મનઃ પ્રકૃત્યૈવ જડં ચિત્તત્ત્વમ્ અનુધાવતિ । માંસગર્ધેન માર્જારો વને મૃગપતિં યથા
મન તો સ્વભાવથી જ જડ છે, પણ એ ચિત્તતત્વને શોધે છે, જેમ જંગલમાં બિલાડી માંસની સુગંધ લઈને વાઘને શોધે છે.
સિંહવીર્યવશાલ્ લબ્ધં માંસં ભુઙ્ક્તે હિ જમ્બુકઃ । ચિદ્વીર્યવશતઃ પ્રાપ્તં દૃશ્યમ્ આશ્રયતે મનઃ
જેમ શિયાળ સિંહની તાકાતથી મળેલું માંસ ખાય છે, તેમ મન ચિત્તની શક્તિથી પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુઓમાં જ જાય છે.
મન એવમ્ અસત્કલ્પં ચિત્પ્રસાદેન જીવતિ । ભાવયંશ્ ચિતમ્ એવૈકાં ચિત્તામ્ એત્ય ચિદ્ અપ્ય્ અતઃ
મન પોતે તો ખોટી કલ્પના છે, પણ ચિત્તની કૃપાથી જ જીવે છે; જે મન માત્ર ચિત્તનું ધ્યાન કરે છે, એ ચિત્તરૂપ બની જાય છે અને એથી પણ આગળ વધી જાય છે.
જડં યત્ કિલ નિર્હીનં ચિતા દીપિકયોજ્ઝિતમ્ । તન્ મનશ્ શવસઙ્કાશમ્ અચિદ્ ઉત્તિષ્ઠતે કથમ્
જે મન જડ છે, ખરેખર શૂન્ય છે, ચેતનાની દીવો જે છોડીને ગયો છે, અને મૃતદેહ જેવું છે, એ મન કદી કેવી રીતે ઊભું રહી શકે?
ચિત્સ્વભાવપરામૃષ્ટા સ્પન્દશક્તિર્ મરુન્મયી । કલના ચિત્તમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્યા કથ્યતે શાસ્ત્રદર્શિભિઃ
જે હલનચલનની શક્તિ છે, વાયુમય છે અને ચેતનાની સ્વભાવથી સ્પર્શાયેલી છે, તેને શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો 'ચિત્ત' કહે છે, એટલે વિચારશક્તિ.
યશ્ ચિતઃ ક્ષુબ્ધ આકારસ્ સૈવેયં કલનોચ્યતે । ચિદ્ એવાહમ્ ઇતિ જ્ઞાત્વા સા ચિત્તામ્ એવ ગચ્છતિ
ચેતનામાં જે ઉથલપાથલ થાય છે, તેને 'વિચાર' કહે છે; અને જ્યારે પોતાને શુદ્ધ ચેતના જાણે છે, ત્યારે એ મન બની જાય છે.
ચેત્યેન રહિતા યૈષા ચિત્ તદ્ બ્રહ્મ સનાતનમ્ । ચેત્યેન સહિતા યૈષા ચિત્ સેયં કલનોચ્યતે
જે ચેતના વિષયથી રહિત છે, એ જ શાશ્વત બ્રહ્મ છે; અને જે ચેતના વિષય સાથે જોડાયેલી છે, તેને 'વિચાર' કહે છે.
કિઞ્ચિદસ્પષ્ટરૂપં યદ્ બ્રહ્મ તત્ સંસ્થિતં મનઃ । કલનામ્ અસદ્ એવૈત્ય સદ્ ઇવોપસ્થિતં હૃદિ
બ્રહ્મ જે થોડું અસ્પષ્ટ રૂપ ધરાવે છે, એ મનરૂપે સ્થિત છે; કલ્પના અસત્ય હોવા છતાં, હૃદયમાં સાચી હોય તેમ દેખાય છે.
ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવ રૂઢેહ યદૈવ કલના ચિતઃ । તદૈવ ચિત્ત્વં વિસ્મૃત્ય સા જડેવ વ્યવસ્થિતા
અહીં કલ્પનાને સામાન્ય રીતે 'મન' કહેવાય છે; ત્યારે એ પોતાનું ચૈતન્ય સ્વરૂપ ભૂલીને, જાણે જડ બની જાય છે.
સમ્પન્ના કલનાનામ્ની સઙ્કલ્પાનુવિધાયિની । વ્યવચ્છેદવતી જાતા હેયોપાદેયધર્મિણી
જ્યારે તેને 'કલ્પના' નામે ઓળખવામાં આવે છે અને સંકલ્પના પાછળ ચાલે છે, ત્યારે એ જાણે સીમા ધરાવતી, સ્વીકાર અને ત્યાગના ગુણથી યુક્ત થાય છે.
સૈષા ચિદ્ એવ જડતામ્ આગતેવ સ્વશક્તિતઃ । ન સમ્પ્રબોધિતા યાવદ્ રૂપં તાવન્ ન બુધ્યતે
આ ચૈતન્ય જ છે, જે પોતાની શક્તિથી જાણે જડ બની જાય છે; જ્યા સુધી એ જાગૃત ન થાય, ત્યા સુધી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખતી નથી.
અતશ્ શાસ્ત્રવિચારેણ વૈરાગ્યેણ પરેણ ચ । નિગ્રહેણેન્દ્રિયાણાં ચ બોધયેત્ કલનાં સ્વયમ્
શાસ્ત્રનો વિચાર, ઊંડો વૈરાગ્ય અને ઇન્દ્રિયોની નિયંત્રણથી, મનુષ્યે પોતાના અંદરના વિચારશક્તિને જાગૃત કરવી જોઈએ.
કલના સર્વજન્તૂનાં વિજ્ઞાનેન શમેન ચ । પ્રબુદ્ધા બ્રહ્મતામ્ એતિ ભ્રમતીતરથા જગત્
જ્યારે બધા જીવોમાં વિચારશક્તિ જ્ઞાન અને શાંતિથી જાગે છે, ત્યારે તે બ્રહ્મની અવસ્થાને પામે છે; નહિંતર, એ જગતમાં ભટકે છે.
વ્યામોહમદિરામત્તાં લુઠિતાં વિષયાવટે । આત્માવબોધે સંસુપ્તાં કલનામ્ અવબોધયેત્
મોહના નશામાં, વિષયોના મેદાનમાં લથડતી અને આત્મજ્ઞાનમાં સુતેલી જે વિચારશક્તિ છે, તેને જાગૃત કરવી જોઈએ.
અપ્રબુદ્ધા જડા હ્ય્ એષા ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે । સઙ્કલ્પલલનેવાન્તર્ દૃશ્યમાનાપ્ય્ અસન્મયી
જ્યારે આ વિચારશક્તિ જાગેલી નથી, ત્યારે એ જડ બની જાય છે અને કશું સમજતી નથી; વિચારોની રમતમાં દેખાય છે, છતાં એ સાચી નથી.
તયા પરમયા દૃષ્ટ્યા કલનૈષાન્તરસ્થયા । મઞ્જરી ગન્ધશક્ત્યેવ પદાર્થેષુ વિરાજતે
આ સર્વોચ્ચ આંતરિક દૃષ્ટિથી, અંદર રહેલી આ શક્તિ, ફૂલમાં સુગંધની જેમ જ વસ્તુઓમાં પ્રકાશિત થાય છે.
ન તુ સઙ્કલ્પિતા યૈષા કલનેતિ જગત્ત્રયે । સા હિ કિઞ્ચિદ્ વિજાનાતિ નિત્યજાડ્યૈકધર્મિણી
પણ આ શક્તિ માત્ર કલ્પના કરેલી નથી, ત્રણેય લોકમાં તેને કલ્પનાશક્તિ કહે છે; એ થોડુંક જાણે છે, પણ એની સ્વભાવ સદા જડજ છે.
ચેતતિ ક્વ જડા નામ કલનોપલરૂપિણી । પદ્મિનીવાતપેનાસૌ પરેણૈવાવબોધ્યતે
જે જડ છે અને કલ્પનાશક્તિરૂપ છે, એ કેવી રીતે ચેતન બની શકે? જેમ કમળ ફક્ત પવનથી જ ખીલે છે, એમ એ પણ પરમાત્માથી જ જાગૃત થાય છે.
યથા શિલામયી કન્યા ચોદિતાપિ ન નૃત્યતિ । તથેયં કલના દેહે ન કિઞ્ચિદ્ અવબુધ્યતે
જેમ પથ્થરની મૂર્તિ જેવી કન્યા કહીએ તોય નાચતી નથી, એમ શરીરમાં રહેલી આ કલ્પનાશક્તિ પણ કંઈ જ સમજતી નથી.
લિપિકર્મનૃપૈર્ યુદ્ધં ક્વ કૃતં ઘર્ઘરારવમ્ । ક્વ ચિત્રચન્દ્રકિરણૈર્ ઓષધ્યઃ પ્રવિબોધિતાઃ
લખાણ કરનારાઓ વચ્ચે ક્યારેક ઝઘડો થયો છે, જે ઘનઘોર અવાજથી ગુંજતો હોય? ચાંદનીની રંગબેરંગી કિરણોથી ક્યારેક ઔષધિઓ જાગી ઉઠી છે?
અભૂતાવિષ્ટગાત્રૈર્ વા શવૈઃ ક્વ પરિવલ્ગિતમ્ । ક્વ ગીતં મધુરધ્વાનં વનપાષાણમણ્ડલૈઃ
અસત્ય ભૂતોથી ઘેરાયેલા મૃતદેહો ક્યારેક ઉછળી પડ્યા છે? જંગલમાં પથ્થરનાં ગોળવર્તુળોએ ક્યારેક મીઠાં ગીત ગાયા છે?
ક્વ પુસ્તવિહિતૈર્ અર્કૈઃ ક્ષપિતં યામિનીતમઃ । ક્વ સઙ્કલ્પમયૈશ્ છાયાઃ ક્રિયન્તે વ્યોમકાનનૈઃ
પુસ્તકોમાંથી બનેલા સૂર્યોએ ક્યારેક રાતનું અંધારું દૂર કર્યું છે? આકાશના વનમંડળોમાં માત્ર કલ્પનાથી બનેલી છાયાઓ ક્યારેક ઊભી કરવામાં આવી છે?
ક્વ જડૈર્ ઉપલાકારૈર્ મિથ્યાભ્રમભરોત્થિતૈઃ । મૃગતૃષ્ણામયૈર્ એભિર્ મનોભિઃ ક્રિયતે ક્રિયા
પથ્થર જેવી મૂર્ખતા ધરાવતાં, ખોટી મોહમાયાથી ઊપજેલા અને મૃગજળ જેવી ભ્રાંતિથી બનેલા મનોથી ક્યારેક કોઈ કામ થયું છે?
યથાતપે સ્થિતે સ્ફારે મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણી । કલના તદ્વદ્ એવેયં સ્ફુરત્ય્ આત્મનિ સત્ય્ અલમ્
જેમ તપતા સૂર્યની નીચે મૃગજળની લહેરો દેખાય છે, પણ એ સાચી નથી, એ જ રીતે આ કલ્પના પણ આત્મામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, છતાં એ ખરેખર અસત્ય છે.
યદ્ એતત્ સ્પન્દનં રામ મનસો ઽધિગતં શનૈઃ । મરુતાં વિદ્ધિ તાં શક્તિમ્ અન્તઃપ્રાણશરીરિણામ્
હે રામ, મન દ્વારા ધીમે ધીમે સમજાય છે એ જે આ અંદરની હલચલ છે, એ શરીરમાં રહેલા પ્રાણવાયુની શક્તિ છે, એવું જાણ.
યૈષા સંવિદ્ અનાક્રાન્તા સઙ્કલ્પલવનિશ્ચયૈઃ । અનાક્ષિપ્તરસાકારા પ્રભૈષા પારમાત્મિકી
જે ચેતના વિચારો કે ઇચ્છાઓથી અસ્પર્શિત છે, અને જે પોતાની સ્વરૂપમાં અડગ છે, એ જ પરમાત્માની પ્રકાશરૂપ મહિમા છે.