યોગવાસિષ્ઠઃ

अहम् बद्धो विमुक्तस् स्याम् इति यस्यास्ति निश्चयः । नात्यन्ततज्ज्ञो नातज्ज्ञस् सो ऽस्मिञ् शास्त्रे ऽधिकारवान्

જેના મનમાં 'હું બંધાયેલો છું, હવે મુક્ત થવાનો છું' એવી દૃઢ સમજ છે, જે સંપૂર્ણ અજ્ઞાની પણ નથી અને સંપૂર્ણ જ્ઞાની પણ નથી, એ જ આ શાસ્ત્ર વાંચવાનો અધિકારી છે.

कथोपायान् विचार्यादौ मोक्षोपायान् इमान् अथ । यो विचारयति प्राज्ञो न स भूयो ऽभिजायते

જે બુદ્ધિશાળી માણસ શરૂઆતમાં જ મુક્તિ મેળવવાના ઉપાયો અને માર્ગોનું વિચારીને પરિક્ષણ કરે છે, એ ફરીથી જન્મ લેતો નથી.

अस्मिन् रामायणे नाम कथोपायान् महाफलान् । एतांस् तु प्रथमं कृत्वा पुराहम् अरिमर्दन

હે શત્રુવિનાશક, આ રામાયણ નામના ગ્રંથમાં, મેં પહેલાં મુક્તિ આપતી અને મહાન ફળ આપતી આ કથાઓ રજૂ કરી છે.

शिष्यायास्मै विनीताय भरद्वाजाय धीमते । एकाग्रो दत्तवान् रम्यान् मणीन् अब्धिर् इवार्थिने

વિનમ્ર અને બુદ્ધિશાળી શિષ્ય ભરદ્વાજને, જેમ દરિયો રત્નો માંગનારને સુંદર મણિ આપે છે, તેમ એકાગ્રતાપૂર્વક આ મનોહર મણિઓ આપી દીધા.

तत एते कथोपाया भरद्वाजेन धीमता । कस्मिंश्चिन् मेरुगहने ब्रह्मणो ऽग्र उदाहृताः

પછી આ મુક્તિના ઉપાયરૂપ કથાઓ બુદ્ધિશાળી ભરદ્વાજે બ્રહ્માના આદેશથી, મેરુ પર્વતની એક ગુફામાં સંભળાવી.

अथास्य तुष्टो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । वरं पुत्र गृहाणेति समुवाच महाशयः

પછી વિશ્વના પિતામહ, ભગવાન બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ, મહાન દયાથી કહ્યું: 'પુત્ર, તું ઇચ્છે તેવા વરદાન માગ.'

भगवन् भूतभव्येश वरो ऽयं मे ऽद्य रोचते । येनेयं जनता दुःखान् मुच्यते तद् उदाहर

ભગવાન, ભૂત અને ભવિષ્યના સ્વામી, આજે મને એ વરદાન ગમ્યું છે: એવું કહો કે જેના દ્વારા આ લોકો દુઃખમાંથી મુક્ત થઈ શકે.

गुरुं वाल्मीकिम् अत्राशु प्रार्थयस्व प्रयत्नतः । तेनेदं यत् समारब्धं रामायणम् अनिन्दितम्

અહીં વાલ્મીકિ ગુરુને મનથી વિનંતીપૂર્વક મળ અને વિનંતી કર; એમના દ્વારા આ નિર્દોષ રામાયણ રચાયું છે.

तस्मिञ् ज्ञाते नरो मोहात् समग्रात् सन्तरिष्यति । सेतुनेवाम्बुधेः पारम् अपारगुणशालिना

જે આને જાણે છે, એ ભલે ભ્રમમાં હોય, તો પણ બધું પાર કરી શકે છે—જેમ પુલ વડે માણસ અગમ્ય અને ભયજનક દરિયો પાર કરે છે.

इत्य् उक्त्वा स भरद्वाजं परमेष्ठी ममाश्रमम् । अभ्यागमत् समं तेन भरद्वाजेन भूतकृत्

આ રીતે કહ્યા પછી પરમેશ્વર ભૃગુ સાથે મારા આશ્રમમાં આવ્યા.

तूर्णं सम्पूजितो देवस् सो ऽर्घ्यपाद्यादिना मया । अवोचन् मां महासत्त्वस् सर्वभूतहिते रतः

હું દેવને તરત જ પાદ્ય અને અન્ય સન્માનથી પૂજ્યા; બધા જીવના કલ્યાણમાં તત્પર એ મહાન આત્માએ મને કહ્યું.

रामस्वभावकथनाद् अस्माद् वरमुने त्वया । नोद्योगस् सम्परित्याज्य आ समाप्तेर् अनिन्दितात्

હે મહાન ઋષિ, રામજીના સ્વભાવનું વર્ણન કરતા, તમે આ નિર્દોષ કાર્ય પૂરૂં થાય ત્યાં સુધી કદી પણ પ્રયત્ન છોડશો નહીં.

ज्ञातेनानेन लोको ऽयम् अस्मात् संसारसङ्कटात् । समुत्तरिष्यति क्षिप्रं पोतेनेवाशु सागरात्

આ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, સમગ્ર જગત સંસારના ભયમાંથી ઝડપથી પાર ઉતરી જશે, જેમ કોઈ નાવમાં બેસીને તરત જ દરિયો પાર કરે છે.

वक्तुं तवैतम् एवार्थम् अहम् आगतवान् अयम् । कुरु लोकहितार्थं त्वं शास्त्रम् इत्य् उक्तवान् अजः

આ જ વિષય કહવા માટે જ હું અહીં આવ્યો છું; હવે તમે જગતના કલ્યાણ માટે આ શાસ્ત્ર રચો — એમ અજન્માએ કહ્યું.

मम पुण्याश्रमात् तस्मात् क्षणाद् अन्तर्धिम् आगतः । मुहूर्ताद् उद्यतः प्रोच्चैस् तरङ्ग इव वारिणः

મારા પવિત્ર આશ્રમમાંથી તે ક્ષણમાં જ અદૃશ્ય થઇ ગયો; એક પળમાં જ પાણીમાંથી ઊભેલા તરંગની જેમ ઊંચે ઉડી ગયો.

तस्मिन् प्रयाते भगवत्य् अहं विस्मयम् आगतः । पुनस् तत्र भरद्वाजम् अपृच्छं स्वच्छया धिया

તે મહાનુભાવ વિદાય થયા ત્યારે હું આશ્ચર્યમાં પડી ગયો હતો. પછી હું ફરીથી શાંત મનથી ત્યાં ભરદ્વાજને પૂછ્યું.

किम् एतद् ब्रह्मणा प्रोक्तम् भरद्वाज वदाशु मे । इत्य् उक्तेन पुनः प्रोक्तम् भरद्वाजेन मे ऽनघ

ભરદ્વાજ, કૃપા કરીને મને જલદી કહો કે બ્રહ્માએ શું કહ્યું હતું. મેં આવું પૂછતાં ભરદ્વાજે ફરીથી મને જવાબ આપ્યો, હે નિર્દોષ.

एतद् उक्तम् भगवता यथा रामायणं कुरु । सर्वलोकहितायाशु संसारार्णवपोतकम्

ભગવાને એવું કહ્યું હતું: 'રામાયણને એ રીતે રચો કે તે બધા જીવોના કલ્યાણ માટે સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારનાર વહાણ બની જાય.'

मह्यं च भगवन् ब्रूहि कथं संसारसङ्कटे । रामो व्यवहृतो ऽप्य् अस्मिन् भरतश् च महामनाः

હે મહાનુભાવ, મને પણ કહો કે રામ અને મહાન મનવાળા ભરત, સંસારના આ મુશ્કેલ સમયમાં, દુનિયાના કામકાજમાં જોડાયેલા હોવા છતાં કેવી રીતે વર્ત્યા?

शत्रुघ्नो लक्ष्मणश् चापि सीता चापि यशस्विनी । रामानुयायिनस् ते वा मन्त्रिपुत्रा महाधियः

શત્રુઘ્ન, લક્ષ્મણ અને પ્રસિદ્ધ સીતાજી તથા રામજીના અનુયાયી એવા મહાન બુદ્ધિ ધરાવતા મંત્રીપુત્રો – એ બધા કેવી રીતે હતા,

निर्दुःखतां कथं ते तु प्राप्तास् तद् ब्रूहि मे स्फुटम् । तथैवाहं तरिष्यामि ततो जनतया सह

એ બધા દુઃખથી મુક્ત કેવી રીતે થયા? મને સ્પષ્ટ રીતે કહો, જેથી હું પણ એ રીતે જનતા સાથે દુઃખના પાર જઈ શકું.

भरद्वाजेन राजेन्द्र यदेत्य् उक्तो ऽस्मि सादरम् । तदा कर्तुं विभोर् आज्ञाम् अहं वक्तुं प्रवृत्तवान्

ભરદ્વાજે રાજા, જ્યારે આ રીતે આદરપૂર્વક કહ્યું, ત્યારે મેં ભગવાનની આજ્ઞા અનુસાર કહવાનું શરૂ કર્યું.

शृणु वत्स भरद्वाज यथापृष्टं वदामि ते । श्रुतेन येन सम्मोहम् अलं दूरीकरिष्यसि

હે વત્સ ભરદ્વાજ, જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું તને કહું છું; આ સાંભળવાથી તું આખો મોહિતપણો દૂર કરી શકીશ.

तथा व्यवहर प्राज्ञ यथा व्यवहृतस् सुखी । सर्वासंसक्तया बुद्ध्या रामो राजीवलोचनः

તેથી, સમજદારીપૂર્વક વર્તો, જેમ કમળની આંખો ધરાવતાં રામચંદ્રજી સર્વ વસ્તુઓથી મનને અળગું રાખીને સુખી રહ્યા હતા.

लक्ष्मणो भरतश् चैव शत्रुघ्नश् च महामनाः । कौसल्या च सुमित्रा च सीता दशरथस् तथा

એ જ રીતે લક્ષ્મણ, ભરત, મહાન મનવાળા શત્રુઘ્ન, કૌસલ્યા, સુમિત્રા, સીતાજી અને દશરથજી પણ હતા.

कृतास्थश् चाविरोधश् च बोधपारम् उपागतः । वसिष्ठो वामदेवश् च मन्त्रिणो ऽष्टौ तथेतरे

સ્થિરતા અને વિરુદ્ધતા વિનાની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન સુધી પહોંચેલા વશિષ્ઠજી, વામદેવજી અને અન્ય આઠ મંત્રીઓ પણ એવા જ હતા.

घृष्टिर् विकुन्तो भामश् च सत्यवर्धन एव च । विभीषणस् सुषेणश् च हनुमान् इन्द्रजित् तथा

ઘૃષ્ટિ, વિકુક્ષિ, ભામ, સત્યવર્ધન, વિભીષણ, સુષેણ, હનુમાન અને ઇન્દ્રજિત પણ એવા જ હતા.

एते ऽष्टाविंशतिः प्रोक्तास् समनीरागचेतसः । जीवन्मुक्ता महात्मानो यथाप्राप्तानुवर्तिनः

આ અઠ્ઠાવીસ મહાન આત્માઓ, જેમના મનમાં કોઈ લગાવ નથી, જીવતાં મુક્ત ગણાય છે અને જે તેમને જે મળે છે તે પ્રમાણે જીવન વિતાવે છે.

एभिर् यथा हृतं दत्तं गृहीतम् उषितं स्मृतम् । तथा चेद् वर्तसे पुत्र मुक्त एवासि सङ्कटात्

પુત્ર, જો તું પણ એમની જેમ, કોઈ લાગણી વિના આપે, લે, રહે અને યાદ રાખે, તો તું ખરેખર બધા દુ:ખોથી મુક્ત છે.