મિત્ર, હવે હું તને યોગવાસિષ્ટના આ પવિત્ર શ્લોકોની વાર્તા સંવેદનાથી સંભળાવું છું: આ જગત હજુ પૂર્ણ થયું નથી, કારણ કે તેનું આધાર પણ અપૂર્ણ છે; આખું વિશ્વ કલ્પનાથી જ ઊભું છે, તેથી કલ્પનાને જ્યાં છે ત્યાં આરામ કરવા દો. જ્યાં વાસ્તવિકતા નથી, ત્યાં સંસ્કારોએ શું આધાર? જ્યારે સંસ્કારો સમાપ્ત થાય છે, ત્યારે પૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે અને મેળવવાનું કંઈ બાકી રહેતું નથી. તેથી, આખું આ જગત અવાસ્તવિક છે, તેને ઉદાસીનતાથી જુઓ; કલ્પનાથી નહીં—એ રીતે આનંદ કે દુ:ખમાં મન લિપ્ત થતું નથી. જ્યારે નિશ્ચય થાય કે આ અવાસ્તવિક છે, ત્યારે આસક્તિ ઉદ્ભવતી નથી; અને આસક્તિ ઓછી થાય, ત્યારે આનંદ-ક્રોધ, આવવું-જવું, એ બધું ઊભું રહેતું નથી. મન ખોટી રીતે આનંદ અને દુ:ખની ગૂંચવણ ઊભી કરે છે; જીવ મનરૂપે તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે—વિશ્વ મનનું શહેર છે. સંસ્કારોથી પ્રભાવિત મન, ભવિષ્ય, વર્તમાન અને ભૂતકાળને સતત ફેરવે છે. અશાંતિથી ભરેલો જીવ, પોતાના સ્વભાવથી અશુદ્ધ, આ સ્થિતિ ઊભી કરે છે—જેમ વનના હૃદયમાં ચંચળ વાંદરું, એ પોતે જેવો છે, એવી જ સ્થિતિ સર્જે છે. વિચારો ક્યારેક લાંબા, તો ક્યારેક પલમાં નાનાં થઈ જાય છે; આ વિચારો સુસ્ત અને નિષ્ક્રિય છે, કંઈ પકડી શકતા નથી. થોડું પણ જોવામાં, એ વિચારો વધે છે અને આસપાસ બધું દહન કરે છે; ઘાસના એક તણખાથી અગ્નિ ભભકે, એ રીતે એક ચિંતનથી વિચારો ફાટી નીકળે છે. વિચારો, જે જગતને પ્રગટ કરે છે, એક ક્ષણમાં જ ભભકે છે; એ સ્થિર નથી, નિષ્ક્રિય છે—જેમ વીજળીની આગ ઝલકે. પુત્ર, જ્યારે આ નજીક હોય, ત્યારે ઝડપથી ઉપચાર કરી શકાય છે—કોઈ સંશય નથી; અવાસ્તવિક ક્યારેય વાસ્તવિક બનતું નથી. જો વિચાર વાસ્તવિક મનાઈ જાય, તો એને ઉપચાર કરવો મુશ્કેલ છે; પણ જો એ ખરેખર અવાસ્તવિક છે, તો સરળતાથી નિવારાય છે. જો સંસારની અશુદ્ધિ કુદરતી હોય, જેમ કાળાં કૉલ્સા પર કાળાશ, તો કોણ, હે વિદ્વાન, એ દૂર કરવા પ્રયત્ન કરશે? પણ એ ધાનમાં છાલ, તણ અને ભૂસ જેવી છે; એટલે, પુરુષાર્થ અને મહેનતથી એ નાશ પામે છે. જે કુદરતી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે, પુત્ર, એ પણ વિદ્વાન માટે કૃત્રિમ બને છે, કારણ કે એમાં આનંદની ક્ષમતા સંસારની અશુદ્ધિથી ભંગાય છે. જેમ ધાનની છાલ કે પિત્તળની કાળી પરત ક્રિયા દ્વારા દૂર થાય છે, એ રીતે વ્યક્તિની અશુદ્ધિ પણ દૂર થાય છે. જીવની અશુદ્ધિ, ધાન જેવી, કુદરતી છે, પણ ચોક્કસ દૂર કરી શકાય છે; કોઈ સંશય નથી—મહેનત કરો. આ જગત ખોટી કલ્પના અને માન્યતાઓથી નિર્મિત છે, ધીમે ધીમે એ વિલય પામે છે; અવાસ્તવિકમાં ક્યાંય સ્થાયી તત્વ નથી. જે વ્યક્તિ સંસારના સ્વરૂપને તપાસે છે, એ માટે સંસારની વાસ્તવિકતા ગુમ થઈ જાય છે—જેમ દીવો જલાવે તો અંધકાર હટે, કે દ્વિત્વ એકતા જોઈને વિલય પામે. આ તારો નથી, તું એનો માલિક નથી; પુત્ર, આ ભ્રાંતિ છોડો. અવાસ્તવિકમાં મનને dwell ન થવા દો—even જો એ વાસ્તવિક દેખાય. અંતરમાં ખાલી ભ્રમ ન રાખો, કે “આ મહિમા મારા ગુરુની મહાનતા છે”; તું અસ્તિત્વ ધરાવું છું, તારી મહિમા ફેલાય છે; આ બધું તારી જ આત્માની સત્તા છે. પછી, રઘુવંશના ચંદ્ર તરીકે, મેં એ રાત્રે તેમની વાતો સાંભળી. એ સમયે, હું કદંબ વૃક્ષની ટોચે, પાંદડા, ફૂલો અને વેલીઓની ઘેરાવમાં, મૌન અને વરસાદ વગર, શિખર પર આરામ કરતા વાદળ જેવો, એક ખાડામાં પડ્યો હતો. ત્યાં મેં દશુરા ને જોયો—જે આત્મનિગ્રણમાં વીર, શ્રેષ્ઠ તપસ્વી, તેજસ્વી અગ્નિ જેવો ઝળહળતો હતો. તેના શરીરમાંથી નીકળતી કિરણો, વૃક્ષની કળીઓને સુવર્ણ કરી, એ વિસ્તારમાં સૂર્યની જેમ ગરમી ફેલાવી. પછી, દશુરાએ મને આવતાં જોઈ, પાણીની અર્પણથી સન્માન આપ્યો, પાંદડાની આસન પાથરી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરી. ત્યારબાદ, દશુરા, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, મારા સાથે lineage સંબંધિત વાર્તાઓ બોલ્યા—જે સંસારના મહાસાગર પાર કરાવવાને સમર્થ છે. હું એ વૃક્ષને જોયું—જેની ખાડીઓમાં કળીઓ ગાઢ રીતે clustered હતી, શાખાઓ પવનમાં હલતી, અને ખોલમાં હસતી હતી. દશુરાની ઈચ્છાથી, એ વૃક્ષ પાસે બધા પ્રાણી અને પક્ષીઓ એકત્ર થયા, જેમ વન વેલીઓના મંડપથી શોભાયમાન થાય. ચંદ્ર જેવા સૌંદર્યથી chowries ઘેરાવમાં ફરતા, વેલીઓની કાંઠે, એ વૃક્ષ ચમકતા સફેદ વાદળના જૂથોથી ઢંકાયેલું હતું, જેમ શરદની આકાશ. પાંદડાની પંક્તિઓમાં, બરફના કણો જેવી મોતીની શ્રેણીઓથી સજેલું, દરેક અંગ શુદ્ધ ફૂલોના જૂથોથી ભરેલું. પોલેન અને ચંદનથી પુરી રીતે લિપ્ત, અવિભાજ્ય સૌંદર્ય ધરાવતું, પહોળા, સ્પષ્ટ, લાલ વસ્ત્રોથી શોભાયમાન. એ વૃક્ષ લગ્ન માટે તૈયાર થયેલ, ફૂલોના ભારથી મોહક, વેલીઓની દુલ્હન જેવી, શહેરવાસી તૈયારીઓ કરતી. વેલીઓની જટાઓ જેવી ગોઠવેલી લટ્ટીઓથી સજેલું, ફૂલોના જૂથ અને ધ્વજોથી શોભાયમાન, એ વૃક્ષ તહેવારની શહેર જેવું. હરણની ખંજવાળથી ફૂલોની ધૂળ વિખેરાઈ, નજીકના વન દૂર થઈ ગયા, એ વૃક્ષ વૃક્ષોમાં wrestler જેવું ઊભું છે. મોરો pollen-ભરેલા ફૂલોની પંક્તિઓ વિખેરતા, યુવાન સાલ વૃક્ષોની જેમ, પર્વત પર twilightના વાદળ વચ્ચે. નરમ લાલ કળીયાં હાથ સમાન, ઠંડા છાંયામાં પડેલા, મદમાં ઝૂમતા, બરફીલી શીતલતાથી ઝળહળતા. ઘણા ફૂલોનું જૂથ, વન પવનથી હલતું, સૂતા, અડધા-ખોલેલા આંખો, ફૂલોના breast જેવા જૂથો ધરાવતા. ફૂલોના જૂથમાંથી saffron ધૂળથી વસ્ત્ર લાલ થયેલા, વેલીઓના bowersમાં windows સમાન openings. નવ-ખિલેલા વેલીઓની નરમ હલચલમાં આરામથી પડેલા, આખું એ નિવાસ, શિરથી પગરવ સુધી, વેલીઓથી શોભાયમાન. આ રીતે, પુત્ર, એ પવિત્ર સ્થલ અને દશુરાની companyમાં, હું સંસારના રહસ્યોને, કલ્પનાના અસ્થાયી સ્વરૂપને, અને આત્માની શોભાને સમજવા લાગ્યો.