ક્યારેક સર્જન શિવમાંથી થાય છે, ક્યારેક કમલમાં જન્મેલા બ્રહ્માથી, ક્યારેક વિષ્ણુમાંથી, તો ક્યારેક ઋષિઓ દ્વારા પણ સર્જન થાય છે. બ્રહ્મા ક્યારેક કમલમાંથી જન્મે છે, ક્યારેક જળમાંથી, ક્યારેક બ્રહ્માંડમાંથી, અને ક્યારેક આકાશમાંથી પણ ઉત્પન્ન થાય છે. કેટલાક બ્રહ્માંડોમાં ત્રણ આંખવાળો ભગવાન (શિવ) સૂર્ય રૂપે છે, તો કેટલાકમાં ઇન્દ્ર, કેટલાકમાં કમલ-નેત્રવાળા ભગવાન (વિષ્ણુ), અને કેટલાકમાં ફરીથી ત્રણ આંખવાળા ભગવાન સૂર્ય છે. કેટલાક સર્જનમાં પૃથ્વી ઘન અને અઘર જંગલોથી ભરેલી હતી, તો બીજામાં જનસમૂહથી ભરી, અને બીજામાં પર્વતોથી આવરી હતી. કેટલાક બ્રહ્માંડોમાં પૃથ્વી માટીની હતી, બીજામાં પથ્થરની, કેટલાકમાં ધૂમથી, અને કેટલાકમાં માંસથી બનેલી હતી. અહીં જ, કેટલાક બ્રહ્માંડ એક પ્રકારના હતા, બીજાં બીજા પ્રકારના; કેટલાક બ્રહ્માંડ એકબીજામાં ભળી ગયા, અને કેટલાક સંપૂર્ણ અલગ હતા. અગણિત બ્રહ્માંડ, બ્રહ્મના વિશાળ વાસ્તવિકતામાં, સમુદ્રની તરંગોની જેમ ઉદ્ભવે છે અને લય પામે છે. જેમ સમુદ્રમાં તરંગો, રણમાં મૃગમરીચિકા, કે કેરીના વૃક્ષે ફૂલ, એ રીતે બ્રહ્માંડની મહિમાઓ પરમ તત્ત્વમાં છે. સૂર્યકિરણમાં ધૂળકણો ગણાવી શકાય છે, પણ બ્રહ્મના સતત પ્રવાહમાં બ્રહ્માંડોની સંખ્યાને ગણવી અશક્ય છે. જેમ શેરડીના ખેતરમાં વરસાદ દરમિયાન માખીઓની ટોળીઓ વારંવાર આવે અને જાય છે, એ રીતે બ્રહ્માંડોના સર્જન-વિનાશ પણ વારંવાર થાય છે. આ સર્જન-શૃંખલાઓ કયા સમયથી અને કયા કારણથી આવી છે, એ કોઈને જાણીતું નથી. આ સર્જનો અદ્વિતીય છે, અનંત છે, સતત તરંગોની જેમ ઉદ્ભવે છે અને વિલય પામે છે; જે પહેલું હતું, એ પછી આવતા પછીનું, અને એ રીતે અનંત શૃંખલા ચાલે છે. દેવ, દાનવ, માનવ અને અન્ય તમામ જાતિઓ સતત ઉદ્ભવે છે અને વિલય પામે છે, જેમ નદીમાં તરંગો; એ રીતે સર્વ પ્રાણીઓની શ્રેણીઓ છે. જેમ બ્રહ્માના બ્રહ્માંડ, એ રીતે અનગણત બ્રહ્માંડોની શ્રેણીઓ હજારોમાં ક્ષીણ થાય છે, જેમ વહેલીમાં વર્ષો દરમિયાન વાંસના લાકડા. હવે, બીજા બ્રહ્માંડ, શરીર ધારણ કરીને, બ્રહ્માના શહેરની પાર, પરમ તત્ત્વના વિસ્તારમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પરમ તત્ત્વમાં, બ્રહ્માના શહેરની અનેક મહિમાઓ ભવિષ્યમાં ઉદ્ભવશે, અને ભૂતકાળમાં લય પામી, બોલાયેલા શબ્દોની જેમ આવતાં-જતાં રહે છે. પરમ તત્ત્વમાં, અન્ય સર્જન-શ્રેણીઓ ઉદ્ભવે છે અને રહે છે, જેમ માટીમાંથી ઘડા, કે અંકુરમાંથી પાંદાં-પાંખા. જ્યાં સુધી સમુદ્રમાં પાણી છે, ત્યાં સુધી તરંગો પાણીથી બનેલા છે; એ રીતે, ચિત્તના અવકાશમાં બ્રહ્મ છે, ત્યાં સુધી ત્રણ લોકની મહિમાઓ છે. આ સર્જન વિશાળ, પરિવર્તિત અને ભવ્ય દેખાય છે, પણ જોવામાં તેઓ કંઈ નથી—ઉદ્ભવ અને વિલય પામે છે, એ ન તો સંપૂર્ણ સાચા છે, ન તો સંપૂર્ણ અસાચા. તેઓ નિર્જીવ, ગુણોથી સજ્જ, શેવાલા છોડના ડાંઠ જેવા પાતળા, તરંગ-સ્વરૂપ, અને તેમનાં શરીર દેખાય છે અને પછી ગુમ થઈ જાય છે. અનગણત બ્રહ્માંડોમાં અદભૂત ગતિઓ, અદભૂત રૂપો, અને વિવિધ આકારોની સર્જનાઓ દેખાય છે. હે રામા, આ બધા સર્જનના દૃશ્યો પરમ ભગવાનથી અલગ નથી; એ જ્ઞાનીને જ લાગુ પડે છે, જેમ પાણીમાંથી વરસાદ. સર્વ સર્જન પરમ તત્ત્વમાંથી ઉદ્ભવે છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ, અને પ્રકાશમાંથી દૃશ્ય. આ બધા સર્જનના દૃશ્યો પરમ ભગવાનથી અલગ નથી, છતાં તેઓ અલગ દેખાય છે, જેમ સિલ્ક-કોટનના વૃક્ષે કાંટા. હે રાઘવ, આ સર્જનમાં કેટલાક ઉત્તમ છે, કેટલાક નીચ; છતાં પરમ તત્ત્વ, માત્ર અવકાશના સૂક્ષ્મ કલંકથી સ્પર્શિત રહે છે. ક્યારેક, પ્રથમ અવકાશ સ્થિર થાય છે, અને પછી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે અવકાશમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. ક્યારેક, પવન પ્રથમ સ્થિર થાય છે, અને પછી બ્રહ્મા પવનમાંથી જન્મે છે. ક્યારેક, જળ પ્રથમ પૂર્ણ થાય છે, અને પછી બ્રહ્મા જળમાંથી જન્મે છે. ક્યારેક, પૃથ્વી પ્રથમ વિસ્તરે છે, અને પછી બ્રહ્મા પૃથ્વીમાંથી જન્મે છે. જ્યારે ચાર તત્ત્વો સંકોચાય અને પાંચમું વધે છે, ત્યારે એ શક્તિથી, હે ભગવાન, શાસક જગતની ક્રિયા કરે છે. ક્યારેક, જળમાં, પવનમાં, કે વિશાળ અગ્નિમાં, કોઈ વ્યક્તિ સ્વાભાવિક રીતે તત્ત્વમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે વ્યક્તિના મોઢામાંથી ક્યારેક પગ જન્મે છે; ક્યારેક ખભા કે પીઠમાંથી, ક્યારેક આંખ કે હાથે. ક્યારેક, એ વ્યક્તિના નાભિમાંથી કમલ જન્મે છે; એ કમલમાં બ્રહ્મા વિહાર કરે છે—તેને 'કમલ-જન્મા' કહે છે. આ સર્વ માયા છે, સ્વપ્ન જેવી ભ્રાંતિ, ખોટી રીતે બનાવેલી ચક્ર, મનના રાજ્ય જેવી ચંચળ અને રમણીય, પાણીના રમણની જેમ સુંદર. હે રામા, આ જ્ઞાનમાં સાચું શું છે, અને એ અહીં કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે? નહીંતર, આ માત્ર બાળકની કલ્પના છે, જે પાછળ દોડવામાં આવે છે. ક્યારેક, સ્વચ્છ આકાશમાં, મન-તત્વના રંગથી, બ્રહ્માનું સુવર્ણ બ્રહ્માંડ, spontaneously ઉદ્ભવે છે. ક્યારેક, એ વ્યક્તિ પોતાની શક્તિ જળમાં પ્રસારિત કરે છે; ત્યાંથી કમલ ઉત્પન્ન થાય છે, જે બ્રહ્માંડ કે મહા તત્વ બની જાય છે. તેમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે; ક્યારેક તે સૂર્ય છે, ક્યારેક વરુણ બ્રહ્મા છે, ક્યારેક કમલમાંથી પવન જન્મે છે. એ રીતે, આ સર્જન, આંતરિક એકતા વગર અને વિવિધતાથી ભરપૂર, હે રામા, બ્રહ્માના વિવિધ ઉત્પત્તિએ અનેક રૂપ ધારણ કર્યા છે. ઉદાહરણ માટે, મેં આ એક પ્રજાપતિના ઉત્પત્તિનું વર્ણન કર્યું છે; બીજા પ્રજાપતિઓનો જન્મ પણ, હે નિર્દોષ, એ જ રીતે છે.