એક સમયે, જ્યાં આજે એક શહેર નજરે પડે છે—જીવનની વિવિધ અને અશાંત પ્રવૃત્તિઓથી ગૂંજી રહેલું—એજ સ્થળ થોડા જ દિવસોમાં ઊજાડ જંગલ કે વેરાન મેદાન બની જાય છે. રાજા, જે માણસ આજે શક્તિશાળી છે અને રાજ્યો પર રાજ કરે છે, એ પણ થોડા જ દિવસોમાં રાખના ઢગલા જેવી અવસ્થામાં પહોંચી જાય છે. જે ભયાનક જંગલ, આકાશ જેટલું વિશાળ અને ધ્વજોથી ઢંકાયેલું છે, એ પોતે શહેર બની જાય છે. એ જ ઘન જંગલ, Creepersથી ઘેરાયેલું અને આજે તેજસ્વી, થોડા જ સમયમાં રણમાં ફેરવાઈ જાય છે, હે મુનિ. પાણી જમીન બની જાય છે અને જમીન ફરી પાણી બની જાય છે; ખરેખર, જગતમાં લાકડું, પાણી, ઘાસ—બધું સતત સ્થાન બદલે છે. યુવાની, બાળપણ, શરીર અને સંપત્તિ—આ બધું અસ્થિર છે; એક અવસ્થાથી બીજી અવસ્થામાં સતત જાય છે, જેમ તરંગો સતત ચાલે છે. આ સંસારમાંનું જીવન પવનથી હલનચલન પામતી દીવાના જ્યોત જેવું અશાંત છે; ત્રણેય લોકનાં ભોગવસ્તુઓની ઝાંખી વીજળીની જેમ ક્ષણભંગુર છે. આ બધું તત્વસમૂહ સતત રૂપાંતર પામે છે, જેમ બીજનો ઢગલો વારંવાર અંકુરિત થાય છે. મન, પવનથી પ્રેરિત, અસંખ્ય તત્વોની ધૂળ ઉડાડે છે, વિપત્તિ અને ઉથલપાથલના નાટકથી શોભાયમાન થાય છે—સૌભાગ્ય અને દુર્ભાગ્યના દૃશ્યો રજૂ કરે છે. આ સંસાર, મોહથી જન્મેલો, એક અવસ્થા રૂપે અનુભવાય છે; નૃત્ય કરતી નટની જેમ સંસારની નટની રમણીયતા શરૂ થાય છે. એ નટિકા ગંધર્વનગર જેવી મૃગજળ જેવી માયા ઉભી કરે છે, ઉથલપાથલ રચે છે; એના સૂક્ષ્મ હાવભાવ મોહક છે, અને વિશાળ વ્યવહાર આનંદદાયક છે. એ વારંવાર વીજળી જેવી ઝાંખી પ્રકાશ ફેલાવે છે; હે બ્રાહ્મણ, સંસારની આ મોહિની નૃત્યની જેમ તેજ આપે છે. એ દિવસો ગયા, એ સંપત્તિ, એ કર્મ—all સ્મૃતિના પ્રદેશમાં પ્રવેશી ગયા છે, અને આપણે પોતે પણ ક્ષણમાં વિદાય લઈ જઈએ છીએ. દરેક દિવસે બધું ઘટે છે, દરેક દિવસે ફરી ઊભરાય છે; આ બગડેલા રૂપ માટે પણ, સંસારના દાઝેલા ચક્રનો અંત નથી. માનવ પ્રાણી બને છે, પ્રાણી માનવ બને છે; દેવતાઓ પણ પોતાનું દિવ્યપણું ગુમાવે છે—હે પ્રભુ, અહીં શું છે જે અચલ રહે છે? સૂર્ય પોતાનાં કિરણોથી વારંવાર દિવસ અને રાતને વણીએ છે અને સમયના અંત સુધી ઝડપથી પસાર થઈ જાય છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બધા જ જીવ માત્ર વિનાશ તરફ દોડે છે, જેમ પાણી અગ્નિ તરફ દોડે છે. આકાશ, પૃથ્વી, પવન, અવકાશ, પર્વતો, નદીઓ અને દિશાઓ—બધું વિનાશના અગ્નિ માટે સૂકું ઇંધણ બની જાય છે. સંપત્તિ, સ્નેહી, દાસ, મિત્રો અને માલિકી—વિનાશનો ભય ધરાવનાર માટે આ બધું સ્વાદહીન બની જાય છે. વિદ્વાનોને આ સંસારની અવસ્થાઓ માત્ર સ્મૃતિમાં રહે ત્યાં સુધી આનંદ આપે છે—વિનાશના દાનવના આગમન પહેલાં. ક્ષણ માટે સમૃદ્ધિ, ક્ષણ માટે દારિદ્ર્ય; ક્ષણ માટે આરોગ્ય, ક્ષણ માટે રોગ. દરેક ક્ષણે મહામાયાની ઉથલપાથલ આવે છે; કોણ—even વિદ્વાન—સંસારની મોહમાયાથી ચકિત થતો નથી? એક ક્ષણે આકાશ અંધકારથી મલિન, તો એક ક્ષણે સુવર્ણ કિરણોથી શોભાયમાન. એક ક્ષણે તે નીલકમળ અને મેઘમાળાથી શોભાયમાન ખીણ બને છે, એક ક્ષણે ધ્વનિથી ગૂંજી ઉઠે છે, અને એક ક્ષણે સંપૂર્ણ મૌન થઈ જાય છે. એક ક્ષણે તારાઓથી ઝગમગ, એક ક્ષણે સૂર્યથી શોભાયમાન, એક ક્ષણે ચંદ્રથી આનંદિત, અને એક ક્ષણે સંપૂર્ણ અદૃશ્ય. આ આવન-જાવન, ઉદ્ભવ અને વિનાશના મહાસાગરમાં—even વિદ્વાન—કોણ ડરે નહીં? ક્ષણ માટે વિપત્તિ, ક્ષણ માટે સૌભાગ્ય; જન્મ અને મૃત્યુ પણ ક્ષણભંગુર છે—હે મુનિ, શું છે જે ક્ષણિક નથી? અગાઉ અહીં બીજું કંઈ હતું, હવે દિવસોની સાથે બીજું ઊભરાયું છે; હે પ્રભુ, જે દેખાય છે એ પણ સ્થિર નથી. કાપડને ઘડાની જેમ જોવામાં આવે છે અને ઘડાનું અસ્તિત્વ કાપડમાં જોવામાં આવે છે; જે દેખાતું નથી, એ અસ્તિત્વમાં નથી—આ રીતે અવસ્થાઓ પલટાય છે. વીર કાયરથી મારાય છે, એક જ સોનો વિનાશ કરે છે; સામાન્ય લોકો પ્રભુત્વ મેળવે છે—જગતમાં બધું ચક્રવાતી છે. સંસાર સતત ગૂંચવણમાં રહે છે, અશાંત અને લપકતાં તરંગોની જેમ. બાળપણ થોડા જ દિવસનું, પછી યુવાની આવે છે, પછી વૃદ્ધાવસ્થા; શરીર પણ સ્થિર નથી, જેમ લાકડું અન્ય વસ્તુઓ વચ્ચે. ક્યારેક આનંદ, ક્યારેક દુઃખ, ક્યારેક મૃદુતા—મન દરેકમાં અભિનય કરે છે. અહીંથી ત્યાં, ત્યાંથી બીજે—નસીબ અવિરત રીતે નવી રચનાઓ કરે છે, બાળકની રમતમાં જેમ. એ ભેગું કરે છે, ઉત્સાહિત કરે છે, ભસ્મ કરે છે, વિનાશ કરે છે, આઘાત આપે છે અને શોષે છે; જગતનો સર્જનહાર અહીં સૈંકડો ઉદય-અસ્ત દ્વારા કાર્ય કરે છે. એક ક્ષણે બીજું, એક દિવસે બીજું, સવારમાં બીજું—નસીબ છેતરપિંડીમાં પાંડે છે, પણ કોઈ જોઈ શકતું નથી. આજે જે છે, એ કાલે નથી; કાલે જે છે, એ આજે નથી; બીજાં સમયે જે છે, એ આજે નથી; બધું ફરી ફરી ફેરવાય છે. અહીં દુઃખ સતત છે, સુખ દુર્લભ છે; દિવસ-રાતની જેમ, એ સતત ફરતું રહે છે. જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાં બંધાયેલા માટે, દુઃખ કે સુખ કશું સ્થાયી નથી. પગલાં પગલાંએ પાપ બધાને વિપત્તિમાં નાંખે છે; એ દુષ્ટતાનો અવશેષ છે, જેણે અવગણના સાથે છોડી દીધો—જેમ અંધકારના સમયનો છાંયો. આ રીતે, સંસાર સતત પરિવર્તનશીલ છે, ક્ષણભંગુર છે અને માયિક છે; એમાં કંઈયું પણ સ્થિર નથી—બધું સ્મૃતિ, માયા અને સમયના નાટકમાં રમે છે.