રામજી, સર્વત્ર એકજ સત્ય વ્યાપક છે—તે ખાલીપણાથી રહિત છે, છતાં શૂન્ય જેવું જ લાગે છે. એ અદૃશ્ય ચૈતન્ય-આકાશમાં, પ્રિય, આપણા બધા અનુભવ અને ધારણાઓ આપણા જ તેજસ્વી પ્રકાશરૂપે ઝળહળે છે. જેમ આંખના રોગથી પીડાતા મનુષ્યને વાળ કે ગોલા જેવી દૃશ્યો દેખાય છે, તેમ આ સર્વ સર્જનાઓ પણ એ ચૈતન્યમાં પ્રગટ થાય છે. જેમ આપણે પોતાને જાણીએ છીએ, તેમ એક ક્ષણે અનુભવ પણ થાય છે; એટલે ચૈતન્યના આકાશમાં અસત્ય પણ સત્ય જેવું દેખાય છે, કારણ કે તે અનુભવના આધાર પર છે. અહીં, રામ, કશુંયે સંપૂર્ણપણે સત્ય કે અસત્ય નથી; ચૈતન્ય જે રૂપ ધારણ કરે છે, એ ચોક્કસપણે પ્રગટ થાય છે. જેમ દોરી કે અન્ય વસ્તુઓ દેખાય છે, તેમ આપણે પણ પ્રગટ થયા છીએ—એ સત્ય કે અસત્ય છે, એમાં શું ફરક પડે, કારણ કે એ બધું માત્ર કલ્પના જ છે. આ અનંત, અરૂપ ચૈતન્ય-આકાશમાં ચૈતન્ય પોતાની મરજી મુજબ ઉદ્ભવે છે અને વિહરે છે, અને એ જ ત્યાં સંપૂર્ણ પ્રકાશિત રહે છે. જ્યાં-જ્યાં ચેતના દોરી વગેરે રૂપે દેખાય છે, ત્યાં-ત્યાં એ ચેતના એ જ રૂપમાં અનુભવાય છે. આપણા સ્વપ્નની જેમ, જે દેખાય છે તેને 'જગત' કહેવાય છે; એ ચૈતન્યના આકાશમાં એ જગત તરસેલા હરણને પાણીની મૃગમરીચિકા જેવું છે. જ્યાં ચૈતન્ય-આકાશ જાગૃત છે, ત્યાં 'દૃશ્ય' કહેવાય છે; જ્યાં એ સૂતું છે, ત્યાં 'મોક્ષ' કહેવાય છે. પણ એ ક્યારેય સંપૂર્ણ સૂતું નથી કે સંપૂર્ણ જાગૃત પણ નથી—સમજો કે ચૈતન્ય-આકાશ જ જગતરૂપે દેખાય છે. મોક્ષ એ સર્જનાની મહિમા છે અને સર્જના એ મોક્ષની મહિમા છે—બન્ને શબ્દોમાં કોઈ અર્થનો ભેદ નથી, એ તો પર્યાયવાચી શબ્દો જેવા છે. પરમાર્થમાં, 'જગત' નામનું રૂપ પોતાની જ સ્વભાવને જોઈ શકે છે, જેમ રોગગ્રસ્ત આંખ વાળ કે ધૂળકણ જુએ છે. વાસ્તવમાં વાળનો ગોલો નથી, પણ એ અનુભવ છે; એ કોઈ દ્રશ્ય પદાર્થ નથી, એ કંઈયે નથી—એ રીતે ચૈતન્ય-આકાશ સ્થિર છે. જ્યાં-જ્યાં જે-જે અનુભવાય છે, એ જ છે; અહીં કંઈયે એવું નથી જે અનુભવાતું નથી. આ સર્વત્ર શાંત, સર્વદા હાજર અને વ્યાપક છે—એમાં કોઈ સંશય કે વિભાજન નથી, તેથી એમાં સ્થિર રહો. આ મહાન ચૈતન્યનું સ્વરૂપ પર્વતની ગુફા જેવું ઘન છે, પણ આકાશ જેટલું શાંત અને નિર્મળ છે. અહીં કયારેય 'હું છું' કે 'હું નથી' એવી કલ્પના નથી; જે છે, એ જ સદ્રૂપે પ્રકાશે છે. હવે, દોરી, સાપ અને ઘડાની વાત માટે, યમરાજના દૂતોએ વિનંતી કરતાં યમરાજે આ રીતે કહ્યું—હે રઘુકુલનંદન, સાંભળો. જ્યારે તેઓ અલગ-અલગ થશે અને પોતાનો જ વાર્તા સાંભળશે, ત્યારે દોરી વગેરે ચોક્કસપણે મુક્તિ પામશે. 'ક્યાં, ક્યારે અને કેવી રીતે તેઓ તમારી પાસેથી પોતાનો વાર્તાનો ક્રમ સાંભળશે?' એમ પુછાયું. કાશ્મીરના મહામાન સરોવર કિનારે, માટલાંની પાંખે જન્મ લઇ, અનેકવાર માછલીના જન્મનો અનુભવ કરીને, અપૂર્ણ ઇચ્છાઓથી ચંચળ બની, અંતે તેઓ વિલય પામશે; ત્યાં, એ કમળ સરોવરમાં, તેઓ હંસ બની જશે. ત્યાં, જળકુંવલના હાર, કમળના ગુચ્છો અને શેવાળની વેલો વચ્ચે, જ્યાં તરંગો વળાંકો ખાય છે, અને સફેદ જળકુંવલના ઝૂલતા પાંખે, નિલકમળની વેલો વચ્ચે, શીતલ ઘુમ્મસ અને ઝરણાં વચ્ચે—એ જળાશયોમાં આનંદ માણીને, લાંબા સમય સુધી રમ્યા બાદ, અંતે શુદ્ધિ પામશે. પછી, તેઓ એકત્વ પામ્યા બાદ, મુક્તિ માટે ફરીથી અલગ થઈ જશે, જેમ રજસ, સત્ત્વ અને તમસ પ્રસંગે અલગ-અલગ થાય છે. કાશ્મીર પ્રદેશમાં એક અદ્ભુત શહેર હશે, જે પર્વતોથી શોભાયમાન હશે, અને તેનું નામ અધિષ્ઠાન હશે. એ શહેરના મધ્યમાં, પ્રદ્યુમ્નશિખર નામનું પર્વતશિખર હશે, જે કમળના ગર્ભકર્ણ જેવા પ્રકાશમય હશે. એ પર્વતની ચોટી પર, કોઈ રાજા મહાન મહેલ બનાવશે—ઘેરા વાદળોથી ઢંકાયેલા પાઇન વૃક્ષ જેવું શિખર ઉપર શિખર. મહેલના ઉત્તરપૂર્વ ખૂણે, પર્વતની દીવાલ પાસે, એક ખોળામાં, જ્યાં પવન સતત વનસ્પતિના પાંદડા હલાવે છે—ત્યાં, વ્યાલ નામનો દૈત્ય ચકલી બનીને, ઓછું શીખેલા વિદ્યાાર્થી જેવો, અર્થહીન ટહુકો કરતો રહેશે. એ જ સમયે અને સ્થળે, શ્રી યશસ્કરદેવ નામના રાજા હશે, જે સ્વર્ગના ઇન્દ્ર સમાન હશે. દામા નામનો દૈત્ય એના મહેલમાં મચ્છર બની રહેશે, મહેલના મોટાં થાંભલાની ચીરમાં ધીમો અવાજ કરતો. એ જ અધિષ્ઠાન નામના શહેરમાં, રત્નાવલિવિહાર નામનું વિહાર પણ હશે. ત્યાં રાજાના મંત્રી નરસિંહને બંધન અને મુક્તિનું જ્ઞાન એમળા ફળને હથેળી પર રાખ્યું હોય એમ સ્પષ્ટ થશે. એના ઘરમાં, કટા નામનું પંખી, એક માયિક દૈત્ય, ચીચોડાની કડકડી જેવી પાંજરીમાં રમાડવા માટે રાખવામાં આવશે. એ મંત્રી નરસિંહ એ કટા, દામા, વ્યાલ અને અન્યની વાર્તા શ્લોકરૂપે કહી બતાવશે. એ વાર્તા સાંભળીને, કટા નામનું પંખી પોતાની જ સ્વરૂપને યાદ કરીને, અંદરથી સર્વોચ્ચ મુક્તિ પામશે અને ખોટું અહંકાર શમશે. પ્રદ્યુમ્ન પર્વતની ચોટી પાસે રહેતું કલવિઙ્ક નામનું પંખી પણ પોતાનો વાર્તા સાંભળીને મુક્તિ પામશે. મહેલની લાકડાની ચીરમાં રહેલું મચ્છર પણ, સંયોગવશ, એ વાર્તા સાંભળી શાંતિ પામશે. હે રઘુવીર, પ્રદ્યુમ્ન પર્વતની ચકલી, રાજમહેલનું મચ્છર અને બગીચાનું કીડું, એ બધાં મુક્તિ પામશે. આ રીતે દોરી, સાપ અને લાકડીની આખી કથા તને કહી. આ આખું જગત માત્ર મૃગમરીચિકા છે—સર્વથા શૂન્ય, છતાં અતિ તેજસ્વી.