કાળના અદ્ભુત ખેલની આ વાર્તા છે. કર્મના અંગૂઠાથી, તે સૂર્યના દીવા જેવી પ્રકાશને જગતના દરેક ખૂણે ખસેડે છે; કરુણાથી, તે વિશ્વના ઘરનાં દરેક ખૂણાંમાં શું છે, ક્યાં છે, તે નિરીક્ષણ કરે છે. સૂર્યની દૃષ્ટિથી પળમાં જ દિવસો પક્વ થાય છે અને તે જગતના રક્ષકોના ફળોને, જાણે પ્રાચીન વનમાં કોઈ ફળ ખાય છે તેમ, ભોગવે છે. મૃત્યુ, જાણે ભયાનક પેટી હોય, એ ધીરે-ધીરે વિશ્વના મોતી—આ જગતના જૂના, જર્જરિત ઘર—તેણી પોતાની ભયંકર ખાલી જગ્યામાં ભેગા કરે છે. ગુણોથી ભરેલી વિશ્વ-માળાને તે પોતે શોભા માટે ધારણ કરે છે, અને પછી ફરીથી તેને કાપી નાખે છે. દિવસના હંસને અનુસરી રહેલી રાત-કુમુદની માળા સાથે, એ ચંચળ એક આકાશને તારાઓના કિરણોથી સતત ઘેરી લે છે. જીવનના મદ્ય વેચનાર જે પર્વત, નદી, વાદળ અને સમગ્ર જગતને હલાવે છે, તે દરરોજ—even તારાઓના લાલ બિંદુઓને છાંટીને—પીને લઈ જાય છે. આ ચોર, જે નાના-મોટા બધું જ લઈ જાય છે, એ માટે કોઈ યુવાની, કમળ, ચાંદ, કે જીવનની સિંહમુખી વાળ પણ બચી શકતા નથી. જગતના ચક્રના રમતમાં, તે જીવોને પીસી નાખે છે, નીચે ફેંકી દે છે, અને ઉદ્ભવ-વિનાશની સ્મિત સાથે પોતાનામાં જ આનંદ પામે છે. એ જ કરનાર, ભોગવનાર, વિનાશક, સ્મરણ કરનાર છે—જે સર્વ અવસ્થાઓમાં પહોંચી ગયો છે; તે બધું કરે છે, છતાં કંઈ જ કરતો નથી. સમયની શક્તિ, લોકોમાં પ્રકાશિત, સમગ્ર સ્વરૂપને એક સાથે ખુલ્લું અને છુપાવતું રહે છે—શુભ-અશુભ બંને સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સમયના બધા વિભાગોથી ચિહ્નિત. આ મહાન ખેલના બધા પગલાં, એ વિશ્વના રાજકુમારથી દૂર છે, જેના બળને સમય માપી શક્યો નથી. એમાં, bewildered અને દુઃખી જીવોના ઝુંડ સાથે, તે જેમ રમે છે, તેમ જગત થાકી જાય છે અને અસ્તિત્વના જંગલમાં શિકારભૂમિ બની જાય છે. ક્યાંક, સમુદ્રી અગ્નિના સુંદર કમળ ઉગે છે; ક્યાંક, વિહાર માટેનું સરોવર—વિનાશના યુગનું મહાસાગર—ઝળહળે છે. સમયની ગતિમાં એ જ જીવો છે, જે અસ્તિત્વના ખારાં, તીખા, અને કડવા સાગરોમાં વૃદ્ધ થયા છે. ભયંકર એક, સર્વ દિશામાં ગતિ કરે છે, માતાઓના સમૂહ સાથે, અસ્તિત્વના જંગલમાં વાઘણ બની, પુરુષરૂપી હરણોને ખેંચી જાય છે. ધરા એની હથેળી પર છે; ધરા સ્વાદોથી ભરેલો પ્યાલો છે, જેમાં ડોલતા કમળ, જળકુમુદ અને પુષ્પમાળાની જાળથી શોભિત છે. ગર્જનારી અને ભયંકર, હાથના પાંજરામાં રહેલો નરસિંહ, પહોળા અને મજબૂત વાળ સાથે, પ્રેમાળ રમણિય પક્ષી સમાન છે. કોળી-વીણા જેવી મધુર ધ્વનિ, શરદાકાશ જેવી શુદ્ધ તેજવાળું રૂપ ધરાવતો દેવ—એ મહાકાળ છે, રમતો યુવાન કોયલ છે. એ સતત ગર્જનારા સ્વરૂપથી, દુઃખના બાણોને દૂર ફેંકે છે, 'અગ્રહણ' નામના ધનુષ્ય સાથે, સર્વત્ર કંપન પેદા કરે છે. સર્વોચ્ચ ખેલના કંપનથી, ફરતો, પકડતો, ચક્રવાત જેવો, ફાડી નાખતો, આ વૃદ્ધ, જગતથી થાકી ગયેલો, ચંચળ વાનર—અહીં કાળ—પોતાનું શરીર ધબકાવતો રહે છે. આ દુર્લભ સુખોમાં, બીજું એક રત્ન દેખાય છે; જગત તેને ભાગ્ય અને સમય કહે છે, અને તેને જ ક્રિયાશીલ માને છે. માત્ર પ્રવૃત્તિ સિવાય, કર્મમાં બીજું કંઈ દેખાતું નથી; તેનું સ્વરૂપ માત્ર પોતાનું જ કંપન છે, કોઈ ઈચ્છિત આકાર નથી. આથી, સર્વ જીવોની શ્રેણી હંમેશા નબળી રહે છે અને, જાણે ગરમીમાં હિમ ગળી જાય, તેમ દુઃખમાં ધકેલી દે છે. અહીં જે કંઈ પણ દેખાય છે—જગતના ભોગવિષયનું ક્ષેત્ર—એ તેનું નૃત્યમંડપ છે; અહીં એ નૃત્ય કરે છે. ત્રીજું, 'મૃત્યુ' નામે કટુ, ખોપરી ધારણ કરનાર શરીરવાળું, મદમસ્ત, એ ભાગ્ય જગતમાં નૃત્ય કરે છે. કેમ કે, મૃત્યુ સતત પોતાની પ્રિય ભાગ્યદેવી સાથે, હે મુનિ, સર્વોચ્ચ પ્રેમી બની, નૃત્ય કરે છે. બાકી, ચાંદની જેમ શુદ્ધ અને ગંગાધારી—આ બે, ત્રણરૂપે, સંસારના ઉર પર યજ્ઞોપવીત સમાન, દોરવાળું અને દોરવાળું નહીં—બન્ને તેજથી ઝગમગ કરે છે. ચંદ્ર અને સૂર્યના મંડળો, હાથના તળિયે સુવર્ણ કંકણ, રમણિય કમળ, અને બ્રહ્માંડના દિવ્ય કમળહૃદય—આ બધું શોભા આપે છે. તારાઓ અને બિંદુઓથી શોભિત, કમળના ડોળાવાન પાંદડાઓથી કાંપતું, એક જ મહાસાગરના જળથી ધોઈને—એક જ આકાશ, માત્ર આકાશ. આવા સ્વરૂપની સામે, ભાગ્યદેવી સતત ઇચ્છાથી, અટૂટ અભિલાષા સાથે, અનંત આરંભથી નૃત્ય કરે છે. વિશ્વના મંડપમાં, નૃત્યમાં આનંદ પામતી, અનિયમિત કંપનરૂપ, ઘટનાઓના આવાગમન સાથે સતત ઝબૂકતી. એના અંગોના સૌંદર્યભર્યા આભૂષણો બીજા લોકોની શ્રેણીઓ છે; એની વિશાળ વાળની જટા આકાશથી લઈને પાતાળ સુધી લટકે છે. નરકની પાયલ, દુષ્ટ કર્મોની દોરીથી ગુંથાયેલી, એના પાતાળપદે ઝણઝણતી ધ્વનિ કરે છે. એના ભાલ પર કસ્તૂરીનું ચિહ્ન કર્મમિત્રે બનાવેલું છે—ચિત્રગુપ્તે રાત્રે તેના કપાળ પર આલેખેલું છે. કલિયુગના અંતે, કલિરૂપે, તે દેવી ફરીથી ગર્જનાભર્યા નૃત્યમાં મગ્ન છે; એના પડઘા પર્વતોના શિખરો પર સંભળાય છે. એના પાછળ, જંગલી અને ડોલતા, મોરપંખથી શોભિત યુવાન રથો છે; એની ત્રણ આંખો ભયંકર રીતે ઝગમગે છે, વિશાળ અને ભયાનક નજરથી જગતને ડરાવે છે. એના વાળ શરદની ચાંદની જેમ ખુલ્લા અને વહેતા, માથા પર વિખેરાયેલા છે; એ સુંદર સફેદ મન્દાર પુષ્પો અને ગૌરીના સફેદ યક્ત્રચામર હલાવે છે. એ ભૈરવના પેટ જેવી ઢોલક ઝંકારાવે છે, અને ઇન્દ્રના શરીરમાંથી લીધેલા, હજારો છિદ્રવાળા ખોપરીના પ્યાલા ઝણકાવે છે. આકાશમાં everywhere, તૂટી ગયેલા દેહોના અને ગદાના સુકા ટુકડાઓ ભરાયેલા છે; પોતાને પણ, એ ઘનઘોર વાદળ જેવી કાળી દેખાય છે. કમળમાળાઓ અને સર્વ જીવના મસ્તકોના ચક્રોથી શોભિત, એ મહાકાળના યુગોમાં પોતાના ભયંકર નૃત્યમાં તેજથી ઝગમગે છે. આ રીતે, સમય, મૃત્યુ, ભાગ્ય અને વિશ્વની શક્તિઓના અદ્ભુત ખેલમાં, સમગ્ર જગત અનંત નૃત્યમંડપ બની જાય છે—જ્યાં આરંભ અને અંતનું કોઈ પાર નથી, અને સર્વ વસ્તુઓ આ દિવ્ય ખેલમાં લય પામે છે.