મહાન ઋષિ સાથે સંવાદમાં, એક ગૂઢ અને જ્ઞાનમય આત્મા કહે છે: "ઋષિ, તું તીવ્ર તપસ્યા કરીને પોતાને થાકાવું નહીં—યુગના અંતે જે અગ્નિ જલતી હોય, એ પણ મને દહન કરી શકી નથી, તો તું શ્રાપથી કેવી રીતે દહન કરી શકીશ? સંસારના ગાંઠે અનેક રુદ્રો અને વિશ્નુઓ ભસ્મ થઈ ગયા છે, પણ અમને કોણે શ્રાપ આપ્યો છે?" "અસલમાં, બ્રાહ્મણ, અમે ભોગવી રહેલા છીએ અને તારા જેવા જીવ અહીં ભોજનરૂપ છે; આ તો ભાગ્યનો ક્રમ છે—અમે કે તું, કોઈ પણ સત્યમાં કર્તા નથી." "અગ્નિ સ્વભાવવશ ઉપર જાય છે, પાણી નીચે વહે છે, ભોજન ભોજનાર્થી પાસે જાય છે, અને સર્જન પણ પોતાના અંત તરફ આગળ વધે છે—આ બધું સ્વભાવવશ થાય છે." "આ રીતે, સર્વોચ્ચ આત્માનું સ્વરૂપ છે: આત્મા પોતે, પોતામાં, પોતે જ પ્રગટ થાય છે." "શુદ્ધ દૃષ્ટિથી જોવામાં, અહીં કર્તા કે ભોક્તા નથી; પણ અશુદ્ધ દૃષ્ટિથી અનેક કર્તા દેખાય છે." "કર્તૃત્વ અને અકર્તૃત્વની કલ્પનાઓ માત્ર ભ્રાંતિથી જન્મે છે; તે સાચી સમજથી નથી, માત્ર ખોટી દૃષ્ટિમાંથી આવે છે." "વૃક્ષ પર ફૂલો પોતે જ ખીલે છે, જીવ પોતે જ જન્મે છે; અહીં કારણ-કાર્યનો વિચાર માત્ર ભાગ્યનું કલ્પિત કાર્ય છે." "પ્રતિબિંબિત ચંદ્રના ગતિમાં કર્તૃત્વ અને અકર્તૃત્વ છે, જે ન તો સાચું છે, ન ખોટું; સમયના સર્જન પણ આવાં જ છે." "મન, ભ્રાંતિથી, દુનિયામાં કર્તૃત્વ અને અકર્તૃત્વની કલ્પના કરે છે—જેમ દોરાને સર્પ સમજે તે ભ્રાંતિ." "ઋષિ, તેથી ક્રોધ ન કર; વિપત્તિમાં આવો ક્રમ છે. વસ્તુઓને તેમ જ રહેવા દો, કેમ કે સત્ય તો ગૂંચવણમાં જ દેખાય છે." "અમે અધિકાર કે અહંકારથી ચાલતા નથી; માત્ર જરૂરિયાતના ક્ષેત્રમાં, તેના સ્વરૂપવશ રહેીએ છીએ." "પ્રકૃતિ અનુસાર, ફરજ બજાવવી જોઈએ; જ્ઞાની એ જ અનુસરે છે, અહંકારવશ નહીં." "કામ તો કુશળ કારીગર જ કરે છે, ઊંઘની અવસ્થામાં આધાર રાખે છે, અને કોઈ પણ વિનાશનું કારણ નથી." "જ્ઞાનથી બનેલી દૃષ્ટિ ક્યાં છે, મહાનતા ક્યાં છે, સ્થિરતા ક્યાં છે? તું કેમ બધાને જાણીતી પથ પર અંધ મનુષ્યની જેમ ભટકતો છે?" "ત્રણ કાળની શુદ્ધ દૃષ્ટિ મનમાં રાખીને, તું કેમ જગતના ક્રમને સમજ્યા વિના મૂર્ખની જેમ ગૂંચવણમાં પડે છે?" "પોતાના પુત્રની સ્થિતિ, જે તેના કર્મફળના પરિપાકથી આવે છે, એનું વિચાર કર્યા વિના, તું સર્વજ્ઞ હોવા છતાં કેમ મૂર્ખની જેમ મને વ્યર્થ શ્રાપ આપવા ઈચ્છે છે?" "ઋષિ, શું તને ખબર નથી કે અહીં દરેક દેહધારી માટે, દેહ બે પ્રકારના હોય છે: એક ભૌતિક દેહ, બીજું માનસ દેહ?" "આમાંથી, ભૌતિક દેહ નિષ્ક્રિય છે અને સંપૂર્ણપણે વિનાશને સમર્પિત છે; પણ મન, ચંચળ હોવાથી, દુ:ખથી હમેશા ક્ષીણ થતું નથી." "જેમ રથ ચાલક ચાર ઘોડા વડે રથ ચલાવે છે, તેમ આ દેહ મન દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે, પોતાનાં કર્મ કરે છે." "અસત્ય કલ્પના કરીને તેને સાચું માનવામાં આવે છે; સાચો દેહ નાશ પામે છે. એક ક્ષણે, મન માટીનો મનુષ્ય બનાવી દે છે, જેમ બાળક રમે છે." "અહીં, મન જ વ્યક્તિ છે; જે મન કરે છે, એ જ કરાયું કહેવાય છે. તે કલ્પનાથી બંધાય છે, અને કલ્પના ટળી જાય ત્યારે મુક્ત થાય છે." "આ દેહ, આ આંખ, આ અંગ, આ માથું—આ બધાની ફૂલતી પરિવર્તન મન કહેવાય છે." "મન જ જીવ છે, 'જીવ' કહેવાય છે; વિવેક બુદ્ધિ છે, અને અહંકાર આત્મ-ભાનથી ઊપજે છે, તેથી વિવિધતા આવે છે." "શરીર તરફ વલણ રાખીને, મન પોતાની શક્તિથી અન્ય દેહોને અને પોતાને પણ ભૌતિક રૂપે જોવે છે." "મન સાચું જોવે, તો દેહની ખોટી કલ્પના ત્યાગી, પરમ શાંતિ પામે છે." "તારા પુત્રનું મન, તારી અંદર સમાધિમાં સ્થિત, પોતાની ઇચ્છાના માર્ગે દૂર, ખૂબ દૂર ચાલ્યું છે." "ઉશનાસનું દેહ મંદરાની ગુફામાં છોડી, તે મન પંખીની જેમ પોતાના ઘોષથી ઉડી, દૈવી લોકમાં પહોંચ્યું." "મંદરા વૃક્ષોની છાંયામાં, પારિજાતના ઘરોમાં, નંદનવનના ગુલાબોમાં અને લોકપાલોના શહેરોમાં," "ઋષિ, આ મહાન પુત્રે આઠ ચતુર્યુગ સુધી વિશ્વાચી, દૈવી સૌંદર્યાને, મધમાખી જેવી, કમળની સેવા કરે તેમ, ભોગવી." "તે તીવ્ર તાત્કાલિકતા સાથે, પોતે રચેલા વિશ્વમાં, પુણ્ય ક્ષીણ થયા પછી, રાત્રે ધુમ્મસ જેમ વિલય પામ્યો." "મંદ પડેલા ફૂલો વડે શોભિત માથું, થાકેલા અંગ અને પસીનાથી શોભિત, તે એ સ્ત્રી સાથે, સમયથી પાકેલા ફળ જેવી, પતન પામ્યો." "તે દૈવી દેહ છોડી, આકાશમાં સુક્ષ્મ દેહ તરીકે પ્રવેશ કર્યો, પછી તત્વાકાશમાં, અને પૃથ્વી પર જન્મ લીધો." "દશર્ણામાં દ્વિજ, કોશલામાં રાજા, અંગના મહા જંગલમાં માછીમાર, ત્રણ નદીઓના કાંઠે હંસ થયો." "પૌંડ્રમાં સૂર્યવંશી રાજા, સાલ્વમાં ભક્ત, એક યુગ સુધી વિદ્યા ધરા, જ્ઞાની અને ઋષિનો વિભવશાળી પુત્ર." "મદ્રમાં શાસક, પછી યુવાન તપસ્વી, 'વાસુદેવ' નામે, સમંગા નદીના કાંઠે નિવાસી." "અન્ય અજાણ્યા સ્થળોમાં પણ, પોતાના સંસ્કારના પ્રભાવે, તારો પુત્ર અનેક વિવિધ જન્મોમાં ભટક્યો." "વિંધ્ય જંગલમાં ગવાળા, કેકયામાં શિકારી, સૌવીરામાં વાસલ, ત્રિગર્તમાં પ્રદેશપતિ." "કિરાતોમાં બાંસની ઝાડમાં, જંગલમાં હરણ, પામના નીચે રેપીલ, અને તમાલ વૃક્ષમાં જંગલી પક્ષી." "આ તારો પુત્ર, મંત્રોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યા પછી, વિદ્યા ધારાની સ્થિતિ આપતી જ્ઞાનની પાઠ ભણ્યા.