યોગવાસિષ્ઠઃ

વિશ્વના મહાકાલના અદ્ભુત રમણિય રૂપનું વર્ણન થાય છે. તે અનંત યુગોના નામે ઓળખાતા વૃક્ષો વચ્ચે ઊભો રહી, પક્વ ફળો જેવા દેવતા અને દૈત્ય સમૂહોને હલાવીને જમીન પર પાડી દે છે. તેની વિશાળ પગલીઓ અસંખ્ય બ્રહ્માંડોના ઝુંડમાં ફરે છે, જે ઉડતા મચ્છર જેવા ચંચળ અને અસ્થિર છે. ચેતનાના પ્રકાશમાં ખીલેેલી શુદ્ધ સત્તાની કમળકળી પર તે પોતાના રૂપમાં આનંદ પામે છે, પોતાના પ્રિય કર્મો સાથે. તે પોતાનું સ્વરૂપ સ્થાપે છે, જે શરૂઆતથી અંત સુધી અપરિમિત છે, મહાપર્વત સમાન ઊંચે સ્થિર રહે છે. ક્યારેક તે છાયાની જેમ અંધકારમય દેખાય છે, ક્યારેક તેજસ્વી પ્રકાશમાં ચમકે છે, અને ક્યારેક બંનેથી શૂન્ય રહી, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત રહે છે. અસંખ્ય વિશ્વોના તત્વમાં એકરૂપ થઈ, તે મહાભારે પર્વતથી બંધાયેલો હોય તેમ અડગ ઊભો રહે છે. કાળને ન તો દુઃખ થતું, ન મૃત્યુ આવે, ન આવવું-જવું છે, ન સૂર્યોદય કે અસ્ત, હજારો યુગો સુધી પણ. વિશ્વની શરૂઆતના ખેલ માટે, એગોભાવથી મુક્ત થઈ, સહજતાપૂર્વક પોતાનામાં સમય વિતાવે છે. રાત્રીના કાદવમય અંધકાર અને દિવસના કમળોની શ્રેણી, કર્મના મધમાખી તરીકે, પોતાના આત્મા-સરોવરમાં પ્રક્ષિપ્ત કરે છે. ભયાનક કાળી રાત, જૂની ઝાડૂ જેવી, પકડીને, ચારેકોરે પ્રકાશનો સુવર્ણ ધૂળો ફેલાવે છે. કર્મની આંગળીથી સૂર્યના દીપકને ખૂણાંમાં ફેરવે છે અને દયાથી જગતના ઘરનાં કયા-કયા સ્થળો છે એ નિહાળી લે છે. દિવસોનું પકવું તે સૂર્યની નજરે એક ક્ષણે જુએ છે અને વિશ્વ-રક્ષકોના ફળોને પ્રાચીન જંગલના ફળોની જેમ ભોગવે છે. મૃત્યુ, ભયાનક પેટી જેવી, વિશ્વોના રત્નોને, જૂના બ્રહ્માંડના ઝૂંપડાંઓને, ધીમે-ધીમે પોતાના ખોખામાં ભેગા કરે છે. ગુણોથી ભરપૂર વિશ્વ-મણિઓની માળા તે પોતે શોભા માટે પહેરે છે અને પછી ફરી કાપી નાખે છે. રાત્રિના કમળોની વેણ, દિવસના હંસને અનુસરે છે, અને એ ચંચળ સદાય તારાઓના કિરણોના રેશમથી આકાશને ઘેરી રાખે છે. જીવનના મદિરાવિક્રેતાની જેમ, જે પર્વત, નદી, વાદળ અને વિશ્વને હલાવે છે, રોજે રોજ તારાઓના લાલ બિંદુઓને છાંટીને પી જાય છે. નાના-મોટા બધું, યુવાની, કમળ, ચાંદો, જીવનની સિંહમાળા—કશું એ ચોર છોડતો નથી. વિશ્વ-ચક્રના ખેલમાં, જીવોને દબાડી અને નીચે ફેંકી, તે ઉદય અને લયની સ્મિત સાથે પોતાના સ્વરૂપમાં આનંદ પામે છે. તે કર્તા છે, ભોક્તા છે, વિનાશક છે, સ્મરણકર્તા છે—દરેક અવસ્થામાં પહોંચેલો—બધું કરે છે, છતાં કશું જ નથી કરતો. કાળશક્તિ, માણસોમાં તેજસ્વી બની, સમગ્ર સ્વરૂપને એક સાથે પ્રગટ અને ગુપ્ત કરે છે—શુભ અને અશુભ બંને રૂપો ધારણ કરીને, સમયના બધા વિભાગોથી ચિહ્નિત. આ મહાન ખેલના બધા પગલાં એ જગતના રાજકુમારથી ઘણાં દૂર છે, જેના બળને કાળે ક્યારેય માપ્યું નથી. તે જ્યારે bewildered, દુઃખી જીવોના ઝુંડ સાથે કરે છે, ત્યારે જગત થાકી ગયું છે અને અસ્તિત્વના જંગલમાં શિકારભૂમિ બની જાય છે. ક્યાંક સમુદ્રાગ્નિનું સુંદર કમળ ઉગે છે, ક્યાંક વિહારનું સરોવર છે, અને મહાપ્રલયનું મહાસાગર છે. જગતમાં કાળની ગતિ એ જ જીવોથી ભરેલી છે, જે અસ્તિત્વના ખારા, તીખા, કડવા સાગરોમાં વૃદ્ધ થયા છે. એ ભયાનક, સર્વ દિશામાં ગતિશીલ, માતાઓના સમૂહ સાથે, અસ્તિત્વના જંગલમાં વાઘણ બની, મનુષ્યના હરણોને ખેંચી જાય છે. પૃથ્વી તેના હાથે છે, પીવાના પાત્રમાં વિવિધ રસોથી ભરેલી છે, ડોળાતા કમળો, શાલૂક અને પુષ્પમાળાઓના જાળથી શોભાયમાન છે. ગર્જના કરતો, જોરદાર પ્રહાર કરતો, બાહુઓના પાંજરમાં મનુષ્યસિંહ, વિશાળ માળાવાળો, રમણિય પંખી સમાન છે. કુંડાની વીણાની મધુર ધ્વનિ જેવી, શરદ આકાશના શુદ્ધ પ્રકાશ જેવી, તે દેવ મહાકાળ છે—રમણિય કોકિલા સમાન. એ સ્વરૂપ સતત ગર્જના કરે છે, દુઃખના બાણો ફેંકી દે છે, ‘અકલ્પના’ નામના ધનુષ્યથી સજ્જ છે, સર્વત્ર પ્રકંપન પામે છે. પરમ પ્રકંપનના ખેલથી, ફરવું, પકડવું, ફેરવવું, ફાડી નાખવું—આ વૃદ્ધ, વિશ્વથી થાકેલું, ચંચળ વાંદરું સમાન—અહીં કાળ પોતાનું શરીર ધબકાવે છે. આ કઠિન સુખોમાં, બીજું રત્ન દેખાય છે; જગત તેને ભાગ્ય અને કાળ કહે છે, એમ માને છે કે તે જ ક્રિયા કરે છે. માત્ર ક્રિયા સિવાય, કર્મનું બીજું કશું દેખાતું નથી—તેનું સ્વરૂપ માત્ર પોતાની કંપન છે, કોઈ નિશ્ચિત રૂપ નથી. આથી, સર્વ જીવોની પરંપરા હંમેશા નબળી રહે છે અને ગરમીમાં હિમની જેમ પીડામાં ઓગળી જાય છે. અહીં જે કંઈ જોવાય છે—જગતના ભોગનો ક્ષેત્ર—તેનું નૃત્યમંચ છે; અહીં તે નૃત્ય કરે છે. ત્રીજું, ‘મૃત્યુ’ નામે ભયાનક, ખોપરીવાળું શરીર ધરાવતું, મદમસ્ત, ભાગ્ય વિશ્વમાં નૃત્ય કરે છે. કારણ કે, હે મુનિ, મૃત્યુ સતત પોતાની પ્રિય ભાગ્યદેવી સાથે, સર્વોચ્ચ પ્રેમથી, સતત નૃત્ય કરે છે. શેષ, અર્ધચંદ્ર જેટલું શુદ્ધ, અને ગંગાધર—આ બંને, ત્રૈરૂપે, સંસારના હૃદય પર યજ્ઞોપવીત સમાન, તંતુ અને તંતુશૂન્યના તેજથી ઝગમગે છે. ચંદ્ર અને સૂર્યના મંડળો, હાથની મૂળે સુવર્ણકાંકડીઓ, હાથમાં રમણિય કમળ, અને બ્રહ્માંડના દિવ્ય હૃદયકમળ—આ બધું શોભાયમાન છે. તારાઓ અને બિંદુઓથી શોભિત, કમળના ડોળાતા પાંખડીઓથી, એક જ સાગરના જળથી ધોવાયેલું—એક આકાશ, માત્ર આકાશ. આવા રૂપ સામે, ભાગ્ય સતત ઇચ્છાવાન બની, અનંત ઉત્સાહથી નૃત્ય કરે છે, શરૂઆત ક્યારેય પૂરી થતી નથી—નૃત્ય સતત ચાલે છે.