હે ભગવાન! સમયની મહિમા એવી છે કે, મહાન-mahan પણ એક ક્ષણ માટે બચી શકતા નથી; સમય એ અનંત બ્રહ્માંડને ગળી ગયો છે અને હવે એ જ બ્રહ્માંડનો આત્મા બની ગયો છે. સમય ક્યારેક યુગ, વર્ષ અને કલ્પના સ્વરૂપે દેખાય છે, પણ તેનો અસલ સ્વરૂપ તો અજ્ઞાત અને સર્વત્ર વ્યાપક છે. સમય એ બધાને—પ્રસન્ન મનુષ્યોને, શુભ કાર્યોના આરંભકર્તાઓને, અને સુમેરુ પર્વત જેટલા દ્રઢને પણ—નાના હાથીએ સાપોને ગળી જાય એ રીતે, ગળી જાય છે. એ નિર્દય, કઠોર, ક્રૂર, દયાહીન અને અધમ છે; આજે પણ એવું કંઈ નથી કે જેને સમય ન ગળી જાય. સમયની એકમાત્ર ઈચ્છા બધું ભક્ષણ કરવાની છે—even પર્વતો પણ એ ખાઈ જાય છે. અનંત આનંદ મેળવ્યા છતાં પણ, એ કદી સંતોષ પામતો નથી. સમય સર્જે છે, નાશ કરે છે, ખાય છે, મારી નાખે છે; એ જગતના નાટકમાં અનેક રૂપે, કલાકારની જેમ, વિવિધ રીતે વર્તે છે. એ સતત જીવોના બીજને તોડી નાખે છે—જગતમાં એની અસત્ય ચાંચથી, તોતાએ દાડમ ફાડે એમ. શુભ અને અશુભ ભાગ્યના શિંગાથી માણસોના કોમળ અંકુરોને તોડી, એ જીવજંતુઓની ઝુંડમાં મહાન હાથી સમા તેજથી પ્રકાશિત થાય છે. બ્રહ્માના વિશાળ જંગલમાં, બ્રહ્માંડના ફળવાળું મહાન વૃક્ષ ઊભું છે; એ સર્વોચ્ચ સાપથી ઘેરાયેલું છે અને ત્યાં જ રહે છે. એ રાત્રિના માખીઓથી ભરેલું છે, દિવસના હાર ગાંઠે છે, ઋતુઓ અને યુગોના વેલો છવાયેલી છે, પણ ક્યારેય થાકતું નથી. એ વૃક્ષને મારવામાં આવે તો પણ તૂટી નથી, બળવામાં આવે તો પણ બળી નથી; એ દેખાય છે, પણ પૂરેપૂરું દેખાતું નથી—હે ઋષિ, એ છે માયાવીઓમાં શ્રેષ્ઠ. એક પલક ઝપકવામાં, સમય કંઈક ઊંચું ઉઠાવે છે અને કંઈક નાશ કરે છે, કલ્પના-રાજ્યની જેમ સર્વત્ર ફેલાય છે. કઠણ અને દૃઢ રમત રમતાં, કડક આનંદોમાં મસ્ત થઈ, એ માણસોને રસોઈયો સૂપ હલાવે તેમ હલાવી નાખે છે. ઘાસ, ધૂળ, મહાન ઇન્દ્ર, સુમેરુ પર્વત, પાંદડું કે સમુદ્ર—સમય બધું પોતામાં શોષી લેવાની તૈયારીમાં છે. અહીં જ ક્રૂરતા પૂરતી છે, લોભ સ્થાપિત છે, સર્વ દુર્ભાગ્ય હાજર છે, અને સર્વ ચંચળતા જોવા મળે છે. સમય સૂર્ય-ચંદ્રને આકાશમાં રમાડે છે, પોતાનું અંગન છે એમ, બાળક પોતાની રમકડાં ફેંકે એમ રમે છે. યુગના અંતે, સમય—જે કલ્પનાનો સર્જક છે—એ સર્વ જીવોના હાડકાંની માળા ધારણ કરીને તેજથી ઝગમગે છે. એ જ સમયે, જ્યારે સમય ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે સુમેરુ પર્વત પણ આકાશમાં કંપે છે, જાણે પવનમાં ભડકાતી ભૂર્જપત્રની છાલ. સમય ક્યારેક રુદ્ર બને છે, ક્યારેક મહેન્દ્ર, ક્યારેક બ્રહ્મા-પિતામહ; એ શુક્ર પણ છે, વૈશ્વરવન પણ છે, અને ક્યારેક તો કંઈ જ નથી. એમાં અનંત સર્જનો છે—પ્રભા અને વિનાશથી ભરપૂર, સતત ઉદ્ભવતા, અલગ પણ અવિભાજ્ય, જાણે સમુદ્રની લહેરો. મહાન યુગોના વૃક્ષોમાં ઊભો રહી, સમય પક્વ ફળો—દેવ અને દાનવો—ઝાડે છે. એ વિશાળ પગલાંથી અનેક બ્રહ્માંડની ઝૂંડમાં ફરતો જાય છે, જે ચંચળ માખીઓની જેમ ગરજતાં અને પડતાં રહે છે. શુદ્ધ અસ્તિત્વના કમળને ચેતનાની કિરણોથી ખીલાવતા, સમય પોતાના રૂપમાં અને પોતાના પ્રિય કર્મોમાં આનંદ મેળવે છે. એ પોતાનું સ્વરૂપ સ્થાપે છે—અનાદિ, અનંત, મહાન પર્વત જેવું ઊંચું—અને અડગ રહે છે. ક્યારેક એ છાંયાની જેમ અંધકારમય દેખાય છે, ક્યારેક તેજથી ઝગમગે છે; અને ક્યારેક એ બંનેથી રહિત, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે. અનેક જગતોના તત્ત્વ સાથે એક થઈ, પોતાનાં સ્વરૂપની સત્યતાથી એ સ્થિર છે, જાણે ભારે ભારથી બંધાયેલું હોય. એ દુઃખી થતો નથી, મરે નથી, આવે નથી, જાય નથી; સદીઓ સુધી એ ન ઊગે છે, ન અસ્ત થાય છે. જગતના આરંભની લિલા માટે, એ સહજતાથી પોતાનાં અંદર સમય વિતાવે છે, અને અહંકારથી મુક્ત અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી છે. એ પોતાના જ સ્વરૂપની સરોવરમાં, રાત્રિના કાદવમય અંધકાર અને દિવસના કમળોની પંક્તિઓ, કર્મના માખી બનીને, પ્રક્ષિપિત કરે છે. ભયાનક કાળી રાત્રિને, જૂની ઝાડૂવાળી સમાન, પકડીને, એ સોનાના પ્રકાશની ધૂળ ધરતી પર ફેલાવે છે. કર્મની આંગળીથી, એ સૂર્યના દીપકને ખૂણાં ખૂણાં ખસેડે છે; દયાથી, એ જગતના ઘરમાં શું અને ક્યાં છે તે નિરીક્ષે છે. સૂર્યની દ્રષ્ટિથી પળમાં દિવસોને પકવીને, એ જગતના રક્ષકોના ફળોને ભક્ષે છે, જાણે કોઈ પ્રાચીન જંગલના ફળોને ખાય. મૃત્યુ, ભયાનક પેટી સમાન, ધીરે ધીરે જગતોના રત્ન—જગતના જૂના ઝૂંપડાં—પોતાની ભયાનક ખાલી જગ્યામાં મૂકે છે. જગત-મણિઓની માળા, ગુણોથી ભરપૂર, એ પોતે શણગાર તરીકે ધારણ કરે છે અને પછી ફરી કાપી નાખે છે. રાત્રિના કમળની હાર, દિવસના હંસના પીછે ચાલે છે; ચંચળ સમય, તારાઓની કિરણોથી આકાશને સતત ઘેરી રાખે છે. જીવનના દારૂવાળા જે પર્વત, નદી, વાદળ અને જગતને હલાવે છે, એ રોજ—even તારાઓના લાલ ટીપાં છાંટી—પછી બધું પી જાય છે. યુવાની, કમળ, ચાંદ, કે જીવનની સિંહમાળા—કંઈ એવું નથી કે આ નાનાં-મોટાં બધું ચોરી લેનાર સમય પકડી ન લે. જગતચક્રની રમતથી, જીવોને દબાવી અને ફેંકી, એ પોતાના ઉદય અને અસ્તની સ્મિત સાથે સ્વમાં આનંદ પામે છે. એ કર્તા છે, ભોક્તા છે, વિનાશક છે, સ્મરણ કરનાર છે—દરેક અવસ્થામાં પહોંચેલો છે; એ બધું કરે છે, છતાં કંઈ જ કરતો નથી. સમયની શક્તિ, લોકોમાં તેજથી ઝગમગતી, આખું સ્વરૂપ—શુભ અને અશુભ બંને—એક સાથે ખુલ્લું અને છુપાવતું રહે છે, અને સમયના બધા વિભાજનોમાં ચિહ્નિત છે.