આ સંસારના સુગંધિત મહેલમાં, શરીરની ડાળીએ, વૃદ્ધાવસ્થાનું પંખો જેમ તેજપૂર્વક ઝળહળે છે. શરીરરૂપી શહેરમાં જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનું ચાંદણું ઊગે છે, ત્યારે, હે મુનિ, મૃત્યુનું કમળ ઝટપટ ફૂલે છે. શરીરના મહેલમાં, વૃદ્ધાવસ્થાની દવાથી લિપ્ત, અશક્તિ, દુઃખ અને આપત્તિ આનંદના સાથી બની ઊભા છે. જ્યાં વૃદ્ધાવસ્થા આગેવાન બની સર્વ પ્રાણીઓમાં વ્યાપી ગઈ છે, ત્યાં, હે મુનિ, મારા જેવા મૂર્ખ મન માટે શું સુખ રહી શકે? આ કઠિન અને દુઃખદાયી જીવનને વૃદ્ધાવસ્થા પછી પણ કાંઈક સંભાળવાથી શું મળે? કારણ કે વૃદ્ધાવસ્થા, જે માનવોમાં અજેય છે, એ સર્વ ઇચ્છાઓને દૂર ફેંકી દે છે, હે પિતા. આ સંસારનું મોહ, જે ઓછા સમજવાળાઓના કલ્પિત ભેદોથી ઉથલપાથલ થાય છે, મનના અંતહીન કલ્પનોમાંથી ઊભું થાય છે. અહીં જ્ઞાનીઓ માટે આકર્ષણ કેમ થાય? જેમ જાળમાં બંધાયેલી પાંજરાની અંદર, અને જેમ બાળકોએ દર્પણમાં પડેલાં ફળ ખાવાની ઇચ્છા રાખે છે—એમ. અહીં પણ સુખનો નાજુક ભાવ છે, પણ સમય, ઉંદર જેવો, એની દરેક ડોર કાપી નાખે છે. અહીં કંઈ એવું નથી કે સમય, સર્વનો ભક્ષક, ભક્ષી ન લે; એ સંસારમાં જન્મેલા બધાને પી જાય છે, જેમ સમુદ્રની અગ્નિ સમુદ્રને પી જાય છે. સમય, ભયાનક અને સર્વોચ્ચ, પોતાની સર્વવ્યાપી શક્તિથી આ દૃશ્ય જગતને ગળી જવા તત્પર છે. હે પ્રભુ, મહાન મહાન લોકો પણ ક્ષણમાત્ર બચી શકતા નથી; સમય, અનંત બ્રહ્માંડને ભક્ષી, એ જ તેનું આત્મા બની ગયું છે. યુગ, વર્ષ અને કલ્પ જેવા સ્વરૂપોથી એ દેખાય છે, પણ એનું મૂળ સ્વરૂપ અજ્ઞાત છે, સર્વત્ર વ્યાપી છે. જે આનંદદાયક છે, જે શુભ કાર્યોની શરૂઆત કરે છે, અને જે સુમેરુ પર્વત જેટલા ભારે છે—એ બધાને સમય ગળી જાય છે, જેમ યુવાન હાથી સાપોને ગળી જાય. કઠોર, નિર્દયી, ક્રૂર, અવિરત, દુઃખી અને નીચ—આજે પણ એવું કંઈ નથી કે સમય ભક્ષી ન લે. સમય, જેનું એકમાત્ર ધ્યેય ભક્ષણ છે, એ પર્વતોને પણ ખાઈ જાય છે; અનંત આનંદ ભોગવ્યા છતાં, એ કદી તૃપ્ત થતો નથી. એ લઈ જાય છે, નાશ કરે છે, સર્જે છે, ખાય છે અને મારે છે; સંસારના નૃત્યમાં, સમય અનેક રૂપે અભિનેતા જેવો વર્તે છે. એ સતત જીવોના બીજોને વિભાજનથી તોડી નાંખે છે; સંસારમાં, પોતાના અસત્ય ચાંચથી, એ તોતો દાણાં ફોડે એમ ફોડે છે. શુભ અને અશુભ ભાગ્યના શિંગાથી, એ લોકોના કોમળ અંકુરોને ઉખાડી, જીવોની ટોળીમાં મહાન હાથી જેવો તેજ પામે છે. બ્રહ્માના વિશાળ વનમાં, બ્રહ્માંડના ફળથી ભરેલો મહાન વૃક્ષ, સર્વોચ્ચ સાપથી ઘેરાયેલો, ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. રાતના મધમાખીઓથી ભરપૂર, દિવસના હાર રચતા, ઋતુઓ અને યુગોની વેલો સાથે, એ કદી થાકતો નથી. એ મારવાથી તૂટતું નથી, દાઝવાથી બળી જતું નથી; દેખાય છે છતાં સંપૂર્ણ દેખાતું નથી, હે મુનિ, એ તો છલકપટમાં શ્રેષ્ઠ છે. એક પલકમાં, એ કદી કંઈ ઊંચું કરે છે, કદી કંઈ નાશ કરે છે, કલ્પનાના રાજ્ય જેવું વિસ્તરે છે. પોતાની અઘરી અને મજબૂત રમતમાં, કઠોર આનંદ માણે છે, અને લોકોમાં ઉથલપાથલ કરે છે, જેમ રસોઈયો ચમચીથી રસ ઊભાળે છે. ઘાસ, ધૂળ, મહાન ઇન્દ્ર, સુમેરુ પર્વત, પાંદડું કે સમુદ્ર—એ બધું પોતામાં જ સમાવી લે છે. અહીં જ ક્રૂરતા પૂરતી છે, લોભ સ્થાયી છે, બધું દુર્ભાગ્ય હાજર છે, અને બધી ચંચળતા મળી આવે છે. સમય, સૂર્ય-ચંદ્રને આકાશમાં રમાડે છે, જેમ બાળક પોતાના ઓટલામાં રમકડાં ફેંકે છે, એમ રમે છે. યુગના અંતે, કલ્પના-કર્તા તરીકે કલ્પાયેલો સમય, સર્વ જીવોના હાડકાંની વણેલી માળા પહેરીને તેજસ્વી બને છે. યુગના અંતે, જ્યારે એ ઉગ્ર નૃત્ય કરે છે, ત્યારે સૂર્યમાઉન્ટ મેરુ પણ આકાશમાં કંપે છે, એના તીવ્ર નૃત્યમાં પડેલા અંગોથી, જેમ પતંગિયું પવનમાં ધૂળાય. ક્યારેક એ રુદ્ર બને છે, ક્યારેક મહેન્દ્ર, ક્યારેક પિતામહ; એ શુક્ર છે, વૈશ્વરવણ છે, અને ક્યારેક કંઇ જ નથી. એમાં અસંખ્ય સર્જનાઓ છે—પ્રભાવી અને નાશ પામેલી—એક પછી એક ઉદ્ભવતી, અલગ છતાં અખંડ, જેમ સમુદ્રમાં તરંગો. મહાયુગ જેવા વૃક્ષોમાં ઊભો રહી, એ પાકેલા ફળ—દેવ અને દાનવો—સમૂહમાં ઝાડે છે. એ વિશાળ પગથી બ્રહ્માંડના ઝુંડમાં ચાલે છે, જેમ ઉડતા મચ્છર, અને બધું ઊંચું-નીચું કરે છે. શુદ્ધ સત્તાનું કમળ, ચૈતન્યના પ્રકાશમાં ખીલે છે, ત્યારે એ પોતાના રૂપમાં આનંદ પામે છે, પોતાના પ્રિય કર્મ સાથે. પોતાના અનાદિ-અનંત સ્વરૂપને સ્થિર કરી, મહાન પર્વત જેવો ઊંચો રહી, એ અડગ રહે છે. ક્યારેક એ છાયાની જેમ અંધકારમય, ક્યારેક તેજથી ઝળહળતો, અને ક્યારેક બન્નેમાંથી રહિત, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહે છે. અસંખ્ય સંસારોના તત્વમાં એકત્વ પામી, એ મોટું અને ભારપૂર્વક બંધાયેલું હોય તેમ સ્થિર રહે છે. એ દુઃખી થતો નથી, મરે નથી; એ આવે-જાય છે નહીં; એ ઉગે કે અસ્ત જાય છે નહીં—even હજારો મહાયુગ સુધી. માત્ર જગતની શરૂઆત માટેની રમતમાં, સહજ રીતે, એ પોતાના અંદર સમય વિતાવે છે, અહંકારથી મુક્ત અવસ્થામાં. એ પોતે, રાતના કાદવ જેવા અંધકારને અને દિવસના કમળ જેવા પ્રકાશને, કર્મ-મધમાખી તરીકે, પોતાના જ તળાવમાં ફેંકે છે. ભયાનક કાળી રાત્રિને, જૂના ઝાડૂવાળાની જેમ પકડી, એ ધરતી પર સૌ દિશામાં સુવર્ણ પ્રકાશનો ધૂળ ઉડાવે છે.