હે મહાન ઋષિ, મનુષ્યના શરીરરૂપ વૃક્ષ પર જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનો વૃદ્ધ, નિરજીવ બગલો, જરા-જરા કરીને ખાંસી અને કરકશ અવાજે રડતો બેઠો હોય છે, ત્યારે તે રોગરૂપ સાપોથી પીડાતો રહે છે. એ જ સમયે, મૃત્યુરૂપ ઘુવડ, અંધકારની તલપાપડીમાં તરસતો, ક્યાંકથી ઝડપથી નજીક આવતો દેખાય છે. જેમ સંધ્યા પડ્યા પછી અંધકાર પીછો કરે છે, તેમ શરીરમાં વૃદ્ધાવસ્થા દેખાય ત્યારે મૃત્યુ તેનો પીછો કરે છે. શરીરરૂપ વૃક્ષ દૂરથી વૃદ્ધાવસ્થાના ફૂલોથી ખીલે છે, ત્યારે મૃત્યુરૂપ મધમાખી ઉત્સાહથી અને તત્પરતાપૂર્વક માણસ તરફ દોડે છે. ખાલી શહેર, શાખાવિહિન વૃક્ષ કે વરસાદ વિહોણું મેદાન તો દેખાય છે, પણ વૃદ્ધાવસ્થાએ પીડાયેલું શરીર ક્યારેય સુંદર દેખાતું નથી. એક પળમાં જ વૃદ્ધાવસ્થા, ખાંસીના અવાજ સાથે, ગરુડની જેમ માણસને ઝપટે છે. ઊત્સુક વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને તરત જ પકડી લે છે અને કુમારી જળકુંવરને તોડે તેમ શરીરને નષ્ટ કરી નાખે છે. વૃદ્ધાવસ્થા ફૂંકાતી, ધૂળથી ભરેલી, જૂના શરીરને ફાડી નાખે છે, જેમ તોફાન નાજુક પાંદડાંને ફાડી નાખે છે. વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલું શરીર, તુટેલી કમળની જેમ, તેના સૌંદર્યથી વંચિત થઈ જાય છે, જે તુષાર અને બરફના ગોઠાંથી ઢંકાઈ ગયું હોય તેમ લાગે છે. વૃદ્ધાવસ્થા, ચાંદની જેમ, માથાની ટોચથી ફેલાઈ જાય છે અને ખાંસીના તાવરૂપ પવનને ફેલાવે છે, જેમ રાત્રે ખિલતી કમળ ફૂલે છે. જ્યારે સમય, દુઃખનો સ્વામી, વૃદ્ધાવસ્થાના ભસ્મથી સફેદ થયેલા માથાને પાકા કુમળા જેવી હાલતમાં જુએ છે, ત્યારે તે તેને ગ્રાસે છે. વૃદ્ધાવસ્થા, નદીની પુત્રી (મૃત્યુદેવી)ની સહાયથી, શરીરરૂપ વૃક્ષના મૂળને ઝડપથી કાપી નાખે છે અને પ્રાણશક્તિને ડગમગાવી દે છે. વૃદ્ધાવસ્થા, યુવાનીનું ભક્ષણ કરીને, દુઃખની આગ સળગાવી, શરીરના માંસ માટે લાલચથી ઉત્તમ આનંદ મેળવે છે. આ સંસારમાં વૃદ્ધાવસ્થા જેટલું અશુભ કંઈ નથી—તે શરીર-વનમાં રડતાં શિયાળની જેમ છે. ખાંસી, શ્વાસકષ્ટ, ઉદાસી, દુઃખના ધૂમ્ર અને અંધકાર સાથે વૃદ્ધાવસ્થાની જ્વાળા બળે છે, જેમાંથી મનુષ્ય દાઝી જાય છે. વૃદ્ધાવસ્થા શરીરને, જે પહેલાં તાજા અને ધોળા નાજુક કૂદરિયા જેવા હતા, વાંકા કરી નાખે છે, જેમ ફૂલો ભરેલી વેલ નીચે વળે છે. વૃદ્ધાવસ્થાના કપૂર વૃક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી કપૂર જેવી ધોળી દેહને, મૃત્યુરૂપ હાથી એક પળમાં ઉઠાવી જાય છે. મૃત્યુ રાજા છે; વૃદ્ધાવસ્થાનો ધોળો પંખો તેની આગળ ચાલે છે અને રોગની ધ્વજા આગળ-આગળ લહેરાય છે. જે યોદ્ધાઓને યુદ્ધમાં દુશ્મનો હરાવી શક્યા નહોતા, જેમની પર્વતકિલ્લાઓ તૂટી ગઈ હતી, તેઓ પણ વૃદ્ધાવસ્થાની રાક્ષસીથી તરત જ પરાજય પામે છે. શરીરના આ નિવાસસ્થાનમાં, વૃદ્ધાવસ્થાની તુષારથી ધોળા થયેલા, આંખોના પોપટ પણ હલાવી શકતા નથી. સંસારના સુગંધિત મંડપમાં, શરીર-ડાળની ટોચ પર, વૃદ્ધાવસ્થાના પંખાની તેજસ્વિતા પ્રકાશિત થાય છે. શરીર-શહેરમાં જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થાનો ચાંદ ઉગે છે, ત્યારે મૃત્યુનું કમળ તરત ખીલે છે. શરીરમંદિરમાં, વૃદ્ધાવસ્થાના લિપ્ત લિપણથી, અશક્તિ, દુઃખ અને આપત્તિ આનંદના સાથી બની જાય છે. જ્યાં વૃદ્ધાવસ્થા માર્ગદર્શન આપે છે અને પ્રાણીઓમાં પ્રસરે છે, ત્યાં મારા જેમ મૂર્ખ મનના માટે શું શાંતિ રહી શકે? આ દુષ્કર અને દુઃખદાયક જીવનમાં શું મેળવ્યું, જ્યારે વૃદ્ધાવસ્થા બધું જ છીનવી લે છે? વૃદ્ધાવસ્થા, જે મનુષ્યોમાં અજય છે, બધા ઇચ્છાઓને દૂર ફેંકી દે છે. આ સંસારની મોહમાયાનું ઉદ્ભવ, ઓછા સમજવાળાઓ દ્રારા કલ્પિત ભેદોથી, વિચારોની અનંત રચનાઓથી થાય છે. વિદ્વાનો માટે અહીં આસક્તિ કેવી રીતે થાય, જેમ જાળમાં ફસાયેલા પક્ષી માટે? ફક્ત બાળકજ ફળનો પ્રતિબિંબ ખાવાની ઇચ્છા રાખે છે. અહીં સુખની નબળી કલ્પના છે, પણ સમય, ઉંદર જેવો, તેના દરેક તાંતણાને કાપી નાખે છે. સમય, સર્વનો ભક્ષક, કંઈ પણ બાકી રાખતો નથી; તે જગતમાં જન્મેલા બધાને ગળી જાય છે, જેમ બડબડતી અગ્નિ સમુદ્રને પી જાય છે. સમય, ભયાનક અને સર્વોપરી, પોતાની શક્તિથી સમગ્ર દૃશ્યમાન જગતને ગળી જવા તત્પર છે. હે પ્રભુ, મહાન પુરુષોને પણ સમય એક ક્ષણ માટે બચતો નથી; અનંત બ્રહ્માંડને ગળી જવાથી સમય તેનું જ સ્વરૂપ બની ગયો છે. યુગ, વર્ષ અને કલ્પ જેવા સ્વરૂપોથી તે પ્રગટ થાય છે, છતાં તેનું મૂળ સ્વરૂપ અપ્રગટ છે, તે સર્વત્ર વ્યાપે છે. આનંદદાયક, શુભ કાર્ય કરનાર, કે સુમેરુ પર્વત જેટલા ભારે—even તેઓ પણ સમયથી ગળી લેવાય છે, જેમ સાપોને યુવાન હાથી ગળી જાય છે. નિર્લજ્જ, કઠોર, ક્રૂર, નિર્દય, દુઃખદાયક અને નીચ—સમય કંઈ પણ બાકી રાખતો નથી. સમય, ભક્ષણ કરવા માટે જ તત્પર, પર્વતોને પણ ભક્ષે છે; અનંત સુખોનો અનુભવ કર્યા છતાં, તે ક્યારેય તૃપ્ત થતો નથી. તે લઈ જાય છે, નષ્ટ કરે છે, સર્જે છે, ભક્ષે છે અને મારે છે; સંસારના નૃત્યમાં, વિવિધ રૂપે અભિનેતા જેવો વર્તે છે. તે સતત, જીવસૃષ્ટિના બીજોને ભાંગી નાખે છે, પોપટ જેવો, અનિયથાર્થ ચાંચથી દાડમ ફાડે તેમ. શુભ-અશુભ ભાગ્યના શિંગાથી લોકોના નાજુક અંકુરોને તોડી, સમય જીવસૃષ્ટિમાં મહાન હાથી જેવો તેજસ્વી બને છે. બ્રહ્માના વિશાળ વનમાં, બ્રહ્માંડ ફળ આપતું મહાન વૃક્ષ, પરમ સાપથી ઘેરાયેલું, ત્યાં અડગ ઉભું છે. રાત્રિના મધમાખીઓથી ભરેલું, દિવસના ફૂલમાળાઓથી શોભાયમાન, ઋતુઓ અને યુગોની વેલો વડે વિંકાયેલું—તે ક્યારેય થાકતું નથી. આ રીતે, હે મહર્ષિ, વૃદ્ધાવસ્થા અને સમય, શરીરને અને સમગ્ર જગતને સતત ભક્ષી જાય છે; તેથી જાગ્રત રહો, અને આ નાશવંત જીવનમાં અસલી સુખની શોધ કરો.