રઘુવંશી રામ, તમે કર્મ કરનાર છો, પણ અસક્તિથી તમે કર્તા નથી. અસક્તિથી, તમે કર્તા ન હોવા છતાં, બહારથી કર્તા તરીકે કાર્ય કરો. જે સત્ય છે, તે સ્વીકારવું યોગ્ય છે; જે અસત્ય છે, તે ત્યાગવું. સ્વીકારવાના વિષયમાં જ આસક્તિ યોગ્ય છે, કારણ કે આસક્તિ માત્ર ક્રિયા માટે યોગ્ય છે. હું કહું છું, રામ, જ્યાં બધું માયા અને અસ્થિર છે, ત્યાં સ્વીકાર અને ત્યાગના ભાવ ક્યાંથી ઉદભવે? એIgnorance, રઘુવંશી, એ જ દુનિયાની વાસ્તવિકતા માટે નાના બીજ જેવું છે; તે ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી, છતાં વાસ્તવિક લાગે છે અને પ્રગટ થાય છે. આ સંસારનું ચક્ર, જે ભોગમાંથી ઉદભવે છે, તે મનની સંસ્કાર રૂપ છે અને ભ્રમ પેદા કરે છે. તે એક સુંદર વેલી જેવું છે, જે અંદરથી ખાલી અને નિર્જર છે, કે નદીની લહેર જે કદી તૂટી નથી, પણ મરતી રહે છે. હવે, તેને હાથમાં પકડો તો પણ સાચે પકડી શકાતી નથી; તે નરમ છે, પણ ટોચે ખૂબ તીક્ષ્ણ, waterfallમાંથી ઊભી થયેલી લહેર જેવી. તે સ્પષ્ટ દેખાય છે, છતાં ઉપયોગી નથી; નદીની લહેર જેવું, માત્ર લહેરરૂપે સ્થિત છે. ક્યારેક વાંકું, ક્યારેક સીધું, લાંબું કે ટૂંકું, સ્થિર કે અસ્થિર; તે પોતાની પસંદથી ઊભી થાય છે અને અલગ દેખાય છે. અંદરથી ખાલી, છતાં બધે જ સુંદરતા રૂપે દેખાય છે; ક્યાંય સ્થિર નથી, છતાં બધે દેખાય છે. જડ હોવા છતાં, તે ચેતન લાગે છે, બીજાના ગતિથી જીવતી; ક્ષણ પણ ટકી નથી, છતાં સ્થિરતા દેખાડે છે. અગ્નિની જ્વાળા જેવી, જે રંગે શુદ્ધ છે, પણ અંદર કાળાં કેળા છે; બીજાની કૃપાથી લહેરાય છે અને ધ્યાન ન આપો તો ઓછી થાય છે. પવિત્ર પ્રકાશમાં ફિક્કી, પણ અંધકારમાં તેજસ્વી; મૃગમરીચિકા જેવી, જે ભરપૂર અને સુંદર લાગે છે, અનેક રંગો દર્શાવે છે. વાંકું, જોખમી, પાતળું, નરમ પણ ચૂભતું અને ખડખડતું; ચંચળ, ભૂખી કન્યા—આસક્તિ, સાપની જીભ જેવી. દીવાંનું તેલ ખતમ થાય ત્યારે જેમ દીવો ઝડપથી ઓલવાય છે, અથવા લાલ પાવડું રંગ વગર ચમકે નહીં, તેમ તે આસક્તિ વગર તેજ ગુમાવે છે. અસ્થિર અને ઝblinkતી, જડતા રૂપે સ્થિત, અચાનક દેખાય છે અને નિર્દોષને ડરાવે છે, વીજળીની વાંકી ઝાંખી જેવી. મહેનતથી પકડો તો પણ, તે બળે છે અને વારંવાર વિઘટે છે; મળ્યા પછી પણ એ શોધાતી નથી, વીજળી જેવી નાજુક. પૂછ્યા વગર આવે છે; આનંદદાયી હોવા છતાં, દુઃખ લાવે છે. સમયથી પહેલાં ફૂલો જેવું, એ કલ્યાણ માટે સ્વીકાર્ય નથી. પુરી રીતે ભૂલી જાવ, તો પણ તે ભ્રમણ આનંદ લાવે છે; પણ ખરાબ સ્વપ્નની રચના જેવું, હાનિ માટે જ ઊભી થાય છે. માત્ર દેખાવના શક્તિથી, તે ત્રણેય લોકને ક્ષણ માટે ઊભા કરે છે અને પછી ગળી જાય છે. એના કારણે ક્ષણ વર્ષોની શ્રેણી બની જાય છે; હરિશ્ચંદ્ર માટે બાર વર્ષની રાત એના દ્વારા સર્જાઈ. પ્રેમીથી વિભાજિત, વિયોગના દુઃખમાં, એક રાત એના પ્રભાવથી વર્ષ જેટલી લાંબી લાગે છે. જે ખુશ છે, એ માટે સમય ટૂકો લાગે છે; જે દુઃખી છે, એ માટે લાંબો. એના કારણે, સમયનું એક જ લક્ષણ છે—ઉલટાવ. માત્ર એના અસ્તિત્વથી, તે આ પ્રવૃત્તિઓમાં કર્તા લાગે છે, જેમ દીવો પ્રકાશના કાર્યમાં કર્તા લાગે છે; પણ વાસ્તવમાં એવું નથી. જેમ ચિતરેલી સ્ત્રી, કમર અને સ્તન હોવા છતાં, સાચી સ્ત્રી નથી, તેમ આ રૂપ, દેખાય છે, પણ સાચા કાર્ય માટે યોગ્ય નથી. મનમાં કલ્પિત રાજ્ય જેવું, જે અનેક શાખાઓ ધરાવે છે, પણ વાસ્તવમાં કંઈ નથી. મૃગમરીચિકા જેવી, જે ખોટા દેખાવથી સજ્જ છે, તે માત્ર ભ્રમિત મૃગને છેતરાવે છે, માનવને નહીં. ફેન જેવું, જે ઊભે છે અને વિઘટે છે, ખરેખર અલગ નથી, જડ છે, છતાં ચંચળ દેખાય છે, પકડો તો કંઈ નથી. ચેતનાથી અલગ નથી, છતાં કંઈક બીજું લાગે છે; કીડાની ટૂંટી જેવી, જડ છે, પણ અચેતન પર આધારિત છે. અંધારું, અહંકારથી ભરેલું, કામના ધૂળથી ઢંકાયેલું, વાવાઝોડા જેવી અસ્થિર, પોતાનું જ જગત ઘેરી લે છે. ધૂમ્રપાંજ જેવી, અંગો પર ચોંટે છે, બળતરા અને પસીનો પેદા કરે છે, એ દુનિયાઓમાં ફરતી, એમની સારને અંદર શોષી લે છે. એનું પ્રવાહ લાંબું છે, જડતા દ્વારા સર્જાયેલું, વાદળના પ્રવાહ જેવું; એનો દોર મજબૂત છે, પણ ખાલી ગાંઠોથી બનેલો, ઘાસના દોર જેવી. એ કલ્પનાથી જ વર્ણવાય છે, લહેર કે કમળ જેવી; કમળના ડાંઠ જેવી, અનેક ખાડાંથી ભરેલું, કાદવથી ઘેરાયેલું, જડતાથી બનેલું. જ્વાળા જેવી, વૃદ્ધિ ઇચ્છે છે, પણ કદી વધતી નથી; શરૂઆતમાં ઝેરની સ્વાદ જેવી મીઠી, અંતે ખૂબ કઠોર. દીવાના જ્વાળાની જેમ ઓલવાય છે—ક્યાં જાય છે, ખબર નથી; દૂરથી ધૂંધ જેવી, પકડો તો કંઈ નથી. મુઠ્ઠી ભર ધૂળ જેવી, અણુરૂપે દેખાય છે; આકાશની ધૂંધ જેવી, કારણ વગર દેખાય છે. એ બે ચંદ્ર દેખાય છે એવી ભ્રમ જેવી, કે સ્વપ્નની ભ્રાંતિ; જેમ હલન-ચલન ન હોય છતાં જહાજમાં બેઠેલા લોકોને સ્થિર વસ્તુમાં ગતિ દેખાય છે, તેમ એ અહીં દેખાય છે. જ્યારે મન એના કારણે પીડાય છે, લોકો લાંબા સમય સુધી સંસારના ભ્રમિત સ્વપ્નને અનુભવે છે, будто તકલીફ અને ચંચળતા રહે છે. જે આનંદદાયી અને સત્ય છે, એ ક્યારેક સાચું, ક્યારેક અસત્ય લાગે છે; અને જે દુઃખદ અને અસત્ય છે, એ ક્યારેક અસત્ય, ક્યારેક સાચું લાગે છે. જ્યારે મન આવી ભ્રાંતિથી અશાંત થાય છે, અનેક ભ્રમો ઊભા થાય છે અને વિઘટે છે, જેમ દરિયાની સપાટી પર લહેરો.