વિંદ્યાચલના ઘન જંગલમાં, હું અને મારી પત્ની, જે ભૂખથી પેટે દુબળી થઈ ગઈ હતી, એક ટુકડો આદુ કે અજમોડાની મૂળ માટે ઝઘડી પડ્યા. ત્યાં, ઠંડીથી દાંત કટકટાવતાં, આંખો ફાટેલી, શરીર પર કાળું કાજળ અને રાખના ડાઘોથી, હું મારા જ કુટુંબને ભૂત જેવો લાગતો. ક્યારેક નદીના કિનારે માછલી પકડવા માટે વાંસળી લઈને ભટકતો—જેમ યમરાજ જીવ શોધવા ફાંસી લઈને ભટકે છે, એમ હું પણ જીવ શોધતો ફરતો. ઘણા ઉપવાસ પછી, જ્યારે કોઈ આશા નહોતી, ત્યારે મારેલા પ્રાણીના તાજા, ગરમ લોહીનું પાન કરતો, એ રીતે—as if બાળક માતાનું દૂધ પીવે. જંગલમાં, કેટલાક લોકો લોહીથી રંગાયેલા, પલાશના પાનથી ઢંકાયેલા, સ્મશાનમાં રહેતા—અને ભયાનક દેવીના ડરથી, ભૂતની જેમ ભાગી જતા. જંગલમાં પાંજરા પાથરાતા, પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને ફસાવવા માટે, એ જ રીતે આશા પણ સંતાન, પત્ની અને કુટુંબમાં વૃદ્ધિ માટે પાથરાયેલી. મારા હાથથી, માયાના વિશ્વો, દોરડાથી વણાયેલા પક્ષી, અને પાંજરાં—all were destroyed, જેમ ધર્મનિષ્ઠ લોકોના માર્ગ પણ નિષ્ફળ થાય છે. ત્યાં, મન સતત દુષ્કર્મ તરફ દોડતું, આશા વરસાદના પાણીને જેમ વહેતી નદીની જેમ સતત લંબાતી રહી. જેમ સાપ ત્વચા ઉતારીને ફેંકી દે છે, એમ દયા પણ શરીરથી દૂર થઈ ગઈ, શરમમાં ત્યજી દેવામાં આવી. ક્રૂરતા, ઉગ્ર રોષ અને તીક્ષ્ણ તીરોની વરસાદ—આ બધું મેં અપનાવ્યું, જેમ ઉનાળાના અંતે આકાશમાં ઘેરાયેલા ઘનઘોર વાદળ. જે લોકો સમૃદ્ધ હતા, અખંડિત સ્વરૂપ ધરાવતા, એમને લોકો ટાળી જતા, જેમ હું દુર્ભાગ્યને વર્ષો સુધી છુપાવતો રહ્યો. કૂતરાં અને કાગડાંથી ભરેલા ખૂણાંમાં, માનવ દુઃખના ખેતરોમાં, ખોટા કર્મના બીજ વાવાયા, જે મોહના વરસાદથી પાંગર્યા. પર્વતની ગુફામાં, દયામય શિકારીની જેમ જાળ પાથરી, હું પણ પ્રાણીઓમાં યમરાજની જેમ ફરતો. ગામડાંની કાચી દીવાલ પાસે થાકેલું માથું ટેકાવી, અજ્ઞાનમાં ઊંઘતો, જેમ શેષનાગ સુષુપ્ત વિષ્ણુના અંગો પર આરામ કરે છે. પાંદડાંથી બનેલા કપડાં પહેરી, ધુમાડા અને તીરોની ઝાંખી સાથે, હું વિંધ્યની ઠંડી ગુફાઓમાં વસતો. લાંબા સમય સુધી, मैले, ફાટેલા, કાળાં કપડાં ખભા પર પહેરી, હું પૃથ્વી પર વનદુર્ગના ભારની જેમ ફરતો. અનેક વાર, હું પ્રલયકાળની અગ્નિ બની, જંગલના પ્રાણીઓને ભસ્મ કરી, સમય જેવું સર્વગ્રાહી બનીને. ત્યાં, મારી પત્નીઓ અને સંતાનો જન્મ્યા—પણ તેઓ પણ લોખંડની જંજિર કે દુર્ભાગ્ય જેવી, સંકટ અને દુઃખ લાવનારી. મારા એકમાત્ર પુત્ર સાથે, હું ત્યાં સાઠ વર્ષ વિતાવ્યા—અસાધ્ય દોષોથી પીડાતો. ખરાબ આદતોની જંજિરમાં બંધાઈ, હું ઘણું સહન કર્યું—ગાળો, કઠોર વચન, દુઃખમાં રડવું, નીચું ખાવું, અને તૂટી ગયેલી ઝૂંપડીઓમાં સૂવું, હે મહાનુભાવો! પછી, સમય પસાર થયો, વૃદ્ધાવસ્થામાં જીવન ક્ષીણ થયું, વાળ હિમ જેવી સફેદ, શરીર ઓસથી ભીંજાયેલા ઘાસ જેવું નબળું. કર્મના વંટોળે કર્મો હલાવ્યા, ક્યારેક શુદ્ધ, ક્યારેક અશુદ્ધ તળાવમાં, દિવસો સુકાયેલા પાંદડાંની જેમ વિતતા ગયા. જેમ યુદ્ધના મેદાનમાં તીરો એકઠાં થાય છે, એમ સુખ-દુઃખ, વિવાદ અને ફરજ, સતત આવતાં અને જતાં. વિશ્વમાયાના ચક્રમાં, વિચારના વાવાઝોડા જેમ દરિયાની લહેરો, મન ભટકતું રહ્યું. ચિંતાથી બનેલું વિચારોનું ચક્ર, અવ્યાખ્યાયિત આત્મામાં ગાંઠાઈ, સમયના મહાસાગરના વાવાઝોડામાં ઘાસના તણાની જેમ ફેંકાતું. હું તો એ વેળા વિંધ્ય પર્વત પર ઘાવમાં રહેલા જીવાતની જેમ, બે પગવાળા ગધેડા જેવો, કે એક ગામમાં આશ્રય લેનાર જેવો, નબળો થઈ ગયો. મારું રાજપણું ભૂલી ગયો, મહા તાવમાં પડેલા મૃતદેહ જેવો, બહારખાનાંની સ્થિતિમાં સ્થિર, પર્વત પર તૂટી ગયેલા પાંખવાળા પક્ષી જેવો. એ સમય વિશ્વના અંત જેવી, જંગલ દહન જેવી, વીજળી પડેલા સુકા વૃક્ષ જેવી, કે કિનારે તૂટી પડેલી લહેર જેવી. પછી, વિંધ્ય પ્રદેશ સૂનામય, ભયાનક મૃત્યુના ઘેરાવથી ઘેરાયેલું, અનાજ, ઘાસ, પાંદડાં કે પાણી વિના થઈ ગયો. વાદળો આકાશમાંથી ગાયબ, વરસાદ ન પડ્યો, પવન ખાખ અને અગ્નિની ચિંગારી ફૂંકતો. જંગલમાં પાંદડાં સુકાઈ, અગ્નિથી બળી, વનખંડો જાણે વર્ષો પહેલાં ત્યજી દેવાયા હોય એમ ખાલી. અચાનક ભયાનક આગ ભભૂકી, દરેક ઝાડ-ઝાંખરને સુકાવી, માત્ર રાખ અને ઘાસના અવશેષો બચ્યા. સર્વેના શરીર ધૂળથી ઢંકાયા, દરેક વ્યક્તિ ભૂખી, જમીન અનાજ, ઘાસ અને પાણી વિના, અગ્નિથી ઘેરાઈ. પ્રદેશમાં ભેંસો મરીચિકા અને રેતીમાં ડૂબતા, પવન રેતના ઢગલા ઊંચકતો, વાદળો આકાશ ઢાંકી લેતા. પાણીની ધ્વનિ સાંભળવાની આશામાં લોકોના ટોળા તરસથી પીડાતા, કઠોર તપ્ત ગરમીમાં સર્વે જીવ સુકાઈ ગયા. ભૂખથી પીડાઈ, કેટલાકે પોતાના સંતાનોને ખાવાની દોડમાં જીવ ગુમાવ્યો; બીજાઓ, વેદનાથી, પોતાના અંગોનો કટકો ચાવી પડ્યા, દાંત ઊંડા ઘસાઈ ગયા. એ સ્થળે માં-પુત્ર-પિતા—all were mixed together, એકબીજાને ઝડપતા; જંગલના શ્યામા પક્ષીઓ, ભૂખ્યા ગિદ્ધોના ગર્જનારા પેટમાં સમાઈ ગયા. જમીન પર એકબીજાને ફાડતાં પ્રાણીઓના લોહીથી ભીંજાઈ, દીવાણા થયેલા ગજ, સિંહના તાંડવથી, ભયાનક રીતે ભક્ષિત. આ બધું ભયાનક દ્રશ્ય—સિંહો ફરતાં, એક ઘૂંટમાં હરણ ગળી જતાં, અને લોકો પણ પરસ્પરનો સંહાર કરતાં, જાણે મલ્લયુદ્ધમાં મરણપટ્ટી વળગી પડેલા.