એક સમયે, હું એક અદભુત અને અનોખી જગ્યા પર પહોંચ્યો, જે બીજી આકાશ જેવી, આઠમી મહાસાગર જેવી કે પાંછમી સમુદ્ર જેવી હતી—સૂકી, ખાલી અને અંદરથી ખોખી. તે જગ્યા વિદ્વાનના મનની જેમ વિસ્તૃત હતી, પણ મૂર્ખના રોષની જેમ ઝડપથી ઉગ્ર બની જતી, અને ત્યાં કોઈ માણસની હાજરી નહોતી, ત્યાં ક્યારેય ઘાસ કે અંકુર પેદા થયા નહોતા. આ વિશાળ જંગલમાં પ્રવેશ્યા પછી, મારું મન થાકેલું અને નિરાશ થઈ ગયું, એ સ્ત્રીની જેમ જે દારિદ્ર્યમાં પડી હોય અને જેમાં ખાવા માટે કંઈ નથી, ફળ નથી, અને કોઈ સગા નથી. ચાર તરફ મૃગમરીચિકા અને રણમાં પાણીની ભ્રાંતિથી ભરેલી દિશાઓ વચ્ચે, હું એ સ્થળે ડૂબી ગયો અને સૂર્ય વિના દિવસ પસાર કર્યો. તે જંગલમાંથી પસાર થવું અત્યંત મુશ્કેલ અને થાકલુ હતું, જાણે કોઈ વિવેકવાન વ્યક્તિ આ સંસારના ખોખા અને શૂન્ય વિસ્તરણમાં ચાલે. એ દિવસ પસાર કર્યા પછી, હું થાકેલી દશામાં એક વિશાળ રણમાં પહોંચ્યો—જેમ સૂર્ય ખાલી આકાશમાં ફર્યા પછી પશ્ચિમ પર્વતના શિખરે પહોંચે. પછી હું જાંબુ અને કદંબના ઘન વૃક્ષો વચ્ચે આવ્યો, જ્યાં પક્ષીઓની ચહલપહલ એવી હતી, જાણે મુસાફરો પોતાના મિત્રોમાં આનંદથી વાતો કરે. ધરતી પર ઘાસના પાંખડા પાંખડા જોવા મળ્યા, જે તૂટ્યા નહોતા—જાણે ચંચલ ભાગ્યથી પ્રાપ્ત થતી ક્ષણિક ખુશીઓ હોય. પહેલાંના જંગલ કરતાં આ સ્થળ થોડું વધારે સુખદ લાગ્યું; કેમકે જીવોમાં રોગ મૃત્યુની તીવ્ર દુઃખ કરતાં સહનજીવ હોય છે. ત્યાં હું જંબીરાના વૃક્ષની નીચે પહોંચ્યો, જાણે માર્કંડેય મહાસાગરમાં એકલાં ફર્યા પછી ઇન્દ્ર પાસે પહોંચે. એ વૃક્ષની ડાળ પર લટકેલી લતાને મેં પકડી, જાણે સૂકાઈ ગયેલા પર્વત પર વરસાદી વાદળને ચાંપડે. એ લતાને પકડીને લટકતો હતો, ત્યારે ઘોડો દૂર ચાલ્યો ગયો, જેમ પાપી વ્યક્તિ ગંગામાં આશ્રય લે ત્યારે તેના પાપ દૂર થઈ જાય. લાંબી અને મુશ્કેલ યાત્રાથી થાકી ગયો હતો, ત્યારે હું એ કામનાવૃક્ષ નીચે આરામ કરવા બેઠો, જાણે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની પાયે થાક મૂકે. જેમ સૂર્ય સંસારના બધા ભાર સાથે પશ્ચિમ પર્વતની ઢાળ પર આરામ કરે, તેમ હું પણ શાંતિથી બેઠો. જેમ રાતની અંધકાર ધીમે ધીમે સમગ્ર વિશ્વને આવરી લે છે અને રણમાં રાત્રીક્રીયાઓ શરૂ થાય છે, તેમ હું પાતળા ઘાસના ખોખામાં છુપાઈ ગયો, ખૂબ થાકેલો, જાણે પક્ષી પોતાના ઘરમાં આરામ કરે. દુર્ભાગ્યથી વિવેક ગુમાવી, આશા તૂટી ગઈ, સ્મૃતિ પણ ખસી ગઈ, હું એ દયનીય માણસની જેમ હતો જે દાસ તરીકે વેચાઈ ગયો હોય, કે જે અંધ ખાડામાં ડૂબી ગયો હોય. એ જગ્યાએ, મોહમાં ડૂબેલો, રાત બહુ લાંબી લાગી—માર્કંડેય મહાસાગરમાં એકલાં તણાઈ રહ્યો હોય તેમ. એ રાતે હું neither સ્નાન nor ઊભો nor ખાધું, એ રાત માત્ર દુઃખ સહન કરતાં પસાર થઈ. નિદ્રાવિહોણો, અશાંત, પાંદડાં સાથે ધ્રૂજતો, એ રાત મારા માટે દુઃખની પરાકાષ્ઠામાં લાંબી kéo. પછી, જેમ અંધકારની લકિરો તારા અને ચાંદની સાથે ઓગળી ગઈ, તેમ મારું ચહેરું પણ થાકથી ફીકી પડી ગયું. જંગલમાં શિયાળાઓની હાહાકાર શાંત થઈ ગઈ, અને દુઃખી લોકોના ઠંડીથી થડકતા દાંત પણ બંધ થઈ ગયા. સવારના સમયે, પૂર્વ દિશા લાલ રંગે ઝળહળતી હતી, જાણે દ્રાક્ષના પાનથી રંગાઈ હોય, અને એ દિશા મારે હસતી હોય, જ્યારે હું પોતામાં ડૂબેલો હતો. એક ક્ષણે, મેં સૂર્યને આકાશના દ્વાર તરફ ઊગતાં જોયો, જાણે અજ્ઞાનને જ્ઞાન મળે, કે ગરીબને સોનું મળે. પછી, હું ઊભો થયો અને મારી ઢાલને માર્યો, twilightના નૃત્યથી મોહીત વ્યક્તિ હાથીની ચામડી પર લાકડી મારી એ રીતે. પછી, હું ફરી એ વિશાળ રણમાં ફરવા નીકળ્યો, જેમ સમય સંસારના ઘરમાં ફરતો હોય, અને જીવો વિલયના અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ જાય. એ જૂના, નિર્જન જંગલમાં, કંઈ જીવતું જોવા મળ્યું નહીં—મૂર્ખના શરીરમાં સદગુણની માત્ર ઝાંખી રહે છે એ રીતે. માત્ર પક્ષીઓ, નિર્ભય અને અશાંત, cīcī અને kūcī અવાજ કરતાં, એ જગ્યા પર ફરતા હતા. પછી, જ્યારે સૂર્ય આકાશના આઠમા ભાગે પહોંચ્યો, ત્યારે મેં લતાને તાજી રીતે સ્નાન કરેલી જોઈ, જેમાં થોડું સૂકું શીતળતાનું અવશેષ હતું. એ જંગલમાં ફરતા, મેં એક યુવાનાને જોયી, જે ભાત લઈ જઈ રહી હતી, અને સુવર્ણ પાત્રમાં અમૃત ધરાવતી હતી—જાણે માધવી રાક્ષસ દ્વારા પકડી ગઈ હોય. તેને હું નજીક ગયો, એ કાળી, ત્રણ તારાં જેવી આંખો ધરાવતી, ફીકી વસ્ત્ર પહેરેલી, જાણે ચાંદની રાત પાસે જાય. "હે યુવતી, આ દુઃખની ઘડીમાં તું મને જલદી ખાવાનું આપ," મેં કહ્યું; "દુઃખીનો દુઃખ દૂર કરવાથી સુખ વધે છે." મારી અંદર ભૂખ વૃદ્ધિ પામી રહી હતી, જાણે જૂના વૃક્ષના ખોખામાં કાળી સાપ સળવળી રહી હોય. હું વિનંતી કરતો રહ્યો, પણ તેણે મને કશું આપ્યું નહીં, જેમ સંપત્તિ ખોટા માણસને મળે, પણ સારા માટે મળતી નથી. લાંબા સમય પછી, જ્યારે હું સતત પાછળ ગયો, તો થોડું ખાવાનું મને મળ્યું, જાણે ઊભેલા માણસની સામે પડછાયો પડે. તેણે કહ્યું, "મને ચંડાલા સ્ત્રી સમજો, જે ગળામાં અને હાથમાં ગહણાં ધારણ કરે છે, રાક્ષસી જેવી, અને મનુષ્ય, ઘોડા, હાથીના ચહેરા ધરાવે છે." "હે રાજા, માત્ર માંગવાથી તને ખાવાનું નહીં મળે, જેમ ગામની બહાર જન્મેલા માણસમાં સાચો મહાનત્વ નથી." એવું કહી, તે દરેક પગલાંએ લટપટ કરતી, જંગલના ઝાડમાં ડૂબી ગઈ, અને તેની વાતો રમૂજી રીતે ધીમે ધીમે ઓગળી ગઈ. તે પછી, તેણે કહ્યું, "હું આ ખાવાનું તને ત્યારે જ આપીશ, જ્યારે તું મારું પતિ બનશે; કારણ કે વિશ્વમાં પરસ્પર પ્રેમ વગર લાભ મળતો નથી." "અહીં, મારાં પિતા, પુક્કસા, મૃદુ પ્રાણીઓને કટલ માટે હાંકતા, ભૂખ્યા અને ધૂળથી મરઘૂળા, જાણે શ્મશાનમાં પિશાચ હોય.