આ ધરતીનો એક અંશ, વિવિધ વનો અને નદીઓથી શોભાયમાન, જાણે સમગ્ર પૃથ્વીનો નાનો ભાઈ હોય તેમ રમણીય હતો. એ દેશમાં હું રાજા હતો—મારા પ્રજાજનોની ઈચ્છા પ્રમાણે વર્તતો, જાણે સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર પોતાની સભામાં રાજ કરે તેમ. એક દિવસ, દૂરથી શમ્બરિકા નામનો કોઈ અજાણ્યો પુરુષ આવ્યો—એવો લાગતો કે જાણે પાતાળમાંથી ઊગીને આવ્યો હોય, માયા દાનવ જેવો. એ શમ્બરિકાએ મોરપાંખથી શોભાયમાન એક દંડ અહીં ફેરવ્યો, તેની રેખા વીજળી જેવી તેજસ્વી થઈ, જેમ પવનમાં ઇન્દ્રની વીજળી ચમકે છે. એ અશાંત વસ્તુ મારા ઘોડાના આગળ મૂકાઈ, અને હું ચિંતિત મનથી એકલો જ ઘોડા પર ચઢ્યો. પછી જાણે વિશ્વના અંતે વાવાઝોડું પહાડને હલાવે તેમ, હું પણ ઘોડાની અશાંતિમાં ચડીને અસ્થીર રીતે આગળ વધ્યો. ત્યારપછી, હું એકલો જ શિકાર માટે ઝડપથી નીકળી પડ્યો—જેમ પ્રલયકાળે દરિયાની લહેરો ધરતી પર તૂટી પડે તેમ. એ વાવાઝોડામાં ઘોડાએ મને દૂર લઈ ગયો—મારે કશું જ ખબર નહોતી, અને ભોગવિલાસની આદતમાં હું ભટકી ગયો, જેમ મન મનુષ્યને ભટકાવે. મારો મન દુઃખી અને ખાલી થઈ ગયો—જાણે દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત સ્ત્રીનું હૃદય, કે પ્રલયગ્રસ્ત જગતનું ભયાનક નિવાસસ્થાન. હું થાકીને એક વિશાળ, અંતહીન મરુસ્થળમાં પહોંચ્યો—જ્યાં પક્ષીઓ નહોતા, મીઠાશવાળી કૂહળી, વૃક્ષો નહોતા અને પાણીનો કોઈ અસ્તિત્વ નહોતું. એ સ્થળ જાણે બીજું આકાશ, કે આઠમો મહાસાગર, કે પાંચમો સમુદ્ર હોય—સૂકું અને ખોખલું. એ વિસ્તાર જાણે વિદ્વાનના મન જેવું વ્યાપક, મૂર્ખના ક્રોધ જેવું ઝડપી, માનવ હાજરીથી અસ્પર્શિત, અને જ્યાં ઘાસ કે છોડ ક્યારેય ઉગ્યા જ ન હોય. એ વિશાળ વનમાં પહોંચીને, મારું મન થાકી ગયું—જાણે ગરીબીમાં પડેલી સ્ત્રી, જ્યાં ન ખોરાક, ન ફળ, ન સગાં-વહાલા. એ સ્થળે, જ્યાં દિશાઓ મૃગમરીચિકા અને રેતીમાં પાણીના ભ્રમથી ભરાઈ ગઈ હતી, હું થાકીને પડ્યો રહ્યો—સૂર્યરહિત દિવસ વિતાવ્યો. એ વનમાંથી પસાર થવું મને અત્યંત મુશ્કેલ અને થકાવનારા લાગ્યું—જાણે વિવેકી મનુષ્ય સંસારના ખોખલા વિસ્તારને પાર કરે. એ દિવસ વીતી ગયો પછી, હું થાકી ને એક વિશાળ મરુસ્થળમાં પહોંચી ગયો—જાણે સૂર્ય ખાલી આકાશમાં ફર્યા પછી પશ્ચિમ પર્વતના શિખરે પહોંચે. ત્યાં જાંબુ અને કડંબના ઘન ઝાડોમાં પક્ષીઓની કૂજન ઘૂંટી ઉઠી—જાણે યાત્રિકો પોતાના મિત્રો સાથે હર્ષથી વાત કરે. મેદાનમાં ઘાસની પંક્તિઓ દેખાઈ—અખંડિત, પણ જાણે ચંચળ ભાગ્યપાલિત હૃદયમાં થતો ક્ષણિક આનંદ. પહેલાંના વન કરતા આ સ્થળ થોડું સુખદ લાગ્યું—કારણ કે જીવજંતુઓમાં રોગ પણ મૃત્યુના દુઃખ કરતા સહ્ય હોય છે. હું ત્યાં જાંબીરા વૃક્ષની છાયામાં પહોંચ્યો—જાણે માર્કંડેય એકલા મહાસાગરમાં ભટક્યા પછી ઇન્દ્ર પાસે પહોંચે. ત્યાં મેં એક વેલાને પકડી લીધી, જે ડાળ પર ચડેલી હતી—જાણે તરસેલો પર્વત કાળી મેઘધારા સાથે લપટાય. જ્યારે હું એ વેલાને પકડેલો, ત્યારે ઘોડો ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો—જાણે મનુષ્ય ગંગામાં શરણાગત થયા પછી પાપો છૂટી જાય. લાંબી અને કઠિન મુસાફરીથી થાકીને, હું ત્યાં આરામ કર્યો—જાણે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતના પાદે, કલ્પવૃક્ષની નીચે વિશ્રામ કરે. જેમ સૂર્ય, સંસારના બધા ભાર સાથે, પશ્ચિમ પર્વતના ઢોળાણ પર આરામ પામે, તેમ હું પણ શાંત થયો. ધીરે ધીરે આખું જગત રાત્રિના અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું, અને જંગલમાં રાત્રિના કાર્ય શરૂ થયા. એ પાતળી ઘાસવાળા ખોખલા ભાગમાં, હું સંપૂર્ણ થાકેલો, જાણે પક્ષી પોતાના ગૂંફમાં છુપાઈ જાય તેમ, છુપાઈ ગયો. દુર્ભાગ્યે વિવેક છીનવાઈ ગયો, આશા તૂટી ગઈ અને સ્મૃતિ પણ ઘટી ગઈ—જાણે દુઃખી માણસ દાસત્વમાં વેચાઈ જાય, કે અંધ કૂવામાં ડૂબી જાય. એ સ્થળે, મોહમાં ગરકાવ, મારી એક રાત્રિ જાણે યુગ જેટલી લાંબી ગઈ—માર્કંડેય એકમાત્ર મહાસાગરમાં લહેરાય તેમ. એ સમયે મેં ન સ્નાન કર્યું, ન ઊભો રહ્યો, ન ખાધું; રાત્રિ તો એમ જ પસાર થઈ ગઈ, દુઃખના ભાર સાથે. ઉંઘ ન આવી, બેચેની, પાંદડાં સાથે થરથરાટ, એ રાત્રિ મારા માટે અત્યંત લાંબી અને દુઃખદાયક ગઈ. પછી, જ્યારે અંધકારની લાઈનો તારો અને ચંદ્ર સાથે ઓગળી ગઈ, અને મારું મોઢું પણ ફિક્કું અને થાકેલું લાગ્યું, જંગલમાં સિયાળના ચીસો ધીમા પડ્યા, અને ઠંડીથી પીડાતા દુઃખી જીવોના દાંતના ખખરાટ પણ ઓગળી ગયા. ત્યારે મેં પૂર્વ દિશા જોયી—સાંજે જેમ મદિરાથી લાલ થાય તેમ, અને જાણે એ દિશા મારી પર હસી રહી હોય, હું તો અંદરથી તૂટી ગયો હતો. થોડીક વારમાં, મેં સૂર્યને આકાશના દ્વાર તરફ ઉગતો જોયો—જાણે અજ્ઞાનીને જ્ઞાન મળે, કે ગરીબને સોનુ મળે. પછી, હું ઊભો રહી, મારી ઢાલ પર પ્રહાર કર્યો—જાણે સાંજના નૃત્યમાં મગ્ન માણસ ઢોલ વગાડે. હું એ વિશાળ મરુસ્થળમાં ફરી ફરવા નીકળી પડ્યો—જેમ સમય સમગ્ર જગતમાં ફરે, અને પ્રલયાગ્નિ સર્વે જીવોને દહન કરે. એ પ્રાચીન, સુનું વનમાં, કોઈ જીવંત વસ્તુ દેખાઈ નહીં—જાણે મૂર્ખના શરીરમાં ગુણનો માત્ર સંકેત જ મળે. માત્ર પક્ષીઓ, ડર વગર અને ચંચળ, પોતાના cīcī અને kūcī અવાજ સાથે ફરતા હતા. પછી, જ્યારે સૂર્ય આકાશના અષ્ટમ ભાગે પહોંચ્યો, મેં વેલાઓને તાજી ધોઈ ગઈ હોય તેમ જોયા—માત્ર થોડુંક સુકાયેલું શિયાળું તણખલું બાકી. ત્યાં ફરતાં ફરતાં, મેં એક કન્યાને જોયી—જે ભાત લઈ જતી હતી, હાથમાં અમૃતથી ભરેલું સુવર્ણ પાત્ર લઈને, જાણે માધવીને દાનવે પકડી લીધી હોય.