તે સમયે, રાજાએ, આશ્ચર્યથી થાકેલા અને થોડી ગભરાટભરી સ્મિત સાથે, જાણે આકાશમાં રહુએ ચાંદને ઘેરી લીધો હોય તેમ દેખાવ આપ્યો—મૃત્યુ નજીક આવી રહી હોય તેવી ભવ્ય સ્થિતિ હતી. રાજાએ, સમક્ષ વિદ્યા-માયાના પ્રદર્શનને નિહાળી, જાણે કોઈ સાપ વિઘ્નરૂપ ભૂરા સાપને જોઈને વાત કરે તેમ, સ્મિત સાથે બોલ્યા: “અરે દુષ્ટ, તું આ જટામાંથી કયું જાળું વણ્યું છે? જેમ મહાસાગર માછલીઓના તોફાનથી અશાંત થાય છે, પણ પળમાં શાંત થઈ જાય છે, તેમ તારી માયા પણ ક્ષણભર જ ટકી શકે.” પછી રાજા બોલ્યા: “પ્રભુના અનેક પ્રકારના ઉપકરણોની શક્તિઓ કેટલી અદ્ભુત અને વિવિધ છે! મારો મન પણ, જે મજબૂત છે, તે પણ એની માયાથી મોહમાં પડી ગયું છે. અમે તો દુન્યવી પ્રવાહમાં હંમેશા દુઃખી થઈએ છીએ, અને આ કુદરતી વિપત્તિઓ મનને ગૂંચવી નાખે છે. શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનથી પણ, શરીરમાં વસતા મનને ક્યારેક ક્ષણભર માટે મોહ આવતો રહે છે—even વિદ્વાનોમાં પણ. હવે, હે સભ્યજનોએ, સાંભળો—આશ્ચર્યજનક ઘટના જે શમ્બરાની માયાથી મને અહીં પળભર માટે દર્શાવવામાં આવી.” “તે પળમાં મેં અનેક બદલાતી પરિસ્થિતિઓ જોઈ—જેમ બ્રહ્મા જગતને પળમાં ઉત્પન્ન કરે અને લય કરે, જ્યારે ઇન્દ્રની શક્તિ નાશ પામે. આવું બોલીને, સભાના સૌની નજરે રાજા તરફ ફરી, રાજાએ સ્મિત સાથે અદ્ભુત ઘટના વર્ણવવા આરંભ કરી.” “આ ધરા પર, અનેક વસ્તુઓથી ભરપૂર, સરોવરો, નદીઓ, પર્વતો અને શહેરોથી, શિખરો અને મહાસાગર નજીક-નજીક, સુખ-સમૃદ્ધિથી શોભાયમાન એક પ્રદેશ છે. અહીં વિવિધ વનો અને નદીઓથી શોભાયમાન ધરા છે—જાણે પૃથ્વીનો નાના ભાઈ હોય. અહીં હું રાજા છું, પ્રજાની ઈચ્છા અનુસાર વર્તું છું, જેમ ઇન્દ્ર સ્વર્ગમાં સભા ચલાવે છે.” “એ પછી, દૂરથી શમ્બરિકા નામે કોઈ આવ્યો—એ જાણે પાતાળમાંથી ઊભો થયો હોય, માયા દાનવ જેવો. એણે અહીં મોરપાંખથી શોભાયમાન દંડ ફેરવ્યો, એની રેખા વીજળી જેવી તેજસ્વી હતી, જાણે યુગાંતે પવનથી વીજળી વીંધી જાય. એ અશાંત વસ્તુએ મારા ઘોડા આગળ મૂકી, હું ગભરાયેલ મનથી એકલો એના પીઠે ચઢ્યો. જેમ પ્રલયના પવનથી પર્વત ધ્રૂજી ઊઠે, તેમ હું અશાંત ઘોડા પર ચઢીને અસ્થિર ચાલેતો. હું એકલો ઝડપથી શિકાર માટે નીકળી પડ્યો—જાણે પ્રલયના મહાસાગરની લહેર જમીન તોડવા દોડે છે.” “એ પવનઝંઝાવાત ઘોડાએ મને દૂર લઈ ગયો—મૂઢ, વિમૂઢ અને ભોગવિલાસથી અંધ, જાણે પોતાનું મન માણસને ભટકાવી નાખે. મારું મન ખાલી અને દુઃખી હતું, જાણે દુર્ભાગ્યવશ સ્ત્રીનું હૃદય, કે પ્રલયગ્રસ્ત જગતનું ઘોર નિવાસસ્થાન. અંતે હું થાકીને એક વિશાળ, અનંત જંગલમાં પહોંચી ગયો—જેમાં પક્ષીઓ નહોતા, મીઠાશી ધૂંધ હતી, વૃક્ષ નહોતાં, પાણી ન હતું. એ જાણે બીજું આકાશ, કે આઠમો મહાસાગર, કે પાંચમું સમુદ્ર હોય—સૂકું અને ખોખલું.” “એ જગ્યા વિદ્વાનના મન જેવી વિસ્તૃત, મૂર્ખના ક્રોધ જેવી ઝડપી, માનવની હાજરી વગરની, અને જ્યાં ક્યારેય ઘાસ કે અંકુર જન્મ્યા ન હોય. એ મહાવનમાં પહોંચી, મારું મન કાંઈક વિહળાયું—જાણે ગરીબીમાં પડેલી સ્ત્રી, અને ત્યાં ભોજન, ફળ કે સ્વજનો કોઈ નહોતાં. એ પ્રદેશમાં, જ્યાં દિશાઓ મૃગમરીચિકા અને રેતીમાં પાણીના ભ્રમથી ભરેલી હતી, હું પડ્યો રહ્યો અને બિનસૂર્યપ્રકાશવાળો દિવસ પસાર કર્યો.” “મહાન પરિશ્રમ અને થાક સાથે, હું એ જંગલમાંથી પસાર થયો—જાણે વિવેકી માણસ સંસારના ખાલીપા જેવા વિશાળ પ્રદેશમાંથી પસાર થાય. એ દિવસ વિતાવી, હું થાકેલો, વિશાળ નિર્જન પ્રદેશે પહોંચ્યો—જાણે સૂર્ય ખાલી આકાશમાં ભટકી પશ્ચિમ પર્વતની ટોચે પહોંચે છે. જાંબુ અને કડમ્બ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા વનમાં, પક્ષીઓની ચહલપહલ જાણે યાત્રિકો મિત્રો સાથે વાત કરે તેમ હતી. ત્યાં ધરતી પર ઘાસની લીટીઓ અખંડિત દેખાતી—જાણે ચંચળ ભાગ્યવંતના વાંકા હૃદયમાં ક્ષણિક આનંદ હોય.” “પહેલાના જંગલ કરતા આ સ્થાન થોડું સુખદ લાગ્યું; કારણ કે જીવ માટે રોગ પણ મૃત્યુ જેવી ઘોર વ્યથાથી સારું છે. ત્યાં હું જાંબીરાના વનમાં પહોંચ્યો—જાણે માર્કંડેય એકલો મહાસાગર પાર કરીને ઈન્દ્ર પાસે પહોંચે. ત્યાં મેં એક વેલાને પાંદડાથી પકડ્યો—જાણે સુકાઈ ગયેલો પર્વત કાળાં મેઘને ચુંબી લે. એ વેલાને પકડી લટકતો રહ્યો, અને એ સમયે ઘોડો ચાલ્યો ગયો—જાણે પાપી માણસ ગંગામાં શરણ લઈ પાપો છોડે.” “લાંબા અને મુશ્કેલ પ્રવાસથી થાકીને હું ત્યાં આરામ કર્યો—જાણે સૂર્ય પશ્ચિમ પર્વતની તળેટીમાં કલ્પવૃક્ષ નીચે વિરામ લે. જેમ સૂર્ય, સંસારના બધા ભાર સાથે, પશ્ચિમ પર્વતના ઢોળાણે આરામ પામે છે, તેમ હું પણ આરામ પામ્યો. ધીરે ધીરે આખું જગત રાત્રિના અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું અને જંગલમાં રાત્રિના કાર્યો શરૂ થયા. હું પાતળી, છિદ્રાળુ ઘાસમાં છૂપાઈ ગયો—અતિશય થાકેલો, જાણે પક્ષી પોતાના ગુલામાં આરામ કરે.” “દુર્ભાગ્યથી વિવેક ગુમાવી બેઠો, આશા તૂટી ગઈ, સ્મૃતિ ખોવાઈ ગઈ—જાણે દુઃખી માણસ દાસ બની ગયો હોય, અથવા અંધ કૂવામાં ફસાઈ ગયો હોય. ત્યાં, મોહમાં ડૂબેલો, મારી માટે એ રાત્રિ યુગ જેટલી લાંબી લાગેલી—જાણે માર્કંડેય એકમાત્ર મહાસાગરમાં ઊલાળતો હોય. એ સમયે મેં ન તો સ્નાન કર્યું, ન ઊભો રહ્યો, ન ખાધું—મારા દુઃખના ભાર સાથે રાત્રિ વીતી ગઈ. નિદ્રાહીન, અશાંત, પાંદડાની લહેર સાથે ધ્રૂજી રહેલો, એ રાત્રિ મારા માટે અત્યંત લાંબી અને દુઃખદાયક બની.